૫૩. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦૫. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણનિદ્દેસે એવં પજાનાતીતિઆદિ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ પરિભાવિતચિત્તસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં ઉપ્પાદેતુકામસ્સ તદુપ્પાદનવિધાનદસ્સનત્થં વુત્તં. કમતો હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સિત્વા વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાસઙ્ખાતં પચ્ચુપ્પન્નં ફલસઙ્ખેપં પસ્સતિ, તસ્સ પચ્ચયં પુરિમભવે કમ્મકિલેસસઙ્ખાતં હેતુસઙ્ખેપં પસ્સતિ, તસ્સ પચ્ચયં પુરિમભવેયેવ ફલસઙ્ખેપં પસ્સતિ, તસ્સ પચ્ચયં તતિયભવે હેતુસઙ્ખેપં પસ્સતિ. એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સનેન જાતિપરમ્પરં પસ્સતિ. એવં બહૂપકારો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદમનસિકારો. તત્થ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદં પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસવચનં. એવં તેસં અઞ્ઞતરવચનેનેવ અત્થે સિદ્ધે દ્વિધા વચનં કસ્માતિ ચે? અત્થનાનત્તસબ્ભાવતો. કથં? ઇમસ્મિં સતીતિ ઇમસ્મિં પચ્ચયે વિજ્જમાને. ઇદં સબ્બપચ્ચયાનં સાધારણવચનં. ઇદં હોતીતિ ઇદં પચ્ચયુપ્પન્નં ભવતિ. ઇદં સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનં સાધારણવચનં. ઇમિના સકલેન વચનેન અહેતુકવાદો પટિસિદ્ધો હોતિ. યે હિ ધમ્મા પચ્ચયસમ્ભવા હોન્તિ, ન પચ્ચયાભાવા, તે અહેતુકા નામ ન હોન્તીતિ. ઇમસ્સુપ્પાદાતિ ઇમસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપ્પાદહેતુ. ઇદં સબ્બપચ્ચયાનં ઉપ્પાદવન્તતાદીપનવચનં. ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદં પચ્ચયુપ્પન્નં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનં તતો ઉપ્પજ્જમાનતાદીપનવચનં. ઇમિના સકલેન વચનેન સસ્સતાહેતુકવાદો પટિસિદ્ધો હોતિ. યે હિ ઉપ્પાદવન્તો ધમ્મા, તે અનિચ્ચા. તસ્મા સતિપિ સહેતુકત્તે અનિચ્ચહેતુકા એતે ધમ્મા ન લોકે નિચ્ચસમ્મતપકતિપુરિસાદિહેતુકાતિ વુત્તં હોતિ.

યદિદન્તિ નિદ્દિસિતબ્બત્થસન્દસ્સનં. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ એત્થ યં પટિચ્ચ ફલમેતિ, સો પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના, અપચ્ચક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિચ ઉપકારકટ્ઠો પચ્ચયટ્ઠો, અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ યોજના. એવં સમ્ભવન્તિ-સદ્દસ્સ સેસપદેહિપિ યોજના કાતબ્બા. સોકાદીસુ ચ સોચનં સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. દુક્ખતીતિ દુક્ખં. ઉપ્પાદટ્ઠિતિવસેન વા દ્વેધા ખનતીતિપિ દુક્ખં. દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો. સમ્ભવન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. એવન્તિ નિદ્દિટ્ઠનયનિદસ્સનં. તેન અવિજ્જાદીહેવ કારણેહિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહીતિ દસ્સેતિ. એતસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ. કેવલસ્સાતિ અસમ્મિસ્સસ્સ, સકલસ્સ વા. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખસમૂહસ્સ, ન સત્તસ્સ ન સુખસુભાદીનં. સમુદયોતિ નિબ્બત્તિ. હોતીતિ સમ્ભવતિ.

તત્થ કતમા અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં. કતમે સઙ્ખારા? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો, કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, ચિત્તસઙ્ખારો. અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. કાયસઞ્ચેતના કાયસઙ્ખારો, વચીસઞ્ચેતના વચીસઙ્ખારો, મનોસઞ્ચેતના ચિત્તસઙ્ખારો.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તી’’તિ? અવિજ્જાભાવે ભાવતો. યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ. સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સેવ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ. સમુદયે અઞ્ઞાણેન દુક્ખહેતુભૂતેપિ તણ્હાપરિક્ખારે સઙ્ખારે સુખહેતુતો મઞ્ઞમાનો આરભતિ. નિરોધે પન મગ્ગે ચ અઞ્ઞાણેન દુક્ખસ્સ અનિરોધભૂતેપિ ગતિવિસેસે દુક્ખનિરોધસઞ્ઞી હુત્વા નિરોધસ્સ ચ અમગ્ગભૂતેસુપિ યઞ્ઞામરતપાદીસુ નિરોધમગ્ગસઞ્ઞી હુત્વા દુક્ખનિરોધં પત્થયમાનો યઞ્ઞામરતપાદિમુખેન તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ.

અપિચ સો તાય ચતૂસુ સચ્ચેસુ અપ્પહીનાવિજ્જતાય વિસેસતો જાતિજરારોગમરણાદિઅનેકાદીનવવોકિણ્ણમ્પિ પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતં દુક્ખં દુક્ખતો અજાનન્તો તસ્સ અધિગમાય કાયવચીચિત્તસઙ્ખારભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ દેવચ્છરકામકો વિય મરુપપાતં. સુખસમ્મતસ્સાપિ ચ તસ્સ પુઞ્ઞફલસ્સ અન્તે મહાપરિળાહજનિકં વિપરિણામદુક્ખતં અપ્પસ્સાદતઞ્ચ અપસ્સન્તોપિ તપ્પચ્ચયં વુત્તપ્પકારમેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ સલભો વિય દીપસિખાભિનિપાતં, મધુબિન્દુગિદ્ધો વિય ચ મધુલિત્તસત્થધારાલેહનં. કામૂપસેવનાદીસુ ચ સવિપાકેસુ આદીનવં અપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞાય ચેવ કિલેસાભિભૂતતાય ચ દ્વારત્તયપ્પવત્તમ્પિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ બાલો વિય ગૂથકીળનં, મરિતુકામો વિય ચ વિસખાદનં. આરુપ્પવિપાકેસુ ચાપિ સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખતં અનવબુજ્ઝમાનો સસ્સતાદિવિપલ્લાસેન ચિત્તસઙ્ખારભૂતં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં આરભતિ દિસામૂળ્હો વિય પિસાચનગરાભિમુખમગ્ગગમનં. એવં યસ્મા અવિજ્જાભાવતોવ સઙ્ખારભાવો, ન અભાવતો, તસ્મા જાનિતબ્બમેતં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તી’’તિ.

એત્થાહ – ગણ્હામ તાવ એતં ‘‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો’’તિ. કિં પનાયમેકાવ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ પચ્ચયા સન્તીતિ? કિં પનેત્થ યદિ તાવ એકાવ, એકકારણવાદો આપજ્જતિ. અથ અઞ્ઞેપિ સન્તિ, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એકકારણનિદ્દેસો નુપપજ્જતીતિ? ન નુપપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા –

‘‘એકં ન એકતો ઇધ, નાનેકમનેકતોપિ નો એકં;

ફલમત્થિ અત્થિ પન એક-હેતુફલદીપને અત્થો’’.

