૫૨. ચેતોપરિયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦૪. ચેતોપરિયઞાણનિદ્દેસે સો એવં પજાનાતીતિ ઇદાનિ વત્તબ્બં વિધાનં ઉપદિસતિ. ઇદં રૂપં સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠિતન્તિઆદિ આદિકમ્મિકેન ઝાયિના પટિપજ્જિતબ્બં વિધાનં. કથં? એતઞ્હિ ઞાણં ઉપ્પાદેતુકામેન ઝાયિના પઠમં તાવ દિબ્બચક્ખુઞાણં ઉપ્પાદેતબ્બં. એતઞ્હિ દિબ્બચક્ખુવસેન ઇજ્ઝતિ, તં એતસ્સ પરિકમ્મં. તસ્મા તેન ભિક્ખુના આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના પરસ્સ હદયરૂપં નિસ્સાય વત્તમાનસ્સ લોહિતસ્સ વણ્ણં પસ્સિત્વા પસ્સિત્વા ચિત્તં પરિયેસિતબ્બં. તઞ્હિ લોહિતં કુસલસોમનસ્સે વત્તમાને રત્તં હોતિ નિગ્રોધપક્કવણ્ણં, અકુસલસોમનસ્સે વત્તમાને તદેવ લુળિતં હોતિ, દોમનસ્સે વત્તમાને કાળકં હોતિ જમ્બુપક્કવણ્ણં લુળિતં. કુસલૂપેક્ખાય વત્તમાનાય પસન્નં હોતિ તિલતેલવણ્ણં. અકુસલૂપેક્ખાય વત્તમાનાય તદેવ લુળિતં હોતિ. તસ્મા તેન ‘‘ઇદં રૂપં સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠિતં, ઇદં રૂપં દોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠિતં, ઇદં રૂપં ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુટ્ઠિત’’ન્તિ પરસ્સ હદયલોહિતવણ્ણં પસ્સિત્વા પસ્સિત્વા ચિત્તં પરિયેસન્તેન ચેતોપરિયઞાણં થામગતં કાતબ્બં. એવં થામગતે હિ તસ્મિં અનુક્કમેન સબ્બમ્પિ કામાવચરાદિભેદં ચિત્તં પજાનાતિ ચિત્તા ચિત્તમેવ સઙ્કમન્તો વિના હદયરૂપદસ્સનેન. વુત્તમ્પિ ચેતં અટ્ઠકથાયં –

‘‘આરુપ્પે પરસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો કસ્સ હદયરૂપં પસ્સતિ, કસ્સિન્દ્રિયવિકારં ઓલોકેતીતિ? ન કસ્સચિ. ઇદ્ધિમતો વિસયો એસ, યદિદં યત્થ કત્થચિ ચિત્તં આવજ્જન્તો સોળસપ્પભેદં ચિત્તં જાનાતિ. અકતાભિનિવેસસ્સ પન વસેન અયં કથા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૧).

પરસત્તાનન્તિ અત્તાનં ઠપેત્વા સેસસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ ઇદમ્પિ ઇમિના એકત્થમેવ, વેનેય્યવસેન પન દેસનાવિલાસેન ચ બ્યઞ્જનેન નાનત્તં કતં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતીતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા સરાગાદિવસેન નાનપ્પકારતો જાનાતિ. સરાગં વાતિઆદીસુ વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તત્થ અટ્ઠવિધં લોભસહગતચિત્તં સરાગં ચિત્તં નામ, અવસેસં ચતુભૂમકકુસલાબ્યાકતચિત્તં વીતરાગં નામ. દ્વે દોમનસ્સચિત્તાનિ, દ્વે વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચચિત્તાનીતિ ઇમાનિ પન ચત્તારિ ચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ વીતરાગપદેન સઙ્ગણ્હન્તિ. દુવિધં પન દોમનસ્સસહગતં ચિત્તં સદોસં ચિત્તં નામ, સબ્બમ્પિ ચતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતં વીતદોસં નામ. સેસાનિ દસ અકુસલચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ વીતદોસપદેન સઙ્ગણ્હન્તિ. સમોહં વીતમોહન્તિ એત્થ પન મોહેકહેતુકવસેન વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચસહગતદ્વયમેવ સમોહં. મોહસ્સ પન સબ્બાકુસલેસુ સમ્ભવતો દ્વાદસવિધમ્પિ અકુસલં ચિત્તં ‘‘સમોહ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. અવસેસં કુસલાબ્યાકતં વીતમોહં. થિનમિદ્ધાનુગતં પન સંખિત્તં, ઉદ્ધચ્ચાનુગતં વિક્ખિત્તં. રૂપાવચરારૂપાવચરં મહગ્ગતં, અવસેસં અમહગ્ગતં. સબ્બમ્પિ તેભૂમકં સઉત્તરં, લોકુત્તરં અનુત્તરં. ઉપચારપ્પત્તં અપ્પનાપ્પત્તઞ્ચ સમાહિતં, તદુભયમસમ્પત્તં અસમાહિતં. તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમુત્તિપ્પત્તં વિમુત્તં, પઞ્ચવિધમ્પિ એતં વિમુત્તિમપ્પત્તં અવિમુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિ ચેતોપરિયઞાણલાભી ભિક્ખુ સોળસપ્પભેદમ્પિ ચિત્તં પજાનાતિ. પુથુજ્જના પન અરિયાનં મગ્ગફલચિત્તં ન જાનન્તિ, અરિયાપિ ચ હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ઉપરિમાનં ઉપરિમાનં મગ્ગફલચિત્તં ન જાનન્તિ, ઉપરિમા ઉપરિમા પન હેટ્ઠિમાનં હેટ્ઠિમાનં ચિત્તં જાનન્તીતિ.

ચેતોપરિયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.