૪૪-૪૯. વિવટ્ટઞાણછક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૫. વિવટ્ટઞાણછક્કનિદ્દેસે નેક્ખમ્માધિપતત્તા પઞ્ઞાતિ નેક્ખમ્મં અધિકં કત્વા નેક્ખમ્માધિકભાવેન પવત્તા પઞ્ઞા. કામચ્છન્દતો સઞ્ઞાય વિવટ્ટતીતિ નેક્ખમ્માધિપતિકતપઞ્ઞાસમ્પયુત્તસઞ્ઞાય હેતુભૂતાય, કરણભૂતાય વા કામચ્છન્દતો વિવટ્ટતિ પરાવત્તતિ, પરમ્મુખી હોતીતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુ.

૯૬. કામચ્છન્દો નાનત્તન્તિ કામચ્છન્દો સન્તવુત્તિતાય અભાવતો ન એકસભાવો. નેક્ખમ્મં એકત્તન્તિ નેક્ખમ્મં સન્તવુત્તિભાવતો એકસભાવો. નેક્ખમ્મેકત્તં ચેતયતોતિ કામચ્છન્દે આદીનવદસ્સનેન નેક્ખમ્મં પવત્તયતો. કામચ્છન્દતો ચિત્તં વિવટ્ટતીતિ દિટ્ઠાદીનવતો કામચ્છન્દતો નેક્ખમ્મક્ખણે ચિત્તં વિવટ્ટતિ. એસ નયો સેસેસુ.

૯૭. કામચ્છન્દં પજહન્તોતિ નેક્ખમ્મપવત્તિક્ખણે કામચ્છન્દં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પજહન્તો. નેક્ખમ્મવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠાતીતિ પટિલદ્ધસ્સ નેક્ખમ્મસ્સ વસેન તંસમ્પયુત્તચિત્તં અધિતિટ્ઠતિ અધિકં કરોન્તો તિટ્ઠતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુ.

૯૮. ચક્ખુ સુઞ્ઞં અત્તેન વાતિ બાલજનપરિકપ્પિતસ્સ કારકવેદકસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો અભાવા ચક્ખુ અત્તેન ચ સુઞ્ઞં. યઞ્હિ યત્થ ન હોતિ, તેન તં સુઞ્ઞં નામ હોતિ. અત્તનિયેન વાતિ અત્તનો અભાવેનેવ અત્તનો સન્તકસ્સપિ અભાવા અત્તનો સન્તકેન ચ સુઞ્ઞં. લોકસ્સ અત્તાતિ ચ અત્તનિયન્તિ ચ ઉભયથા ગાહસમ્ભવતો તદુભયગાહપટિસેધનત્થં અત્તાભાવો ચ અત્તનિયાભાવો ચ વુત્તો. નિચ્ચેન વાતિ ભઙ્ગં અતિક્કમિત્વા તિટ્ઠન્તસ્સ કસ્સચિ અભાવતો નિચ્ચેન ચ સુઞ્ઞં. ધુવેન વાતિ પવત્તિક્ખણેપિ થિરસ્સ કસ્સચિ અભાવતો ધુવેન ચ સુઞ્ઞં. સસ્સતેન વાતિ સબ્બકાલેપિ વિજ્જમાનસ્સ કસ્સચિ અભાવતો સસ્સતેન ચ સુઞ્ઞં. અવિપરિણામધમ્મેન વાતિ જરાભઙ્ગવસેન દ્વિધા અપરિવત્તમાનપકતિકસ્સ કસ્સચિ અભાવતો અવિપરિણામધમ્મેન ચ સુઞ્ઞં. અથ વા નિચ્ચભાવેન ચ ધુવભાવેન ચ સસ્સતભાવેન ચ અવિપરિણામધમ્મભાવેન ચ સુઞ્ઞન્તિ અત્થો. સમુચ્ચયત્થો વા-સદ્દો. યથાભૂતં જાનતો પસ્સતોતિ ઇચ્ચેવં અનત્તાનુપસ્સનાઞાણેન યથાસભાવેન જાનન્તસ્સ ચક્ખુના વિય ચ પસ્સન્તસ્સ. ચક્ખાભિનિવેસતો ઞાણં વિવટ્ટતીતિ ચક્ખુ અત્તાતિ વા અત્તનિયન્તિ વા પવત્તમાનતો દિટ્ઠાભિનિવેસતો તદઙ્ગપ્પહાનવસેન ઞાણં વિવટ્ટતિ. એસ નયો સેસેસુ.