ભગવા હિ કત્થચિ પધાનત્તા કત્થચિ પાકટત્તા કત્થચિ અસાધારણત્તા દેસનાવિલાસસ્સ ચ વેનેય્યાનઞ્ચ અનુરૂપતો એકમેવ હેતુઞ્ચ ફલઞ્ચ દીપેતિ. તસ્મા અયમિધ અવિજ્જા વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ વત્થારમ્મણસહજાતધમ્માદીસુ સઙ્ખારકારણેસુ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) ચ, ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૪) ચ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ તણ્હાદીનં સઙ્ખારહેતૂનં હેતૂતિ પધાનત્તા, ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતી’’તિ પાકટત્તા, અસાધારણત્તા ચ સઙ્ખારાનં હેતુભાવેન દીપિતાતિ વેદિતબ્બા. એતેનેવ ચ એકેકહેતુફલદીપનપરિહારવચનેન સબ્બત્થ એકેકહેતુફલદીપને પયોજનં વેદિતબ્બન્તિ.

એત્થાહ – એવં સન્તેપિ એકન્તાનિટ્ઠફલાય સાવજ્જાય અવિજ્જાય કથં પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારપચ્ચયત્તં યુજ્જતિ? ન હિ નિમ્બબીજતો ઉચ્છુ ઉપ્પજ્જતીતિ. કથં ન યુજ્જિસ્સતિ? લોકસ્મિઞ્હિ –

‘‘વિરુદ્ધો ચાવિરુદ્ધો ચ, સદિસાસદિસો તથા;

ધમ્માનં પચ્ચયો સિદ્ધો, વિપાકા એવ તે ચ ન’’.

ઇતિ અયં અવિજ્જા વિપાકવસેન એકન્તાનિટ્ઠફલા, સભાવવસેન ચ સાવજ્જાપિ સમાના સબ્બેસમ્પિ એતેસં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં યથાનુરૂપં ઠાનકિચ્ચસભાવવિરુદ્ધાવિરુદ્ધપચ્ચયવસેન સદિસાસદિસપચ્ચયવસેન ચ પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા.

અપિચ –

‘‘ચુતૂપપાતે સંસારે, સઙ્ખારાનઞ્ચ લક્ખણે;

યો પટિચ્ચસમુપ્પન્ન-ધમ્મેસુ ચ વિમુય્હતિ.

‘‘અભિસઙ્ખરોતિ સો એતે, સઙ્ખારે તિવિધે યતો;

અવિજ્જા પચ્ચયો તેસં, તિવિધાનં અયં તતો.

‘‘યથાપિ નામ જચ્ચન્ધો, નરો અપરિણાયકો;

એકદા યાતિ મગ્ગેન, ઉમ્મગ્ગેનાપિ એકદા.

‘‘સંસારે સંસરં બાલો, તથા અપરિણાયકો;

કરોતિ એકદા પુઞ્ઞં, અપુઞ્ઞમપિ એકદા.

‘‘યદા ચ ઞત્વા સો ધમ્મં, સચ્ચાનિ અભિસમેસ્સતિ;

તદા અવિજ્જૂપસમા, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ.

સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ છ વિઞ્ઞાણકાયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણં ઘાનવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં કાયવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકન્તિ દુવિધં. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. મનોવિઞ્ઞાણં દ્વે વિપાકમનોધાતુયો, તિસ્સો અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, અટ્ઠ સહેતુકવિપાકચિત્તાનિ, પઞ્ચ રૂપાવચરાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરાનીતિ બાવીસતિવિધં. ઇતિ સબ્બાનિ બાત્તિંસ લોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણાનિ.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ઇદં વુત્તપ્પકારં વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારપચ્ચયા હોતી’’તિ? ઉપચિતકમ્માભાવે વિપાકાભાવતો. વિપાકઞ્હેતં, વિપાકઞ્ચ ન ઉપચિતકમ્માભાવે ઉપ્પજ્જતિ. યદિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સબ્બેસં સબ્બવિપાકાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું, ન ચ ઉપ્પજ્જન્તીતિ જાનિતબ્બમેતં ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા ઇદં વિઞ્ઞાણં હોતી’’તિ. સબ્બમેવ હિ ઇદં પવત્તિપટિસન્ધિવસેન દ્વેધા પવત્તતિ. તત્થ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ દ્વે મનોધાતુયો સોમનસ્સસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમાનિ તેરસ પઞ્ચવોકારભવે પવત્તિયંયેવ પવત્તન્તિ, સેસાનિ એકૂનવીસતિ તીસુ ભવેસુ યથાનુરૂપં પવત્તિયમ્પિ પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તન્તિ.

‘‘લદ્ધપ્પચ્ચયમિતિ ધમ્મમત્તમેતં ભવન્તરમુપેતિ;

નાસ્સ તતો સઙ્કન્તિ, ન તતો હેતું વિના હોતિ’’.

ઇતિ હેતં લદ્ધપ્પચ્ચયં રૂપારૂપધમ્મમત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ભવન્તરમુપેતીતિ વુચ્ચતિ, ન સત્તો, ન જીવો. તસ્સ ચ નાપિ અતીતભવતો ઇધ સઙ્કન્તિ અત્થિ, નાપિ તતો હેતું વિના ઇધ પાતુભાવો. એત્થ ચ પુરિમં ચવનતો ચુતિ, પચ્છિમં ભવન્તરાદિપટિસન્ધાનતો પટિસન્ધીતિ વુચ્ચતિ.

એત્થાહ – નનુ એવં અસઙ્કન્તિપાતુભાવે સતિ યે ઇમસ્મિં મનુસ્સત્તભાવે ખન્ધા, તેસં નિરુદ્ધત્તા, ફલપ્પચ્ચયસ્સ ચ કમ્મસ્સ તત્થ અગમનતો, અઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞતો ચ તં ફલં સિયા. ઉપભુઞ્જકે ચ અસતિ કસ્સ તં ફલં સિયા. તસ્મા ન સુન્દરમિદં વિધાનન્તિ. તત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘સન્તાને યં ફલં એતં, નાઞ્ઞસ્સ ન ચ અઞ્ઞતો;

બીજાનં અભિસઙ્ખારો, એતસ્સત્થસ્સ સાધકો.

‘‘ફલસ્સુપ્પત્તિયા એવ, સિદ્ધા ભુઞ્જકસમ્મુતિ;

ફલુપ્પાદેન રુક્ખસ્સ, યથા ફલતિ સમ્મુતી’’તિ.

યોપિ વદેય્ય ‘‘એવં સન્તેપિ એતે સઙ્ખારા વિજ્જમાના વા ફલસ્સ પચ્ચયા સિયું અવિજ્જમાના વા. યદિ ચ વિજ્જમાના, પવત્તિક્ખણેયેવ નેસં વિપાકેન ભવિતબ્બં. અથાપિ અવિજ્જમાના, પવત્તિતો પુબ્બે પચ્છા ચ નિચ્ચં ફલાવહા સિયુ’’ન્તિ. સો એવં વત્તબ્બો –

‘‘કતત્તા પચ્ચયા એતે, ન ચ નિચ્ચં ફલાવહા;

પાટિભોગાદિકં તત્થ, વેદિતબ્બં નિદસ્સન’’ન્તિ.

વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઇધ વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારક્ખન્ધા નામં, ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં રૂપં. અભાવકગબ્ભસેય્યકાનં અણ્ડજાનઞ્ચ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુદસકં કાયદસકન્તિ વીસતિ રૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે તેવીસતિ ધમ્મા વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ વેદિતબ્બા. સભાવકાનં ભાવદસકં પક્ખિપિત્વા તેત્તિંસ, ઓપપાતિકસત્તેસુ બ્રહ્મકાયિકાદીનં પટિસન્ધિક્ખણે ચક્ખુસોતવત્થુદસકાનિ જીવિતિન્દ્રિયનવકઞ્ચાતિ એકૂનચત્તાલીસ રૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે દ્વાચત્તાલીસ ધમ્મા વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. કામભવે પન સેસઓપપાતિકાનં સંસેદજાનં વા સભાવકપરિપુણ્ણાયતનાનં પટિસન્ધિક્ખણે ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવત્થુભાવદસકાનીતિ સત્તતિ રૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે તેસત્તતિ ધમ્મા વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. એસ ઉક્કંસો. અવકંસેન પન તંતંદસકવિકલાનં તસ્સ તસ્સ વસેન હાપેત્વા હાપેત્વા પટિસન્ધિયં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપસઙ્ખા વેદિતબ્બા. અરૂપીનં પન તયોવ અરૂપિનો ખન્ધા, અસઞ્ઞાનં રૂપતો જીવિતિન્દ્રિયનવકમેવાતિ. એસ તાવ પટિસન્ધિયં નયો.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘પટિસન્ધિનામરૂપં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા હોતી’’તિ? સુત્તતો યુત્તિતો ચ. સુત્તે હિ ‘‘ચિત્તાનુપરિવત્તિનો ધમ્મા’’તિઆદિના (ધ. સ. દુકમાતિકા ૬૨) નયેન બહુધા વેદનાદીનં વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા સિદ્ધા. યુત્તિતો પન –

ચિત્તજેન હિ રૂપેન, ઇધ દિટ્ઠેન સિજ્ઝતિ;

અદિટ્ઠસ્સાપિ રૂપસ્સ, વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો ઇતિ.

નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ નામં વુત્તમેવ. ઇધ પન રૂપં નિયમતો ચત્તારિ ભૂતાનિ છ વત્થૂનિ જીવિતિન્દ્રિયન્તિ એકાદસવિધં. સળાયતનં – ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘નામરૂપં સળાયતનસ્સ પચ્ચયો’’તિ? નામરૂપભાવે ભાવતો. તસ્સ તસ્સ હિ નામસ્સ રૂપસ્સ ચ ભાવે તં તં આયતનં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ.

સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ –

‘‘છળેવ ફસ્સા સઙ્ખેપા, ચક્ખુસમ્ફસ્સઆદયો;

વિઞ્ઞાણમિવ બાત્તિંસ, વિત્થારેન ભવન્તિ તે’’.

ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ –

‘‘દ્વારતો વેદના વુત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિકા;

છળેવ તા પભેદેન, ઇધ બાત્તિંસ વેદના’’.

વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ –

‘‘રૂપતણ્હાદિભેદેન, છ તણ્હા ઇધ દીપિતા;

એકેકા તિવિધા તત્થ, પવત્તાકારતો મતા.

‘‘દુક્ખી સુખં પત્થયતિ, સુખી ભિય્યોપિ ઇચ્છતિ;

ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા.

‘‘તણ્હાય પચ્ચયા તસ્મા, હોન્તિ તિસ્સોપિ વેદના;

વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, ઇતિ વુત્તા મહેસિના’’.

તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ – કામુપાદાનં, દિટ્ઠુપાદાનં, સીલબ્બતુપાદાનં, અત્તવાદુપાદાનં. ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઇધ કમ્મભવો અધિપ્પેતો. ઉપપત્તિભવો પન પદુદ્ધારવસેન વુત્તો. ભવપચ્ચયા જાતીતિ કમ્મભવપચ્ચયા પટિસન્ધિખન્ધાનં પાતુભાવો.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ભવો જાતિયા પચ્ચયો’’તિ ચે? બાહિરપચ્ચયસમત્તેપિ હીનપણીતાદિવિસેસદસ્સનતો. બાહિરાનઞ્હિ જનકજનનિસુક્કસોણિતાહારાદીનં પચ્ચયાનં સમત્તેપિ સત્તાનં યમકાનમ્પિ સતં હીનપ્પણીતતાદિવિસેસો દિસ્સતિ. સો ચ ન અહેતુકો સબ્બદા ચ સબ્બેસઞ્ચ અભાવતો, ન કમ્મભવતો અઞ્ઞહેતુકો તદભિનિબ્બત્તકસત્તાનં અજ્ઝત્તસન્તાને અઞ્ઞસ્સ કારણસ્સ અભાવતોતિ કમ્મભવહેતુકોયેવ. કમ્મઞ્હિ સત્તાનં હીનપ્પણીતતાદિવિસેસસ્સ હેતુ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કમ્મં સત્તે વિભજતિ, યદિદં હીનપ્પણીતતાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯).

