૫૦. ઇદ્ધિવિધઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦૧. ઇદ્ધિવિધઞાણનિદ્દેસં ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતન્તિ એત્થ છન્દહેતુકો સમાધિ, છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ, કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિસ્સેતં અધિવચનં. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા, ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. ચતુકિચ્ચસાધનવસેન બહુવચનં કતં. સમન્નાગતન્તિ છન્દસમાધિના ચ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ ઉપેતં. ઇદ્ધિપાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન વા ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ઇદ્ધીતિ સઙ્ખં ગતાનં ઉપચારજ્ઝાનાદિકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતં સેસચિત્તચેતસિકરાસિન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હિ ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયે ‘‘ઇદ્ધિપાદોતિ તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૪૩૪). અભિધમ્મભાજનીયે ચ ‘‘ઇદ્ધિપાદોતિ તથાભૂતસ્સ ફસ્સો વેદના…પે… પગ્ગાહો અવિક્ખેપો’’તિ (વિભ. ૪૪૭) વુત્તં. તસ્મા ‘‘સેસચિત્તચેતસિકરાસિ’’ન્તિ એત્થ? છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારેસુ એકેકં ઇદ્ધિં કત્વા દ્વીહિ દ્વીહિ સહ સેસવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ ચત્તારો ખન્ધા સબ્બે ચ ફસ્સાદયો ધમ્મા સઙ્ગહિતા હોન્તિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. યથેવ હિ છન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ છન્દસમાધીતિ વુત્તો, એવં વીરિયં ચિત્તં વીમંસં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ વીમંસાસમાધીતિ વુચ્ચતિ. એવમેકેકસ્મિં ઇદ્ધિપાદે છન્દાદયો વીરિયાદયો ચિત્તાદયો વીમંસાદયોતિ તયો તયો ધમ્મા ઇદ્ધીપિ હોન્તિ ઇદ્ધિપાદાપિ, સેસા પન સમ્પયુત્તકા ચત્તારો ખન્ધા ઇદ્ધિપાદાયેવ. યસ્મા વા ઇમે તયો તયો ધમ્મા સમ્પયુત્તકેહિ ચતૂહિ ખન્ધેહિ સદ્ધિંયેવ ઇજ્ઝન્તિ, ન વિના તેહિ, તસ્મા તેન પરિયાયેન સબ્બે ચત્તારોપિ ખન્ધા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ નામ હોન્તિ, પતિટ્ઠટ્ઠેન પાદા નામાતિપિ વેદિતબ્બં.

વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતન્તિ એત્થ પન વીરિયન્તિ ચ પધાનસઙ્ખારોતિ ચ એકોયેવ. કસ્મા દ્વિધા વુત્તન્તિ ચે? વીરિયસ્સ અધિપતિભાવદસ્સનવસેનેત્થ પઠમં વીરિયગ્ગહણં કતં, તસ્સેવ ચતુકિચ્ચસાધકત્તદસ્સનત્થં પધાનસઙ્ખારવચનં કતં. એવં દ્વિધા વુત્તત્તા એવ ચેત્થાપિ તયો તયો ધમ્માતિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘વિભઙ્ગે ‘ઇદ્ધીતિ યા તેસં તેસં ધમ્માનં ઇદ્ધિ સમિદ્ધિ ઇજ્ઝના સમિજ્ઝના’તિ (વિભ. ૪૩૪) વુત્તત્તા ઇદ્ધિ નામ અનિપ્ફન્ના, ઇદ્ધિપાદો નિપ્ફન્નો’’તિ વદન્તિ. ઇધ પન ઇદ્ધિપિ ઇદ્ધિપાદોપિ નિપ્ફન્નો લક્ખણબ્ભાહતોતિ સન્નિટ્ઠાનં કતં. ઇદ્ધિ સમિદ્ધીતિઆદીહિ ઇજ્ઝનાકારેન ધમ્મા એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

ભાવેતીતિ આસેવતિ. સુત્તન્તભાજનીયે (વિભ. ૪૩૧ આદયો) વિય ઇધાપિ ઇદ્ધિપાદભાવના લોકિયા એવ. તસ્મા ઇદ્ધિવિધં તાવ સમ્પાદેતુકામો લોકિયં ઇદ્ધિપાદં ભાવેન્તો પથવીકસિણાદીસુ અટ્ઠસુ કસિણેસુ અધિકતવસિપ્પત્તઅટ્ઠસમાપત્તિકો કસિણાનુલોમતો કસિણપટિલોમતો કસિણાનુલોમપટિલોમતો ઝાનાનુલોમતો ઝાનપટિલોમતો ઝાનાનુલોમપટિલોમતો ઝાનુક્કન્તિકતો કસિણુક્કન્તિકતો ઝાનકસિણુક્કન્તિકતો અઙ્ગસઙ્કન્તિકતો આરમ્મણસઙ્કન્તિકતો અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિકતો અઙ્ગવવત્થાનતો આરમ્મણવવત્થાનતોતિ ઇમેહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તં પરિદમેત્વા છન્દસીસવીરિયસીસચિત્તસીસવીમંસાસીસવસેન પુનપ્પુનં ઝાનં સમાપજ્જતિ. અઙ્ગારમ્મણવવત્થાનમ્પિ કેચિ ઇચ્છન્તિ. પુબ્બહેતુસમ્પન્નેન પન કસિણેસુ ચતુક્કજ્ઝાનમત્તે ચિણ્ણવસિનાપિ કાતું વટ્ટતીતિ તં તં ઇદ્ધિપાદં સમાધિં ભાવેન્તો ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાયા’’તિઆદિકં (વિભ. ૪૩૨) ચતુપ્પકારં વીરિયં અધિટ્ઠાતિ, તસ્સ ચ હાનિવુદ્ધિયો ઞત્વા વીરિયસમતં અધિટ્ઠાતિ. સો એવં ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ ચિત્તં પરિભાવેત્વા ઇદ્ધિવિધં સમ્પાદેતિ.

સો ઇમેસુ ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસૂતિઆદીસુ સોતિ સો ભાવિતચતુરિદ્ધિપાદો ભિક્ખુ. ચતૂસુ ઇદ્ધિપાદેસુ ચિત્તં પરિભાવેતીતિ પુનપ્પુનં છન્દાદીસુ એકેકં અધિપતિં કત્વા ઝાનસમાપજ્જનવસેન તેસુ ચિત્તં પરિભાવેતિ નામ, છન્દાદિવાસનં ગાહાપેતીતિ અત્થો. પરિદમેતીતિ નિબ્બિસેવનં કરોતિ. પુરિમં પચ્છિમસ્સ કારણવચનં. પરિભાવિતઞ્હિ ચિત્તં પરિદમિતં હોતીતિ. મુદું કરોતીતિ તથા દન્તં ચિત્તં વસિપ્પત્તં કરોતિ. વસે વત્તમાનઞ્હિ ચિત્તં ‘‘મુદૂ’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મનિયન્તિ કમ્મક્ખમં કમ્મયોગ્ગં કરોતિ. મુદુ હિ ચિત્તં કમ્મનિયં હોતિ સુધન્તમિવ સુવણ્ણં, ઇધ પન ઇદ્ધિવિધકમ્મક્ખમં. સોતિ સો પરિભાવિતચિત્તો ભિક્ખુ. કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતીતિઆદિ ઇદ્ધિકરણકાલે યથાસુખં ચિત્તચારસ્સ ઇજ્ઝનત્થં