૯૯. નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દં વોસજ્જતીતિ નેક્ખમ્મલાભી પુગ્ગલો નેક્ખમ્મેન તપ્પટિપક્ખં કામચ્છન્દં પરિચ્ચજતિ. વોસગ્ગે પઞ્ઞાતિ કામચ્છન્દસ્સ વોસગ્ગભૂતે નેક્ખમ્મે તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. એસ નયો સેસેસુ. પીળનટ્ઠાદયો હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ. પરિજાનન્તો વિવટ્ટતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના, મગ્ગસમઙ્ગીપુગ્ગલો દુક્ખસ્સ ચતુબ્બિધં અત્થં કિચ્ચવસેન પરિજાનન્તો દુભતો વુટ્ઠાનવસેન વિવટ્ટતિ, ઞાણવિવટ્ટનેપિ ઞાણસમઙ્ગી વિવટ્ટતીતિ વુત્તો.

૧૦૦. તથટ્ઠે પઞ્ઞાતિ એતસ્સ પુગ્ગલસ્સેવ તથટ્ઠે વિવટ્ટના પઞ્ઞા. એસ નયો સેસેસુ. ઇદાનિ મગ્ગક્ખણે એવ કિચ્ચવસેન આકારનાનત્તતો છ વિવટ્ટઞાણાનિ દસ્સેતું સઞ્ઞાવિવટ્ટોતિઆદિમાતિકં ઠપેત્વા તં અત્થતો વિભજન્તો સઞ્જાનન્તો વિવટ્ટતીતિઆદિમાહ. તત્થ સઞ્જાનન્તો વિવટ્ટતીતિ સઞ્ઞાવિવટ્ટોતિ યસ્મા પુબ્બભાગે નેક્ખમ્માદિં અધિપતિતો સઞ્જાનન્તો યોગી પચ્છા નેક્ખમ્મસમ્પયુત્તઞાણેન કામચ્છન્દાદિતો વિવટ્ટતિ, તસ્મા તં ઞાણં સઞ્ઞાવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. ચેતયન્તો વિવટ્ટતીતિ ચેતોવિવટ્ટોતિ યસ્મા યોગી નેક્ખમ્મેકત્તાદીનિ ચેતયન્તો સમ્પયુત્તઞાણેન કામચ્છન્દાદિતો વિવટ્ટતિ, તસ્મા તં ઞાણં ચેતોવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. વિજાનન્તો વિવટ્ટતીતિ ચિત્તવિવટ્ટોતિ યસ્મા યોગી નેક્ખમ્માદિવસેન ચિત્તાધિટ્ઠાનેન વિજાનન્તો તંસમ્પયુત્તઞાણેન કામચ્છન્દાદિતો વિવટ્ટતિ, તસ્મા તં ઞાણં ચિત્તવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. ઞાણં કરોન્તો વિવટ્ટતીતિ ઞાણવિવટ્ટોતિ યસ્મા યોગી છબ્બિધં અજ્ઝત્તિકાયતનં અનત્તાનુપસ્સનાઞાણેન સુઞ્ઞતો વિદિતં કરોન્તો તેનેવ ઞાણેન દિટ્ઠાભિનિવેસતો વિવટ્ટતિ, તસ્મા તં ઞાણં ઞાણવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. વોસજ્જન્તો વિવટ્ટતીતિ વિમોક્ખવિવટ્ટોતિ યસ્મા યોગી નેક્ખમ્માદીહિ કામચ્છન્દાદીનિ વોસજ્જન્તો તંસમ્પયુત્તઞાણેન કામચ્છન્દાદિતો વિવટ્ટતિ, તસ્મા તં ઞાણં વિમોક્ખવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. તથટ્ઠે વિવટ્ટતીતિ સચ્ચવિવટ્ટોતિ યસ્મા યોગી ચતુબ્બિધે તથટ્ઠે દુભતો વુટ્ઠાનવસેન વિવટ્ટતિ, તસ્મા મગ્ગઞાણં સચ્ચવિવટ્ટો નામાતિ અત્થો. મગ્ગઞાણમેવ વા તથટ્ઠે દુભતો વુટ્ઠાનભાવેન વિવટ્ટતીતિ સચ્ચવિવટ્ટોતિ અત્થો.