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદીસુ યસ્મા અસતિ જાતિયા જરામરણં નામ સોકાદયો વા ધમ્મા ન હોન્તિ, જાતિયા પન સતિ જરામરણઞ્ચેવ જરામરણસઙ્ખાતદુક્ખધમ્મફુટ્ઠસ્સ ચ બાલસ્સ જરામરણાભિસમ્બન્ધા વા તેન તેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ અનભિસમ્બન્ધા વા સોકાદયો ચ ધમ્મા હોન્તિ, તસ્મા અયં જાતિ જરામરણસ્સ ચેવ સોકાદીનઞ્ચ પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સો તથાભાવિતેન ચિત્તેનાતિઆદીસુ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાયાતિ એતસ્સ ઞાણસ્સ અધિગમાય, પત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં નાનપ્પકારં, અનેકેહિ વા પકારેહિ પવત્તિતં, સંવણ્ણિતન્તિ અત્થો. પુબ્બેનિવાસન્તિ સમનન્તરાતીતં ભવં આદિં કત્વા તત્થ તત્થ નિવુત્થસન્તાનં. અનુસ્સરતીતિ ખન્ધપટિપાટિવસેન ચુતિપટિસન્ધિવસેન વા અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વા સરતિ. ઇમઞ્હિ પુબ્બેનિવાસં છ જના અનુસ્સરન્તિ તિત્થિયા પકતિસાવકા મહાસાવકા અગ્ગસાવકા પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધાતિ. તત્થ તિત્થિયા ચત્તાલીસંયેવ કપ્પે અનુસ્સરન્તિ, ન તતો પરં. કસ્મા? દુબ્બલપઞ્ઞત્તા. તેસઞ્હિ નામરૂપપરિચ્છેદવિરહિતત્તા દુબ્બલા પઞ્ઞા હોતિ. પકતિસાવકા કપ્પસતમ્પિ કપ્પસહસ્સમ્પિ અનુસ્સરન્તિયેવ બલવપઞ્ઞત્તા. અસીતિ મહાસાવકા સતસહસ્સકપ્પે અનુસ્સરન્તિ. દ્વે અગ્ગસાવકા એકમસઙ્ખેય્યં કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ. પચ્ચેકબુદ્ધા દ્વે અસઙ્ખેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ. એત્તકો હિ તેસં અભિનીહારો. બુદ્ધાનં પન પરિચ્છેદો નામ નત્થિ. તિત્થિયા ચ ખન્ધપટિપાટિમેવ સરન્તિ, પટિપાટિં મુઞ્ચિત્વા ચુતિપટિસન્ધિવસેન સરિતું ન સક્કોન્તિ. યથા અન્ધા યટ્ઠિં અમુઞ્ચિત્વાવ ગચ્છન્તિ, એવં તે ખન્ધપટિપાટિં અમુઞ્ચિત્વાવ સરન્તિ. પકતિસાવકા ખન્ધપટિપાટિયાપિ અનુસ્સરન્તિ, ચુતિપટિસન્ધિવસેનાપિ સઙ્કમન્તિ, તથા અસીતિ મહાસાવકા. દ્વિન્નં પન અગ્ગસાવકાનં ખન્ધપટિપાટિકિચ્ચં નત્થિ. એકસ્સ અત્તભાવસ્સ ચુતિં દિસ્વા પટિસન્ધિં પસ્સન્તિ, પુન અપરસ્સ ચુતિં દિસ્વા પટિસન્ધિન્તિ એવં ચુતિપટિસન્ધિવસેનેવ સઙ્કમન્તા ગચ્છન્તિ, તથા પચ્ચેકબુદ્ધા. બુદ્ધાનં પન નેવ ખન્ધપટિપાટિકિચ્ચં, ન ચુતિપટિસન્ધિવસેન સઙ્કમનકિચ્ચં અત્થિ. તેસઞ્હિ અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ હેટ્ઠા વા ઉપરિ વા યં યં ઠાનં ઇચ્છન્તિ, તં તં પાકટમેવ હોતિ. તસ્મા અનેકાપિ કપ્પકોટિયો સઙ્ખિપિત્વા યં યં ઇચ્છન્તિ, તત્થ તત્થેવ ઓક્કમન્તા સીહોક્કન્તવસેન ગચ્છન્તિ. એવં ગચ્છન્તાનઞ્ચ નેસં ઞાણં અન્તરન્તરાસુ જાતીસુ અસજ્જમાનં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનમેવ ગણ્હાતિ.

ઇમેસુ પન છસુ પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તેસુ તિત્થિયાનં પુબ્બેનિવાસદસ્સનં ખજ્જોપનકપ્પભાસદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, પકતિસાવકાનં દીપપ્પભાસદિસં, મહાસાવકાનં ઉક્કાપભાસદિસં, અગ્ગસાવકાનં ઓસધિતારકાપભાસદિસં, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચન્દપ્પભાસદિસં. બુદ્ધાનં રસ્મિસહસ્સપટિમણ્ડિતસરદસૂરિયમણ્ડલસદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તિત્થિયાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં અન્ધાનં યટ્ઠિકોટિગમનં વિય હોતિ. પકતિસાવકાનં દણ્ડકસેતુગમનં વિય, મહાસાવકાનં જઙ્ઘસેતુગમનં વિય, અગ્ગસાવકાનં સકટસેતુગમનં વિય, પચ્ચેકબુદ્ધાનં જઙ્ઘમગ્ગગમનં વિય, બુદ્ધાનં મહાસકટમગ્ગગમનં વિય હોતિ. ઇમસ્મિં પન અધિકારે સાવકાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં અધિપ્પેતં.

તસ્મા એવં અનુસ્સરિતુકામેન આદિકમ્મિકેન ભિક્ખુના પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન પટિપાટિયા ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વુત્તનયેન પટિચ્ચસમુપ્પાદં પચ્ચવેક્ખિત્વા સબ્બપચ્છિમા નિસજ્જા આવજ્જિતબ્બા. તતો આસનપઞ્ઞાપનં સેનાસનપ્પવેસનં પત્તચીવરપટિસામનં ભોજનકાલો ગામતો આગમનકાલો ગામે પિણ્ડાય ચરિતકાલો ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલો વિહારતો નિક્ખમનકાલો ચેતિયબોધિવન્દનકાલો પત્તધોવનકાલો પત્તપટિગ્ગહણકાલો પત્તપટિગ્ગહણતો યાવ મુખધોવના કતકિચ્ચં પચ્ચૂસકાલે કતકિચ્ચં, મજ્ઝિમયામે પઠમયામે કતકિચ્ચન્તિ એવં પટિલોમક્કમેન સકલં રત્તિન્દિવં કતકિચ્ચં આવજ્જિતબ્બં. એત્તકં પન પકતિચિત્તસ્સપિ પાકટં હોતિ, પરિકમ્મસમાધિચિત્તસ્સ પન અતિપાકટમેવ. સચે પનેત્થ કિઞ્ચિ ન પાકટં હોતિ, પુન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય આવજ્જિતબ્બં. એત્તકેન દીપે જલિતે વિય પાકટં હોતિ. એવં પટિલોમક્કમેનેવ દુતિયદિવસેપિ તતિયચતુત્થપઞ્ચમદિવસેસુપિ દસાહેપિ અદ્ધમાસેપિ માસેપિ સંવચ્છરેપિ કતકિચ્ચં આવજ્જિતબ્બં. એતેનેવ ઉપાયેન દસ વસ્સાનિ વીસતિ વસ્સાનીતિ યાવ ઇમસ્મિં ભવે અત્તનો પટિસન્ધિ, તાવ આવજ્જન્તેન પુરિમભવે ચુતિક્ખણે પવત્તં નામરૂપં આવજ્જિતબ્બં. પહોતિ હિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ પઠમવારેનેવ પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે નામરૂપં આરમ્મણં કાતું. યસ્મા પન પુરિમભવે નામરૂપં અસેસં નિરુદ્ધં, ઇધ અઞ્ઞં ઉપ્પન્નં, તસ્મા તં ઠાનં આહુન્દરિકં અન્ધતમમિવ હોતિ સુદુદ્દસં દુપ્પઞ્ઞેન. તેનાપિ ‘‘ન સક્કોમહં પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે નામરૂપારમ્મણં કાતુ’’ન્તિ ધુરનિક્ખેપો ન કાતબ્બો. તદેવ પન પાદકજ્ઝાનં પુનપ્પુનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય વુટ્ઠાય તં ઠાનં આવજ્જિતબ્બં.