યોગવિધાનં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ કાયમ્પિ ચિત્તે સમોદહતીતિ અત્તનો કરજકાયમ્પિ પાદકજ્ઝાનચિત્તે સમોદહતિ પવેસેતિ આરોપેતિ, કાયં ચિત્તાનુગતિકં કરોતીતિ અત્થો. એવં કરણં અદિસ્સમાનેન કાયેન ગમનસ્સ ઉપકારાય હોતિ. ચિત્તમ્પિ કાયે સમોદહતીતિ પાદકજ્ઝાનચિત્તં અત્તનો કરજકાયે સમોદહતિ આરોપેતિ, ચિત્તમ્પિ કાયાનુગતિકં કરોતીતિ અત્થો. એવં કરણં દિસ્સમાનેન કાયેન ગમનસ્સ ઉપકારાય હોતિ. સમાદહતીતિપિ પાઠો, પતિટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતીતિ પાદકજ્ઝાનચિત્તં ગહેત્વા કરજકાયે આરોપેતિ કાયાનુગતિકં કરોતિ, ઇદં ચિત્તં કાયે સમોદહનસ્સ વેવચનં. ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતીતિ કરજકાયં ગહેત્વા પાદકજ્ઝાનચિત્તે આરોપેતિ, ચિત્તાનુગતિકં કરોતિ, ઇદં કાયં ચિત્તે સમોદહનસ્સ વેવચનં. અધિટ્ઠાતીતિ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતિ. સમોદહનસ્સ અત્થવિવરણત્થં પરિણામો વુત્તો, પરિણામસ્સ અત્થવિવરણત્થં અધિટ્ઠાનં વુત્તં. યસ્મા સમોદહતીતિ મૂલપદં, પરિણામેતિ અધિટ્ઠાતીતિ તસ્સ અત્થનિદ્દેસપદાનિ, તસ્મા તેસં દ્વિન્નંયેવ પદાનં વસેન પરિણામેત્વાતિ અધિટ્ઠહિત્વાતિ વુત્તં, ન વુત્તં સમોદહિત્વાતિ.

સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ કાયે ઓક્કમિત્વા વિહરતીતિ ચતુત્થજ્ઝાનેન સહજાતસુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ સમાપજ્જનવસેન કરજકાયે ઓક્કમિત્વા પવેસેત્વા વિહરતિ. તાય સઞ્ઞાય ઓક્કન્તકાયસ્સ પનસ્સ કરજકાયોપિ તૂલપિચુ વિય લહુકો હોતિ. સોતિ સો કતયોગવિધાનો ભિક્ખુ. તથાભાવિતેન ચિત્તેનાતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં, હેતુઅત્થે વા, તથાભાવિતેન ચિત્તેન હેતુભૂતેનાતિ અત્થો. પરિસુદ્ધેનાતિ ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવતો પરિસુદ્ધેન. પરિસુદ્ધત્તાયેવ પરિયોદાતેન, પભસ્સરેનાતિ અત્થો. ઇદ્ધિવિધઞાણાયાતિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસે, ઇદ્ધિવિકપ્પે વા ઞાણત્થાય. ચિત્તં અભિનીહરતીતિ સો ભિક્ખુ વુત્તપ્પકારવસેન તસ્મિં ચિત્તે અભિઞ્ઞાપાદકે જાતે ઇદ્ધિવિધઞાણાધિગમત્થાય પરિકમ્મચિત્તં અભિનીહરતિ, કસિણારમ્મણતો અપનેત્વા ઇદ્ધિવિધાભિમુખં પેસેતિ. અભિનિન્નામેતીતિ અધિગન્તબ્બઇદ્ધિપોણં ઇદ્ધિપબ્ભારં કરોતિ. સોતિ સો એવં કતચિત્તાભિનીહારો ભિક્ખુ. અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં નાનપ્પકારકં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં, ઇદ્ધિવિકપ્પં વા. પચ્ચનુભોતીતિ પચ્ચનુભવતિ, ફસ્સેતિ સચ્છિકરોતિ પાપુણાતીતિ અત્થો.

