૪. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૪૫. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણનિદ્દેસે અવિજ્જાસઙ્ખારાનં ઉપ્પાદટ્ઠિતીતિઆદીસુ તિટ્ઠન્તિ એતાય સઙ્ખારાતિ ઠિતિ. કા સા? અવિજ્જા. સા હિ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદાય નિબ્બત્તિયા ઠિતિ કારણન્તિ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ. ઉપ્પન્નાનં પવત્તિયાપિ કારણન્તિ પવત્તટ્ઠિતિ. કિઞ્ચાપિ હિ જનકપચ્ચયસ્સ જનનક્ખણેયેવ કિચ્ચાનુભાવો હોતિ, તેન પન જનિતાનંયેવ પવત્તત્તા સકક્ખણે પવત્તિયાપિ કારણં નામ હોતિ, સન્તતિવસેન વા પવત્તિયા કારણન્તિ અત્થો. પવત્તન્તિ ચ નપુંસકે ભાવવચનમેતં, તસ્મા પવત્તં પવત્તીતિ અત્થતો એકં. પવત્તિસદ્દસ્સ પન પાકટત્તા તેન યોજેત્વા અત્થો વુત્તો. ભાવેપિ ઠિતિસદ્દસ્સ સિજ્ઝનતો ન ઇધ ભાવે ઠિતિસદ્દો, કારણે ઠિતિસદ્દોતિ દસ્સનત્તં નિમિત્તટ્ઠિતીતિ વુત્તં, નિમિત્તભૂતા ઠિતીતિ અત્થો, કારણભૂતાતિ વુત્તં હોતિ. ન કેવલં નિમિત્તમત્તં હોતિ, અથ ખો સઙ્ખારજનને સબ્યાપારા વિય હુત્વા આયૂહતિ વાયમતીતિ પચ્ચયસમત્થતં દસ્સેન્તો આયૂહનટ્ઠિતીતિ આહ, આયૂહનભૂતા ઠિતીતિ અત્થો. યસ્મા અવિજ્જા સઙ્ખારે ઉપ્પાદયમાના ઉપ્પાદે સંયોજેતિ નામ, ઘટેતીતિ અત્થો. સઙ્ખારે પવત્તયમાના પવત્તિયં પલિબુન્ધતિ નામ, બન્ધતીતિ અત્થો. તસ્મા સઞ્ઞોગટ્ઠિતિ પલિબોધટ્ઠિતીતિ વુત્તા. સઞ્ઞોગભૂતા ઠિતિ, પલિબોધભૂતા ઠિતીતિ અત્થો. યસ્મા અવિજ્જાવ સઙ્ખારે ઉપ્પાદયમાના ઉપ્પાદાય પવત્તિયા ચ મૂલકારણટ્ઠેન સમુદયો નામ, સમુદયભૂતા ઠિતીતિ સમુદયટ્ઠિતિ, મૂલકારણભૂતા ઠિતીતિ અત્થો. અવિજ્જાવ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદે જનકપચ્ચયત્તા, પવત્તિયં ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયત્તા હેતુટ્ઠિતિ પચ્ચયટ્ઠિતીતિ વુત્તા, હેતુભૂતા ઠિતિ, પચ્ચયભૂતા ઠિતીતિ અત્થો. જનકપચ્ચયો હિ હેતૂતિ, ઉપત્થમ્ભકો પચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ. એવં સેસેસુપિ યોજેતબ્બં.

ભવો જાતિયા, જાતિ જરામરણસ્સાતિ એત્થ પન ઉપ્પાદટ્ઠિતિ સઞ્ઞોગટ્ઠિતિ હેતુટ્ઠિતીતિ ઉપ્પાદવસેન યોજિતાનિ પદાનિ જાતિજરામરણવન્તાનં ખન્ધાનં વસેન પરિયાયેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કેચિ પન ‘‘ઉપ્પાદાય ઠિતિ ઉપ્પાદટ્ઠિતી’’તિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થં વણ્ણયન્તિ. અવિજ્જા પચ્ચયોતિ અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયભાવં અપેક્ખિત્વા વુત્તં. અવિજ્જાયપિ પચ્ચયસમ્ભૂતત્તા તસ્સા અપિ પચ્ચયપરિગ્ગહણદસ્સનત્થં ઉભોપેતે ધમ્મા પચ્ચયસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞાતિ વુત્તં. એવં સેસેસુપિ યોજેતબ્બં. જાતિ પચ્ચયો, જરામરણં પચ્ચયસમુપ્પન્નન્તિ પન પરિયાયેન વુત્તં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનન્તિ અતિક્કન્તમ્પિ કાલં. અનાગતમ્પિ અદ્ધાનન્તિ અપ્પત્તમ્પિ કાલં. ઉભયત્થાપિ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં.