એવં કરોન્તો હિ સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો કૂટાગારકણ્ણિકત્થાય મહારુક્ખં છિન્દન્તો સાખાપલાસચ્છેદનમત્તેનેવ ફરસુધારાય વિપન્નાય મહારુક્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તોપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વાવ કમ્મારસાલં ગન્ત્વા તિખિણં ફરસું કારાપેત્વા પુન આગન્ત્વા છિન્દેય્ય, પુન વિપન્નાય ચ પુનપિ તથેવ કારેત્વા છિન્દેય્ય, સો એવં છિન્દન્તો છિન્નસ્સ છિન્નસ્સ પુન છેત્તબ્બાભાવતો અછિન્નસ્સ ચ છેદનતો નચિરસ્સેવ મહારુક્ખં પાતેય્ય, એવમેવ પાદકજ્ઝાના વુટ્ઠાય પુબ્બે આવજ્જિતં અનાવજ્જિત્વા પટિસન્ધિમેવ આવજ્જન્તો તં નચિરસ્સેવ પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે નામરૂપં આરમ્મણં કરેય્યાતિ. તત્થ પચ્છિમનિસજ્જતો પભુતિ યાવ પટિસન્ધિતો આરમ્મણં કત્વા પવત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસઞાણં નામ ન હોતિ, તં પન પરિકમ્મસમાધિઞાણં નામ હોતિ. ‘‘અતીતંસઞાણ’’ન્તિ પેતં એકે વદન્તિ. તં અતીતંસઞાણસ્સ રૂપાવચરત્તા રૂપાવચરં સન્ધાય વચનં ન યુજ્જતિ. યદા પનસ્સ ભિક્ખુનો પટિસન્ધિં અતિક્કમ્મ ચુતિક્ખણે પવત્તં નામરૂપં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જિત્વા પુબ્બે વુત્તનયેન અપ્પનાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદાસ્સ તેન ચિત્તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામ. તેન ઞાણેન સમ્પયુત્તાય સતિયા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

તત્થ સેય્યથિદન્તિ આરદ્ધપ્પકારદસ્સનત્થે નિપાતો. તેનેવ ય્વાયં પુબ્બેનિવાસો આરદ્ધો, તસ્સ પકારપ્પભેદં દસ્સેન્તો એકમ્પિ જાતિન્તિઆદિમાહ. તત્થ એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુ. અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો તદા સબ્બેસં બ્રહ્મલોકે સન્નિપતનતો. વડ્ઢમાનો કપ્પો વિવટ્ટકપ્પો તદા બ્રહ્મલોકતો સત્તાનં વિવટ્ટનતો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો હોતિ તંમૂલકત્તા. વિવટ્ટેન ચ વિવટ્ટટ્ઠાયી. એવઞ્હિ સતિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો સંવટ્ટતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું. યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો સંવટ્ટો તિટ્ઠતિ…પે… યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો વિવટ્ટતિ…પે… યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો વિવટ્ટો તિટ્ઠતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬) વુત્તાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ.

તત્થ તયો સંવટ્ટા – તેજોસંવટ્ટો, આપોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ. તિસ્સો સંવટ્ટસીમા – આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ. યદા કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ, આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ, વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાતેન વિદ્ધંસીયતિ. વિત્થારતો પન સદાપિ એકં બુદ્ધક્ખેત્તં વિનસ્સતિ. બુદ્ધક્ખેત્તં નામ તિવિધં હોતિ – જાતિક્ખેત્તં, આણાક્ખેત્તં, વિસયક્ખેત્તઞ્ચ. તત્થ જાતિક્ખેત્તં દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં હોતિ, યં તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગહણાદીસુ કમ્પતિ. આણાક્ખેત્તં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં, યત્થ રતનપરિત્તં, ખન્ધપરિત્તં, ધજગ્ગપરિત્તં, આટાનાટિયપરિત્તં, મોરપરિત્તન્તિ ઇમેસં પરિત્તાનં આનુભાવો વત્તતિ. વિસયક્ખેત્તં અનન્તમપરિમાણં, યં ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વુત્તં. તત્થ યં યં તથાગતો આકઙ્ખતિ, તં તં જાનાતિ. એવમેતેસુ તીસુ બુદ્ધક્ખેત્તેસુ એકં આણાક્ખેત્તં વિનસ્સતિ, તસ્મિં પન વિનસ્સન્તે જાતિક્ખેત્તં વિનટ્ઠમેવ હોતિ, વિનસ્સન્તઞ્ચ એકતોવ વિનસ્સતિ, સણ્ઠહન્તઞ્ચ એકતોવ સણ્ઠહતિ.

તસ્સેવં વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં – યસ્મિં સમયે કપ્પો અગ્ગિના નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકં મહાવસ્સં વસ્સતિ. મનુસ્સા તુટ્ઠા સબ્બબીજાનિ નીહરિત્વા વપન્તિ. સસ્સેસુ પન ગોખાયિતકમત્તેસુ જાતેસુ ગદ્રભરવં રવન્તો એકબિન્દુમત્તમ્પિ ન વસ્સતિ, તદા પચ્છિન્નં પચ્છિન્નમેવ વસ્સં હોતિ. વસ્સૂપજીવિનો સત્તા કમેન બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ, પુપ્ફફલૂપજીવિનિયો ચ દેવતા. એવં દીઘે અદ્ધાને વીતિવત્તે તત્થ તત્થ ઉદકં પરિક્ખયં ગચ્છતિ. અથાનુક્કમેન મચ્છકચ્છપાપિ કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ, નેરયિકસત્તાપિ. તત્થ ‘‘નેરયિકા સત્તમસૂરિયપાતુભાવે વિનસ્સન્તી’’તિ એકે. ઝાનં વિના નત્થિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, એતેસઞ્ચ કેચિ દુબ્ભિક્ખપીળિતા, કેચિ અભબ્બા ઝાનાધિગમાય, તે કથં તત્થ નિબ્બત્તન્તીતિ? દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન. તદા હિ ‘‘વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ લોકબ્યૂહા નામ કામાવચરદેવા મુત્તસિરા વિકિણ્ણકેસા રુદમુખા અસ્સૂનિ હત્થેહિ પુઞ્છમાના રત્તવત્થનિવત્થા અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો હુત્વા મનુસ્સપથે વિચરન્તા એવં આરોચેન્તિ – ‘‘મારિસા, મારિસા, ઇતો વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતિ, અયં લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મહાસમુદ્દોપિ ઉસ્સુસ્સિસ્સતિ, અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ઉદ્દય્હિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ, યાવ બ્રહ્મલોકા લોકવિનાસો ભવિસ્સતિ. મેત્તં, મારિસા, ભાવેથ. કરુણં… મુદિતં… ઉપેક્ખં, મારિસા, ભાવેથ. માતરં ઉપટ્ઠહથ, પિતરં ઉપટ્ઠહથ, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો હોથા’’તિ. તેસં વચનં સુત્વા યેભુય્યેન મનુસ્સા ચ ભુમ્મા દેવા ચ સંવેગજાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મુદુચિત્તા હુત્વા મેત્તાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ. તત્થ દિબ્બસુધાભોજનં ભુઞ્જિત્વા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ઝાનં પટિલભન્તિ. તદઞ્ઞે પન અપરપરિયવેદનીયેન કમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ. અપરપરિયવેદનીયકમ્મરહિતો હિ સંસારે સંસરન્તો નામ સત્તો નત્થિ. તેપિ તત્થ તથેવ ઝાનં પટિલભન્તિ. એવં દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન સબ્બેપિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તીતિ.