યત્થ સઞ્ઞાવિવટ્ટોતિઆદિ સચ્ચવિવટ્ટઞાણનિદ્દેસે વુત્તત્તા સચ્ચવિવટ્ટઞાણક્ખણમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. મગ્ગક્ખણેયેવ હિ સબ્બાનિ યુજ્જન્તિ. કથં? ઞાણવિવટ્ટે ઞાણઞ્હિ વજ્જેત્વા સેસેસુ અરિયમગ્ગો સરૂપેનેવ આગતો. વિપસ્સનાકિચ્ચસ્સ પન મગ્ગેનેવ સિજ્ઝનતો વિપસ્સનાકિચ્ચસિદ્ધિવસેન ઞાણવિવટ્ટઞાણમ્પિ મગ્ગક્ખણે યુજ્જતિ. મગ્ગઞાણેનેવ વા ‘‘ચક્ખુ સુઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ કિચ્ચવસેન પટિવિદ્ધમેવ હોતીતિ મગ્ગક્ખણે તં ઞાણં વત્તું યુજ્જતિયેવ. અત્થયોજના પનેત્થ ‘‘યત્થ મગ્ગક્ખણે સઞ્ઞાવિવટ્ટો, તત્થ ચેતોવિવટ્ટો. યત્થ મગ્ગક્ખણે ચેતોવિવટ્ટો, તત્થ સઞ્ઞાવિવટ્ટો’’તિ એવમાદિના નયેન સબ્બસંસન્દનેસુ યોજના કાતબ્બા. અથ વા સઞ્ઞાવિવટ્ટચેતોવિવટ્ટચિત્તવિવટ્ટવિમોક્ખવિવટ્ટેસુ ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં આગતત્તા સચ્ચવિવટ્ટો આગતોયેવ હોતિ. ઞાણવિવટ્ટો ચ સચ્ચવિવટ્ટેનેવ કિચ્ચવસેન સિદ્ધો હોતિ. સઞ્ઞાચેતોચિત્તવિમોક્ખવિવટ્ટેસ્વેવ ચ પેય્યાલે વિત્થારિયમાને ‘‘અનત્તાનુપસ્સનાધિપતત્તા પઞ્ઞા અભિનિવેસતો સઞ્ઞાય વિવટ્ટતીતિ અધિપતત્તા પઞ્ઞા સઞ્ઞાવિવટ્ટે ઞાણ’’ન્તિ ચ, ‘‘અભિનિવેસો નાનત્તં, અનત્તાનુપસ્સના એકત્તં. અનત્તાનુપસ્સનેકત્તં ચેતયતો અભિનિવેસતો ચિત્તં વિવટ્ટતીતિ નાનત્તે પઞ્ઞા ચેતોવિવટ્ટે ઞાણ’’ન્તિ ચ, ‘‘અભિનિવેસં પજહન્તો અનત્તાનુપસ્સનાવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠાતીતિ અધિટ્ઠાને પઞ્ઞા ચિત્તવિવટ્ટે ઞાણ’’ન્તિ ચ, ‘‘અનત્તાનુપસ્સનાય અભિનિવેસં વોસજ્જતીતિ વોસગ્ગે પઞ્ઞા વિમોક્ખવિવટ્ટે ઞાણ’’ન્તિ ચ પાઠસમ્ભવતો ઞાણવિવટ્ટે ઞાણમ્પિ તેસુ આગતમેવ હોતિ. ઞાણવિવટ્ટે ચ અનત્તાનુપસ્સનાય વુટ્ઠાય અરિયમગ્ગં પટિલદ્ધસ્સ કિચ્ચવસેન ‘‘ચક્ખુ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિઆદિયુજ્જનતો સચ્ચવિવટ્ટો લબ્ભતિ, તસ્મા એકેકસ્મિં વિવટ્ટે સેસા પઞ્ચ પઞ્ચ વિવટ્ટા લબ્ભન્તિ. તસ્મા એવં ‘‘યત્થ સઞ્ઞાવિવટ્ટો, તત્થ ચેતોવિવટ્ટો’’તિઆદિકાનિ સંસન્દનાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બં.

વિવટ્ટઞાણછક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.