૧૦૨. ઇદાનિસ્સ અનેકવિહિતભાવં દસ્સેન્તો એકોપિ હુત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ એકોપિ હુત્વાતિ ઇદ્ધિકરણતો પુબ્બે પકતિયા એકોપિ હુત્વા. બહુધા હોતીતિ બહુન્નં સન્તિકે ચઙ્કમિતુકામો વા, સજ્ઝાયં વા કત્તુકામો, પઞ્હં વા પુચ્છિતુકામો હુત્વા સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ હોતિ. કથં પનાયમેવં હોતિ? ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદમૂલભૂતે ધમ્મે સમ્પાદેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે સતં ઇચ્છતિ, ‘‘સતં હોમિ સતં હોમી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતિ. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સહેવ સતં હોતિ. સહસ્સાદીસુપિ એસેવ નયો. સચે એવં ન ઇજ્ઝતિ, પુન પરિકમ્મં કત્વા દુતિયમ્પિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં. સંયુત્તટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘એકવારં દ્વેવારં સમાપજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તત્થ પાદકજ્ઝાનચિત્તં નિમિત્તારમ્મણં, પરિકમ્મચિત્તાનિ સતારમ્મણાનિ વા સહસ્સારમ્મણાનિ વા. તાનિ ચ ખો વણ્ણવસેનેવ, નો પણ્ણત્તિવસેન. અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ તથેવ સતારમ્મણં વા સહસ્સારમ્મણં વા, તં પઠમપ્પનાચિત્તમિવ ગોત્રભુઅનન્તરં એકમેવ ઉપ્પજ્જતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકં. તત્થ યે તે બહૂ નિમ્મિતા, તે અનિયમેત્વા નિમ્મિતત્તા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ વા ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તંતદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનાવણ્ણે કાતુકામો હોતિ, કેચિ પઠમવયે કેચિ મજ્ઝિમવયે કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે ઉપડ્ઢમુણ્ડમુણ્ડે મિસ્સકકેસે ઉપડ્ઢરત્તચીવરે પણ્ડુકચીવરે પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હપુચ્છનપઞ્હવિસ્સજ્જનરજનપચનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે, અપરેપિ વા નાનપ્પકારકે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂ’’તિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તીતિ. એસ નયો ‘‘બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતી’’તિઆદીસુ. અયં પન વિસેસો – ઇમિના હિ ભિક્ખુના એવં બહુભાવં નિમ્મિનિત્વા પુન ‘‘એકોવ હુત્વા ચઙ્કમિસ્સામિ, સજ્ઝાયં કરિસ્સામિ, પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વા ‘‘અયં વિહારો અપ્પભિક્ખુકો, સચે કેચિ આગમિસ્સન્તિ, કુતો ઇમે એત્તકા એકસદિસા ભિક્ખૂ અદ્ધા થેરસ્સ એસાનુભાવોતિ મં જાનિસ્સન્તી’’તિ અપ્પિચ્છતાય વા અન્તરાવ ‘‘એકો હોમી’’તિ ઇચ્છન્તેન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિંયેવ એકો હોતિ. એવં અકરોન્તો પન યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન સયમેવ એકો હોતિ.