વસ્સૂપચ્છેદતો પન ઉદ્ધં દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન દુતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ, તસ્મિં પાતુભૂતે નેવ રત્તિપરિચ્છેદો, ન દિવાપરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ. એકો સૂરિયો ઉદેતિ, એકો અત્થં ગચ્છતિ, અવિચ્છિન્નસૂરિયસન્તાપોવ લોકો હોતિ. યથા ચ પકતિસૂરિયે સૂરિયદેવપુત્તો હોતિ, એવં કપ્પવિનાસકસૂરિયે નત્થિ. તત્થ પકતિસૂરિયે વત્તમાને આકાસે વલાહકાપિ ધૂમસિખાપિ ચરન્તિ. કપ્પવિનાસકસૂરિયે વત્તમાને વિગતધૂમવલાહકં આદાસમણ્ડલં વિય નિમ્મલં નભં હોતિ. ઠપેત્વા પઞ્ચ મહાનદિયો સેસકુન્નદીઆદીસુ ઉદકં સુસ્સતિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન તતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા મહાનદિયોપિ સુસ્સન્તિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન ચતુત્થો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા હિમવતિ મહાનદીનં પભવા – ‘‘સીહપપાતનો, હંસપાતનો, કણ્ણમુણ્ડકો, રથકારદહો, અનોતત્તદહો, છદ્દન્તદહો, કુણાલદહો’’તિ ઇમે સત્ત મહાસરા સુસ્સન્તિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન પઞ્ચમો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા અનુપુબ્બેન મહાસમુદ્દે અઙ્ગુલિપબ્બતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં ન સણ્ઠાતિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન છટ્ઠો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા સકલચક્કવાળં એકધૂમં હોતિ પરિયાદિન્નસિનેહં ધૂમેન. યથા ચિદં, એવં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિપિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સત્તમો સૂરિયો પાતુભવતિ, યસ્સ પાતુભાવા સકલચક્કવાળં એકજાલં હોતિ સદ્ધિં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેહિ. યોજનસતિકાદિભેદાનિ સિનેરુકૂટાનિપિ પલુજ્જિત્વા આકાસેયેવ અન્તરધાયન્તિ. સા અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા ચાતુમહારાજિકે ગણ્હાતિ. તત્થ કનકવિમાનરતનવિમાનમણિવિમાનાનિ ઝાપેત્વા તાવતિંસભવનં ગણ્હાતિ. એતેનેવ ઉપાયેન યાવ પઠમજ્ઝાનભૂમિં ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ. બ્રહ્મલોકે ઝાપેત્વા આભસ્સરે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. સા યાવ અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ ન નિબ્બાયતિ. સબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયા પન સપ્પિતેલઝાપનગ્ગિસિખા વિય છારિકમ્પિ અનવસેસેત્વા નિબ્બાયતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારો.

અથ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પઠમં સુખુમં સુખુમં વસ્સતિ. અનુપુબ્બેન કુમુદનાળયટ્ઠિમુસલતાલક્ખન્ધાદિપ્પમાણાહિ ધારાહિ વસ્સન્તો કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ સબ્બં દડ્ઢટ્ઠાનં પૂરેત્વા અન્તરધાયતિ. તં ઉદકં હેટ્ઠા ચ તિરિયઞ્ચ વાતો સમુટ્ઠહિત્વા ઘનં કરોતિ પરિવટુમં પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુસદિસં. કથં તાવ મહન્તં ઉદકરાસિં ઘનં કરોતીતિ ચે? વિવરસમ્પદાનતો. તં હિસ્સ તહિં તહિં વિવરં દેતિ. તં એવં વાતેન સમ્પિણ્ડિયમાનં ઘનં કરિયમાનં પરિક્ખયમાનં અનુપુબ્બેન હેટ્ઠા ઓતરતિ. ઓતિણ્ણે ઓતિણ્ણે ઉદકે બ્રહ્મલોકટ્ઠાને બ્રહ્મલોકા, ઉપરિ ચતુકામાવચરદેવલોકટ્ઠાને ચ દેવલોકા પાતુભવન્તિ. પુરિમપથવિટ્ઠાનં ઓતિણ્ણે પન બલવવાતા ઉપ્પજ્જન્તિ. તે તં પિહિતદ્વારે ધમકરણે ઠિતઉદકમિવ નિરુસ્સાસં કત્વા રુમ્ભન્તિ. મધુરોદકં પરિક્ખયં ગચ્છમાનં ઉપરિ રસપથવિં સમુટ્ઠાપેતિ. સા વણ્ણસમ્પન્ના ચેવ હોતિ ગન્ધરસસમ્પન્ના ચ નિરુદકપાયાસસ્સ ઉપરિ પટલં વિય. તદા ચ આભસ્સરબ્રહ્મલોકે પઠમતરાભિનિબ્બત્તા સત્તા આયુક્ખયા વા પુઞ્ઞક્ખયા વા તતો ચવિત્વા ઇધૂપપજ્જન્તિ. તે હોન્તિ સયંપભા અન્તલિક્ખચરા. તે અગ્ગઞ્ઞસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૨૦) વુત્તનયેન તં રસપથવિં સાયિત્વા તણ્હાભિભૂતા આલુપ્પકારકં પરિભુઞ્જિતું ઉપક્કમન્તિ.

અથ તેસં સયંપભા અન્તરધાયતિ, અન્ધકારો હોતિ. તે અન્ધકારં દિસ્વા ભાયન્તિ. તતો નેસં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તં પરિપુણ્ણપઞ્ઞાસયોજનં સૂરિયમણ્ડલં પાતુભવતિ. તે તં દિસ્વા ‘‘આલોકં પટિલભિમ્હા’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં ભીતાનં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તો ઉટ્ઠિતો, તસ્મા સૂરિયો હોતૂ’’તિ સૂરિયોત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ. અથ સૂરિયે દિવસં આલોકં કત્વા અત્થઙ્ગતે ‘‘યમ્પિ આલોકં લભિમ્હ, સોપિ નો નટ્ઠો’’તિ પુન ભીતા હોન્તિ, તેસં એવં હોતિ ‘‘સાધુ વતસ્સ સચે અઞ્ઞં આલોકં લભેય્યામા’’તિ. તેસં ચિત્તં ઞત્વા વિય એકૂનપઞ્ઞાસયોજનં ચન્દમણ્ડલં પાતુભવતિ. તે તં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં છન્દં ઞત્વા વિય ઉટ્ઠિતો, તસ્મા ચન્દો હોતૂ’’તિ ચન્દોત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ.

એવં ચન્દિમસૂરિયેસુ પાતુભૂતેસુ નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પાતુભવન્તિ. તતો પભુતિ રત્તિન્દિવા પઞ્ઞાયન્તિ અનુક્કમેન ચ માસદ્ધમાસઉતુસંવચ્છરા. ચન્દિમસૂરિયાનં પન પાતુભૂતદિવસેયેવ સિનેરુચક્કવાળહિમવન્તપબ્બતા પાતુભવન્તિ. તે ચ ખો અપુબ્બં અચરિમં ફગ્ગુણપુણ્ણમદિવસેયેવ પાતુભવન્તિ. કથં? યથા નામ કઙ્ગુભત્તે પચ્ચમાને એકપ્પહારેનેવ પુબ્બુળકા ઉટ્ઠહન્તિ, એકે પદેસા થૂપથૂપા હોન્તિ, એકે નિન્નનિન્ના એકે સમસમા, એવમેવં થૂપથૂપટ્ઠાને પબ્બતા હોન્તિ નિન્નનિન્નટ્ઠાને સમુદ્દા સમસમટ્ઠાને દીપાતિ.