૪૬. ઇદાનિ નવાકારવારાનન્તરં તે નવાકારે વિહાય હેતુપટિચ્ચપચ્ચયપદેહેવ યોજેત્વા અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્નાતિઆદયો તયો વારા નિદ્દિટ્ઠા. નવાકારવારે જનકઉપત્થમ્ભકવસેન પચ્ચયો વુત્તો. ઇધ પન હેતુવારસ્સ પચ્ચયવારસ્સ ચ વિસું આગતત્તા હેતૂતિ જનકપચ્ચયત્તં, પચ્ચયોતિ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયત્તં વેદિતબ્બં એકેકસ્સાપિ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉભયથા સમ્ભવતો. પટિચ્ચવારે અવિજ્જા પટિચ્ચાતિ અત્તનો ઉપ્પાદે સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપેક્ખત્તા સઙ્ખારેહિ અવિજ્જા પટિમુખં એતબ્બા ગન્તબ્બાતિ પટિચ્ચા. એતેન અવિજ્જાય સઙ્ખારુપ્પાદનસમત્થતા વુત્તા હોતિ. સઙ્ખારા પટિચ્ચસમુપ્પન્નાતિ સઙ્ખારા અવિજ્જં પટિચ્ચ તદભિમુખં પવત્તનતો પટિમુખં કત્વા ન વિહાય સમં ઉપ્પન્ના. એવં સેસેસુપિ લિઙ્ગાનુરૂપેન યોજેતબ્બં. અવિજ્જા પટિચ્ચાતિ ઉસ્સુક્કવસેન વા પાઠો, અત્થો પનેત્થ અવિજ્જા અત્તનો પચ્ચયે પટિચ્ચ પવત્તાતિ પાઠસેસવસેન યોજેતબ્બો. એવં સેસેસુપિ. ચતૂસુપિ ચ એતેસુ વારેસુ દ્વાદસન્નં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં પચ્ચયસ્સેવ વસેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણસ્સ નિદ્દિસિતબ્બત્તા અવિજ્જાદીનં એકાદસન્નંયેવ અઙ્ગાનં વસેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં નિદ્દિટ્ઠં, જરામરણસ્સ પન અન્તે ઠિતત્તા તસ્સ વસેન ન નિદ્દિટ્ઠં. જરામરણસ્સાપિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસાનં પચ્ચયત્તા જરામરણં તેસં પચ્ચયં કત્વા ઉપપરિક્ખમાનસ્સ તસ્સાપિ જરામરણસ્સ વસેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં યુજ્જતેવ.

૪૭. ઇદાનિ તાનેવ દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ વીસતિઆકારવસેન વિભજિત્વા ચતુસઙ્ખેપતિયદ્ધતિસન્ધિયો દસ્સેત્વા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં નિદ્દિસિતુકામો પુરિમકમ્મભવસ્મિન્તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમકમ્મભવસ્મિન્તિ પુરિમે કમ્મભવે, અતીતજાતિયં કમ્મભવે કરિયમાનેતિ અત્થો. મોહો અવિજ્જાતિ યો તદા દુક્ખાદીસુ મોહો, યેન મૂળ્હો કમ્મં કરોતિ, સા અવિજ્જા. આયૂહના સઙ્ખારાતિ તં કમ્મં કરોન્તસ્સ પુરિમચેતનાયો, યથા ‘‘દાનં દસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા માસમ્પિ સંવચ્છરમ્પિ દાનૂપકરણાનિ સજ્જેન્તસ્સ ઉપ્પન્ના પુરિમચેતનાયો. પટિગ્ગાહકાનં પન હત્થે દક્ખિણં પતિટ્ઠાપયતો ચેતના ભવોતિ વુચ્ચતિ. એકાવજ્જનેસુ વા છસુ જવનેસુ ચેતના આયૂહના સઙ્ખારા નામ, સત્તમજવને ચેતના ભવો. યા કાચિ વા પન ચેતના ભવો, તંસમ્પયુત્તા આયૂહના સઙ્ખારા નામ.

નિકન્તિ તણ્હાતિ યા કમ્મં કરોન્તસ્સ તસ્સ ફલે ઉપપત્તિભવે નિકામના પત્થના, સા તણ્હા નામ. ઉપગમનં ઉપાદાનન્તિ યં કમ્મભવસ્સ પચ્ચયભૂતં ‘‘ઇમસ્મિં નામ કમ્મે કતે કામા સમ્પજ્જન્તી’’તિ વા ‘‘ઇદં કત્વા અસુકસ્મિં નામ ઠાને કામે સેવિસ્સામી’’તિ વા ‘‘અત્તા ઉચ્છિન્નો સુઉચ્છિન્નો હોતી’’તિ વા ‘‘સુખી હોતિં વિગતપરિળાહો’’તિ વા ‘‘સીલબ્બતં સુખેન પરિપૂરતી’’તિ વા પવત્તં ઉપગમનં દળ્હગહણં, ઇદં ઉપાદાનં નામ. ચેતના ભવોતિ આયૂહનાવસાને વુત્તા ચેતના ભવો નામ. પુરિમકમ્મભવસ્મિન્તિ અતીતજાતિયા કમ્મભવે કરિયમાને પવત્તા. ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયાતિ પચ્ચુપ્પન્નપટિસન્ધિયા પચ્ચયભૂતા.