આવિભાવન્તિ પાકટભાવં કરોતીતિ અત્થો. તિરોભાવન્તિ પટિચ્છન્નભાવં કરોતીતિ અત્થો. આવિભાવં પચ્ચનુભોતિ, તિરોભાવં પચ્ચનુભોતીતિ પુરિમેન વા સમ્બન્ધો. તત્રાયં ઇદ્ધિમા આવિભાવં કત્તુકામો અન્ધકારં વા આલોકં કરોતિ, પટિચ્છન્નં વા વિવટં કરોતિ, અનાપાથં વા આપાથં કરોતિ. કથં? અયઞ્હિ યથા પટિચ્છન્નોપિ દૂરે ઠિતોપિ વા દિસ્સતિ, એવં અત્તાનં વા પરં વા કત્તુકામો પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘ઇદં અન્ધકારં આલોકજાતં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં પટિચ્છન્નં વિવટં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં અનાપાથં આપાથં હોતૂ’’તિ વા આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ. સહ અધિટ્ઠાના યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. પરે દૂરે ઠિતાપિ પસ્સન્તિ, સયમ્પિ પસ્સિતુકામો પસ્સતિ. તિરોભાવં કત્તુકામો પન આલોકં વા અન્ધકારં કરોતિ, અપ્પટિચ્છન્નં વા પટિચ્છન્નં, આપાથં વા અનાપાથં કરોતિ. કથં? અયઞ્હિ યથા અપ્પટિચ્છન્નોપિ સમીપે ઠિતોપિ વા ન દિસ્સતિ, એવં અત્તાનં વા પરં વા કત્તુકામો પાદકજ્ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ‘‘ઇદં આલોકટ્ઠાનં અન્ધકારં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં અપ્પટિચ્છન્નં પટિચ્છન્નં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં આપાથં અનાપાથં હોતૂ’’તિ વા આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ. સહ અધિટ્ઠાના યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. પરે સમીપે ઠિતાપિ ન પસ્સન્તિ, સયમ્પિ અપસ્સિતુકામો ન પસ્સતિ. અપિચ સબ્બમ્પિ પાકટપાટિહારિયં આવિભાવો નામ, અપાકટપાટિહારિયં તિરોભાવો નામ. તત્થ પાકટપાટિહારિયે ઇદ્ધિપિ પઞ્ઞાયતિ ઇદ્ધિમાપિ. તં યમકપાટિહારિયેન દીપેતબ્બં. અપાકટપાટિહારિયે ઇદ્ધિયેવ પઞ્ઞાયતિ, ન ઇદ્ધિમા. તં મહકસુત્તેન (સં. નિ. ૪.૩૪૬) ચ બ્રહ્મનિમન્તનિકસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૫૦૧ આદયો) ચ દીપેતબ્બં.

તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં, કુટ્ટસ્સ પરભાગન્તિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો તિરોપાકારતિરોપબ્બતેસુ. કુટ્ટોતિ ચ ગેહભિત્તિ. પાકારોતિ ગેહવિહારગામાદીનં પરિક્ખેપપાકારો. પબ્બતોતિ પંસુપબ્બતો વા પાસાણપબ્બતો વા. અસજ્જમાનોતિ અલગ્ગમાનો. સેય્યથાપિ આકાસેતિ આકાસે વિય. એવં ગન્તુકામેન પન આકાસકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય કુટ્ટં વા પાકારં વા પબ્બતં વા આવજ્જિત્વા કતપરિકમ્મેન ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બો, આકાસોવ હોતિ. અધો ઓતરિતુકામસ્સ, ઉદ્ધં વા આરોહિતુકામસ્સ સુસિરો હોતિ, વિનિવિજ્ઝિત્વા ગન્તુકામસ્સ છિદ્દો. સો તત્થ અસજ્જમાનો ગચ્છતિ. સચે પનસ્સ ભિક્ખુનો અધિટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તસ્સ અન્તરા પબ્બતો વા રુક્ખો વા ઉટ્ઠેતિ, કિં પુન સમાપજ્જિત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ? દોસો નત્થિ. પુન સમાપજ્જિત્વા અધિટ્ઠાનઞ્હિ ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકે નિસ્સયગ્ગહણસદિસં હોતિ. ઇમિના પન ભિક્ખુના ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠિતત્તા આકાસો હોતિયેવ. પુરિમાધિટ્ઠાનબલેનેવ ચસ્સ અન્તરા અઞ્ઞો પબ્બતો વા રુક્ખો વા ઉતુમયો ઉટ્ઠહિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં. અઞ્ઞેન ઇદ્ધિમતા નિમ્મિતે પન પઠમં નિમ્માનં બલવં હોતિ. ઇતરેન તસ્સ ઉદ્ધં વા અધો વા ગન્તબ્બં.

પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જન્તિ એત્થ ઉમ્મુજ્જન્તિ ઉટ્ઠાનં, નિમુજ્જન્તિ સંસીદનં, ઉમ્મુજ્જઞ્ચ નિમુજ્જઞ્ચ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં. એવં કત્તુકામેન પન આપોકસિણં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય ‘‘એત્તકે ઠાને પથવી ઉદકં હોતૂ’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાના યથાપરિચ્છિન્ને ઠાને પથવી ઉદકમેવ હોતિ. સો તત્થ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ સેય્યથાપિ ઉદકે. ન કેવલઞ્ચ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમેવ, ન્હાનપાનમુખધોવનભણ્ડકધોવનાદીસુ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં કરોતિ. ન કેવલઞ્ચ ઉદકમેવ કરોતિ, સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એત્તકં હોતૂ’’તિ આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સ યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. ઉદ્ધરિત્વા ભાજનગતં કરોન્તસ્સ સપ્પિ સપ્પિયેવ હોતિ, તેલાદીનિ તેલાદીનિયેવ, ઉદકં ઉદકમેવ. સો તત્થ તેમિતુકામોવ તેમેતિ, ન તેમિતુકામો ન તેમેતિ. તસ્સેવ ચ સા પથવી ઉદકં હોતિ, સેસજનસ્સ પથવીયેવ. તત્થ મનુસ્સા પત્તિકાપિ ગચ્છન્તિ, યાનાદીહિપિ ગચ્છન્તિ, કસિકમ્માદીનિપિ કરોન્તિયેવ. સચે પનાયં ‘‘તેસમ્પિ ઉદકં હોતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, હોતિયેવ. પરિચ્છિન્નકાલં પન અતિક્કમિત્વા યં પકતિયા ઘટતળાકાદીસુ ઉદકં, તં ઠપેત્વા અવસેસં પરિચ્છિન્નટ્ઠાનં પથવીયેવ હોતિ.

ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતીતિ એત્થ યં ઉદકં અક્કમિત્વા સંસીદતિ, તં ભિજ્જમાનન્તિ વુચ્ચતિ, વિપરીતં અભિજ્જમાનં. એવં ગન્તુકામેન પન પથવીકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકે ઠાને ઉદકં પથવી હોતૂ’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાના યથાપરિચ્છિન્નટ્ઠાને ઉદકં પથવીયેવ હોતિ. સો તત્થ ગચ્છતિ સેય્યથાપિ પથવિયં. ન કેવલઞ્ચ ગચ્છતિ, યં યં ઇરિયાપથં ઇચ્છતિ, તં તં કપ્પેતિ. ન કેવલઞ્ચ પથવિમેવ કરોતિ, મણિસુવણ્ણપબ્બતરુક્ખાદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં વુત્તનયેનેવ આવજ્જિત્વા અધિટ્ઠાતિ, યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. તસ્સેવ ચ તં ઉદકં પથવી હોતિ, સેસજનસ્સ ઉદકમેવ. મચ્છકચ્છપા ચ ઉદકકાકાદયો ચ યથારુચિ વિચરન્તિ. સચે પનાયં અઞ્ઞેસમ્પિ મનુસ્સાનં તં પથવિં કાતું ઇચ્છતિ, કરોતિયેવ. યથાપરિચ્છિન્નકાલાતિક્કમેન પન ઉદકમેવ હોતિ.

આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતીતિ અન્તલિક્ખે સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનેન ગચ્છતિ. પક્ખી સકુણોતિ પક્ખેહિ યુત્તો સકુણો, ન અપરિપુણ્ણપક્ખો લૂનપક્ખો વા. તાદિસો હિ આકાસે ગન્તું ન સક્કોતિ. એવમાકાસે ગન્તુકામેન પન પથવીકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે નિસિન્નો ગન્તુમિચ્છતિ, પલ્લઙ્કપ્પમાણં ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સચે નિપન્નો ગન્તુકામો હોતિ, મઞ્ચપ્પમાણં, સચે પદસા ગન્તુકામો હોતિ, મગ્ગપ્પમાણન્તિ એવં યથાનુરૂપં ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તનયેનેવ ‘‘પથવી હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાના પથવીયેવ હોતિ. આકાસે ગન્તુકામેન ચ ભિક્ખુના દિબ્બચક્ખુલાભિનાપિ ભવિતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા અન્તરા ઉતુસમુટ્ઠાના વા પબ્બતરુક્ખાદયો હોન્તિ, નાગસુપણ્ણાદયો વા ઉસૂયન્તા માપેન્તિ, તેસં દસ્સનત્થં. તે પન દિસ્વા કિં કાતબ્બન્તિ? પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ પરિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. અપિચ ઓકાસે ઓરોહણત્થમ્પિ ઇમિના દિબ્બચક્ખુલાભિના ભવિતબ્બં. અયઞ્હિ સચે અનોકાસે ન્હાનતિત્થે વા ગામદ્વારે વા ઓરોહતિ, મહાજનસ્સ પાકટો હોતિ, તસ્મા દિબ્બચક્ખુના પસ્સિત્વા અનોકાસં વજ્જેત્વા ઓકાસે ઓતરતીતિ.

ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવેતિ એત્થ ચન્દિમસૂરિયાનં દ્વાચત્તાલીસયોજનસહસ્સોપરિચરણેન મહિદ્ધિકતા, તીસુ દીપેસુ એકક્ખણે આલોકકરણેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા, એવં ઉપરિચરણઆલોકફરણેહિ વા મહિદ્ધિકે, તેનેવ મહિદ્ધિકત્તેન મહાનુભાવે. પરામસતીતિ પરિગ્ગણ્હાતિ, એકદેસે વા ફુસતિ. પરિમજ્જતીતિ સમન્તતો આદાસતલં વિય પરિમજ્જતિ. અયં પનસ્સ ઇદ્ધિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનવસેનેવ ઇજ્ઝતિ, નત્થેત્થ કસિણસમાપત્તિનિયમો. સ્વાયં યદિ ઇચ્છતિ ગન્ત્વા પરામસિતું, ગન્ત્વા પરામસતિ. સચે પન ઇધેવ નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા પરામસિતુકામો હોતિ, ‘‘હત્થપાસે હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતિ. અધિટ્ઠાનબલેન વણ્ટા મુત્તતાલફલં વિય આગન્ત્વા હત્થપાસે ઠિતે વા પરામસતિ, હત્થં વા વડ્ઢેત્વા પરામસતિ. હત્થં વડ્ઢેન્તસ્સ પન કિં ઉપાદિન્નકં વડ્ઢતિ અનુપાદિન્નકં વાતિ? ઉપાદિન્નકં નિસ્સાય અનુપાદિન્નકં વડ્ઢતિ. યો એવં કત્વા ન કેવલં ચન્દિમસૂરિયે પરામસતિ, સચે ઇચ્છતિ, પાદકથલિકં કત્વા પાદે ઠપેતિ, પીઠં કત્વા નિસીદતિ, મઞ્ચં કત્વા નિપજ્જતિ, અપસ્સેનફલકં કત્વા અપસ્સયતિ. યથા એકો, એવં અપરોપિ. અનેકેસુપિ હિ ભિક્ખુસતસહસ્સેસુ એવં કરોન્તેસુ તેસઞ્ચ એકમેકસ્સ તથેવ ઇજ્ઝતિ. ચન્દિમસૂરિયાનઞ્ચ ગમનમ્પિ આલોકકરણમ્પિ તથેવ હોતિ. યથા હિ પાતિસહસ્સેસુ ઉદકપૂરેસુ સબ્બપાતીસુ ચન્દમણ્ડલાનિ દિસ્સન્તિ, પાકતિકમેવ ચન્દસ્સ ગમનં આલોકકરણઞ્ચ હોતિ, તથૂપમમેતં પાટિહારિયં. યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતીતિ બ્રહ્મલોકં પરિચ્છેદં કત્વા એત્થન્તરે અનેકવિધં અભિઞ્ઞં કરોન્તો અત્તનો કાયેન વસં ઇસ્સરિયં વત્તેતિ. વિત્થારો પનેત્થ ઇદ્ધિકથાયં આવિભવિસ્સતીતિ.

ઇદ્ધિવિધઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.