અથ તેસં સત્તાનં રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તાનં કમેન એકચ્ચે વણ્ણવન્તો, એકચ્ચે દુબ્બણ્ણા હોન્તિ. તત્થ વણ્ણવન્તો દુબ્બણ્ણે અતિમઞ્ઞન્તિ. તેસં અતિમાનપચ્ચયા સા રસપથવી અન્તરધાયતિ, ભૂમિપપ્પટકો પાતુભવતિ. અથ તેસં તેનેવ નયેન સોપિ અન્તરધાયતિ, પદાલતા પાતુભવતિ. તેનેવ નયેન સાપિ અન્તરધાયતિ, અકટ્ઠપાકો સાલિ પાતુભવતિ અકણો અથુસો સુદ્ધો સુગન્ધા તણ્ડુલપ્ફલો. તતો નેસં ભાજનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તે સાલિં ભાજને ઠપેત્વા પાસાણપિટ્ઠિયં ઠપેન્તિ. સયમેવ જાલાસિખા ઉટ્ઠહિત્વા તં પચતિ. સો હોતિ ઓદનો સુમનજાતિપુપ્ફસદિસો. ન તસ્સ સૂપેન વા બ્યઞ્જનેન વા કરણીયં અત્થિ, યં યં રસં ભુઞ્જિતુકામા હોન્તિ, તં તં રસોવ હોતિ. તેસં તં ઓળારિકં આહારં આહરયતં તતો પભુતિ મુત્તકરીસં સઞ્જાયતિ. અથ નેસં તસ્સ નિક્ખમનત્થાય વણમુખાનિ પભિજ્જન્તિ. પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, ઇત્થિયા ઇત્થિભાવો પાતુભવતિ. તત્ર સુદં ઇત્થી પુરિસં, પુરિસો ચ ઇત્થિં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયતિ. તેસં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયનપચ્ચયા કામપરિળાહો ઉપ્પજ્જતિ. તતો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તિ. તે અસદ્ધમ્મપટિસેવનપચ્ચયા વિઞ્ઞૂહિ ગરહિયમાના વિહેઠિયમાના તસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ અગારાનિ કરોન્તિ. તે અગારં અજ્ઝાવસમાના અનુક્કમેન અઞ્ઞતરસ્સ અલસજાતિકસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તા સન્નિધિં કરોન્તિ. તતો પભુતિ કણોપિ થુસોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધતિ, લાયિતટ્ઠાનમ્પિ ન પટિવિરૂહતિ. તે સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનન્તિ ‘‘પાપકા વત ભો ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા, મયઞ્હિ પુબ્બે મનોમયા અહુમ્હા’’તિ અગ્ગઞ્ઞસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૨૮) વુત્તનયેન વિત્થારેતબ્બં. તતો મરિયાદં ઠપેન્તિ.

અથ અઞ્ઞતરો સત્તો અઞ્ઞસ્સ ભાગં અદિન્નં આદિયતિ. તં દ્વિક્ખત્તું પરિભાસિત્વા તતિયવારે પાણિલેડ્ડુદણ્ડેહિ પહરન્તિ. તે એવં અદિન્નાદાનગરહમુસાવાદદણ્ડાદાનેસુ ઉપ્પન્નેસુ સન્નિપતિત્વા ચિન્તયન્તિ ‘‘યંનૂન મયં એકં સત્તં સમ્મન્નેય્યામ, યો નો સમ્મા ખીયિતબ્બં ખીયેય્ય, ગરહિતબ્બં ગરહેય્ય, પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેય્ય. મયં પનસ્સ સાલીનં ભાગં અનુપદસ્સામા’’તિ. એવં કતસન્નિટ્ઠાનેસુ પન સત્તેસુ ઇમસ્મિં તાવ કપ્પે અયમેવ ભગવા બોધિસત્તભૂતો તેન સમયેન તેસુ સત્તેસુ અભિરૂપતરો ચ દસ્સનીયતરો ચ મહેસક્ખતરો ચ બુદ્ધિસમ્પન્નો પટિબલો નિગ્ગહપગ્ગહં કાતું. તે તં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિત્વા સમ્મન્નિંસુ. સો ‘‘તેન મહાજનેન સમ્મતોતિ મહાસમ્મતો, ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખત્તિયો, ધમ્મેન સમેન પરે રઞ્જેતીતિ રાજા’’તિ તીહિ નામેહિ પઞ્ઞાયિત્થ. યઞ્હિ લોકે અચ્છરિયટ્ઠાનં, બોધિસત્તોવ તત્થ આદિપુરિસોતિ. એવં બોધિસત્તં આદિં કત્વા ખત્તિયમણ્ડલે સણ્ઠિતે અનુપુબ્બેન બ્રાહ્મણાદયોપિ વણ્ણા સણ્ઠહિંસુ. તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ જાલૂપચ્છેદો, ઇદમેકમસઙ્ખેય્યં સંવટ્ટોતિ વુચ્ચતિ. કપ્પવિનાસકજાલૂપચ્છેદતો યાવ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિપૂરકો સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયમસઙ્ખેય્યં સંવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ. સમ્પત્તિમહામેઘતો યાવ ચન્દિમસૂરિયપાતુભાવો, ઇદં તતિયમસઙ્ખેય્યં વિવટ્ટોતિ વુચ્ચતિ. ચન્દિમસૂરિયપાતુભાવતો યાવ પુન કપ્પવિનાસકમહામેઘો, ઇદં ચતુત્થમસઙ્ખેય્યં વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં તાવ અગ્ગિના વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

યસ્મિં પન સમયે કપ્પો ઉદકેન નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ દુતિયો સૂરિયો, એવમિધ કપ્પવિનાસકો ખારૂદકમહામેઘો ઉટ્ઠાતિ. સો આદિતો સુખુમં સુખુમં વસ્સન્તો અનુક્કમેન મહાધારાહિ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનં પૂરેન્તો વસ્સતિ. ખારૂદકેન ફુટ્ઠફુટ્ઠા પથવીપબ્બતાદયો વિલીયન્તિ. ઉદકં સમન્તતો વાતેહિ ધારીયતિ. પથવિતો યાવ દુતિયજ્ઝાનભૂમિં ઉદકં ગણ્હાતિ, તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે વિલીયાપેત્વા સુભકિણ્હે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. તં યાવ અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ ન વૂપસમ્મતિ.

ઉદકાનુગતં પન સબ્બસઙ્ખારગતં અભિભવિત્વા સહસા વૂપસમ્મતિ, અન્તરધાનં ગચ્છતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસં. કેવલં પનિધ આભસ્સરબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકો પાતુભવતિ. સુભકિણ્હતો ચ ચવિત્વા આભસ્સરટ્ઠાનાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ. તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકખારૂદકૂપચ્છેદો, ઇદમેકં અસઙ્ખેય્યં. ઉદકૂપચ્છેદતો યાવ સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયમસઙ્ખેય્યં. સમ્પત્તિમહામેઘતો…પે… ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં ઉદકેન વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

યસ્મિં પન સમયે કપ્પો વાતેન વિનસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ દુતિયસૂરિયો, એવમિધ કપ્પવિનાસનત્થં વાતો સમુટ્ઠાતિ. સો પઠમં થૂલરજં ઉટ્ઠાપેતિ, તતો સણ્હરજં સુખુમવાલિકં થૂલવાલિકં સક્ખરપાસાણાદયોતિ યાવ કૂટાગારમત્તે પાસાણે વિસમટ્ઠાને ઠિતમહારુક્ખે ચ ઉટ્ઠાપેતિ. તે પથવિતો નભમુગ્ગતા ન પુન પતન્તિ, તત્થેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ. અથાનુક્કમેન હેટ્ઠામહાપથવિયા વાતો સમુટ્ઠહિત્વા પથવિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધં મૂલં કત્વા આકાસે ખિપતિ. યોજનસતપ્પમાણા પથવિપ્પદેસા દ્વિયોજનતિયોજનચતુયોજનપઞ્ચયોજનસતપ્પમાણાપિ ભિજ્જિત્વા વાતવેગુક્ખિત્તા આકાસેયેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ. ચક્કવાળપબ્બતમ્પિ સિનેરુપબ્બતમ્પિ વાતો ઉક્ખિપિત્વા આકાસે ખિપતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિહન્ત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ. એતેનેવ ઉપાયેન ભૂમટ્ઠકવિમાનાનિ ચ આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ ચ વિનાસેન્તો છ કામાવચરદેવલોકે વિનાસેત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિ વિનાસેતિ. તત્થ ચક્કવાળા ચક્કવાળેહિ, હિમવન્તા હિમવન્તેહિ, સિનેરૂ સિનેરૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગન્ત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ. પથવિતો યાવ તતિયજ્ઝાનભૂમિં વાતો ગણ્હાતિ, તત્થ તયો બ્રહ્મલોકે વિનાસેત્વા વેહપ્ફલે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. એવં સબ્બસઙ્ખારગતં વિનાસેત્વા સયમ્પિ વિનસ્સતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસં. ઇધ પન સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકો પાતુભવતિ. વેહપ્ફલતો ચ ચવિત્વા સુભકિણ્હટ્ઠાનાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ. તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકવાતૂપચ્છેદો, ઇદમેકં અસઙ્ખેય્યં. વાતૂપચ્છેદતો યાવ સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયમસઙ્ખેય્યં…પે… ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં વાતેન વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

કિં કારણા એવં લોકો વિનસ્સતિ? અકુસલમૂલકારણા. અકુસલમૂલેસુ હિ ઉસ્સન્નેસુ એવં લોકો વિનસ્સતિ. સો ચ ખો રાગે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના વિનસ્સતિ, દોસે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેન વિનસ્સતિ. કેચિ પન ‘‘દોસે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના, રાગે ઉદકેના’’તિ વદન્તિ. મોહે ઉસ્સન્નતરે વાતેન વિનસ્સતિ. એવં વિનસ્સન્તોપિ ચ નિરન્તરમેવ સત્ત વારે અગ્ગિના નસ્સતિ, અટ્ઠમે વારે ઉદકેન. પુન સત્ત વારે અગ્ગિના, અટ્ઠમે વારે ઉદકેનાતિ એવં અટ્ઠમે અટ્ઠમે વારે વિનસ્સન્તો સત્તક્ખત્તું ઉદકેન વિનસ્સિત્વા પુન સત્ત વારે અગ્ગિના નસ્સતિ. એત્તાવતા તેસટ્ઠિ કપ્પા અતીતા હોન્તિ. એત્થન્તરે ઉદકેન નસ્સનવારં સમ્પત્તમ્પિ પટિબાહિત્વા લદ્ધોકાસો વાતો પરિપુણ્ણચતુસટ્ઠિકપ્પાયુકે સુભકિણ્હે વિદ્ધંસેન્તો લોકં વિનાસેતિ.

પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તોપિ ચ કપ્પાનુસ્સરણકો ભિક્ખુ એતેસુ કપ્પેસુ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે અનુસ્સરતિ. સંવટ્ટકપ્પે વિવટ્ટકપ્પેતિ ચ કપ્પસ્સ અડ્ઢં ગહેત્વા વુત્તં. સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સકલકપ્પં ગહેત્વા વુત્તં. કથં અનુસ્સરતીતિ ચે? અમુત્રાસિન્તિઆદિના નયેન. તત્થ અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે અહં અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયા વા ગતિયા વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા આસિં. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ કચ્ચાનો વા કસ્સપો વા. ઇદમસ્સ અતીતભવે અત્તનો નામગોત્તાનુસ્સરણવસેન વુત્તં. સચે પન તસ્મિં કાલે અત્તનો વણ્ણસમ્પત્તિં વા લૂખપણીતજીવિકભાવં વા સુખદુક્ખબહુલતં વા અપ્પાયુકદીઘાયુકભાવં વા અનુસ્સરિતુકામો હોતિ, તમ્પિ અનુસ્સરતિયેવ. તેનાહ ‘‘એવંવણ્ણો…પે… એવમાયુપરિયન્તો’’તિ. તત્થ એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદીતિ અનેકપ્પકારેન કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસાદિપ્પભેદાનં વા સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરિમાણાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિકપ્પસતસહસ્સાયુપરિયન્તો વા.

સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સો અહં તતો ભવતો યોનિતો ગતિતો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિતો સત્તાવાસતો સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુન અમુકસ્મિં નામ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા ઉદપાદિં. તત્રાપાસિન્તિ અથ તત્રાપિ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા પુન અહોસિં. એવંનામોતિઆદિ વુત્તનયમેવ. અપિચ યસ્મા અમુત્રાસિન્તિ ઇદં અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ યાવતિચ્છકં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૦) અનુસ્સરણં, સો તતો ચુતોતિ પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં, તસ્મા ઇધૂપપન્નોતિ ઇમિસ્સા ઇધૂપપત્તિયા અનન્તરમેવસ્સ ઉપપત્તિટ્ઠાનં સન્ધાય અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપાસિન્તિ એવમાદિ પનસ્સ તત્ર ઇમિસ્સા ઉપપત્તિયા અનન્તરે ઉપપત્તિટ્ઠાને નામગોત્તાદીનં અનુસ્સરણદસ્સનત્થં વુત્તં. સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ સ્વાહં તતો અનન્તરૂપપત્તિટ્ઠાનતો ચુતો ઇધ અમુકસ્મિં નામ ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા નિબ્બત્તોતિ. ઇતીતિ એવં. સાકારં સઉદ્દેસન્તિ નામગોત્તવસેન સઉદ્દેસં, વણ્ણાદિવસેન સાકારં. નામગોત્તેન હિ સત્તો તિસ્સો ફુસ્સો કસ્સપોતિ ઉદ્દિસીયતિ, વણ્ણાદીહિ સામો ઓદાતોતિ નાનત્તતો પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નામગોત્તં ઉદ્દેસો, ઇતરે આકારાતિ.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.