ઇધ પટિસન્ધિ વિઞ્ઞાણન્તિ યં પચ્ચુપ્પન્નભવસ્સ ભવન્તરપટિસન્ધાનવસેન ઉપ્પન્નત્તા પટિસન્ધીતિ વુચ્ચતિ, તં વિઞ્ઞાણં. ઓક્કન્તિ નામરૂપન્તિ યા ગબ્ભે રૂપારૂપધમ્માનં ઓક્કન્તિ આગન્ત્વા પવિસનં વિય, ઇદં નામરૂપં. પસાદો આયતનન્તિ યો પસન્નભાવો, ઇદં આયતનં. જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતં. એતેન ચક્ખાદીનિ પઞ્ચાયતનાનિ વુત્તાનિ. ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯) એત્થ ભવઙ્ગચિત્તં અધિપ્પેતન્તિ વચનતો ઇધાપિ મનાયતનસ્સ વિપાકભૂતત્તા, તસ્સ ચ કિલેસકાલુસ્સિયાભાવેન પસન્નત્તા પસાદવચનેન મનાયતનમ્પિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ફુટ્ઠો ફસ્સોતિ યો આરમ્મણં ફુટ્ઠો ફુસન્તો ઉપ્પન્નો, અયં ફસ્સો. વેદયિતં વેદનાતિ યં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન વા સળાયતનપચ્ચયેન વા ફસ્સેન સહ ઉપ્પન્નં વિપાકવેદયિતં, અયં વેદના. ઇધુપપત્તિભવસ્મિં પુરેકતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયાતિ પચ્ચુપ્પન્ને વિપાકભવે અતીતજાતિયં કતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયેન પવત્તન્તીતિ અત્થો.

ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાનન્તિ પરિપક્કાયતનસ્સ કમ્મકરણકાલે મોહાદયો દસ્સિતા. આયતિં પટિસન્ધિયાતિ અનાગતે પટિસન્ધિયા. આયતિં પટિસન્ધિ વિઞ્ઞાણન્તિઆદીનિ વુત્તત્થાનિ.

કથં પન દ્વાદસહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેહિ ઇમે વીસતિ આકારા ગહિતા હોન્તીતિ? અવિજ્જા સઙ્ખારાતિ ઇમે દ્વે અતીતહેતુયો સરૂપતો વુત્તા. યસ્મા પન અવિદ્વા પરિતસ્સતિ, પરિતસ્સિતો ઉપાદિયતિ, તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, તસ્મા તેહિ દ્વીહિ ગહિતેહિ તણ્હુપાદાનભવાપિ ગહિતાવ હોન્તિ. પચ્ચુપ્પન્ને વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદના સરૂપતો વુત્તાયેવ. તણ્હુપાદાનભવા પચ્ચુપ્પન્નહેતુયો સરૂપતો વુત્તા. ભવે પન ગહિતે તસ્સ પુબ્બભાગા તંસમ્પયુત્તા વા સઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તિ, તણ્હુપાદાનગ્ગહણેન ચ તંસમ્પયુત્તા. યાય વા મૂળ્હો કમ્મં કરોતિ, સા અવિજ્જા ગહિતાવ હોતિ. અનાગતે જાતિ જરામરણન્તિ દ્વે સરૂપેન વુત્તાનિ, જાતિજરામરણગ્ગહણેનેવ પન વિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ અનાગતફલાનિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. તેસંયેવ હિ જાતિજરામરણાનીતિ એવં દ્વાદસહિ અઙ્ગેહિ વીસતિ આકારા ગહિતા હોન્તિ.

‘‘અતીતે હેતવો પઞ્ચ, ઇદાનિ ફલપઞ્ચકં;

ઇદાનિ હેતવો પઞ્ચ, આયતિં ફલપઞ્ચક’’ન્તિ. –

ગાથાય અયમેવત્થો વુત્તો. ઇતિમેતિ ઇતિ ઇમે. ઇતિ ઇમેતિ વા પાઠો.

ચતુસઙ્ખેપેતિ ચતુરો રાસી. અતીતે પઞ્ચ હેતુધમ્મા એકો હેતુસઙ્ખેપો, પચ્ચુપ્પન્ને પઞ્ચ ફલધમ્મા એકો ફલસઙ્ખેપો, પચ્ચુપ્પન્ને પઞ્ચ હેતુધમ્મા એકો હેતુસઙ્ખેપો, અનાગતે પઞ્ચ ફલધમ્મા એકો ફલસઙ્ખેપો.

તયો અદ્ધેતિ તયો કાલે. પઠમપઞ્ચકવસેન અતીતકાલો, દુતિયતતિયપઞ્ચકવસેન પચ્ચુપ્પન્નકાલો, ચતુત્થપઞ્ચકવસેન અનાગતકાલો વેદિતબ્બો.

તિસન્ધિન્તિ તયો સન્ધયો અસ્સાતિ તિસન્ધિ, તં તિસન્ધિં. અતીતહેતુપચ્ચુપ્પન્નફલાનમન્તરા એકો હેતુફલસન્ધિ, પચ્ચુપ્પન્નફલઅનાગતહેતૂનમન્તરા એકો ફલહેતુસન્ધિ, પચ્ચુપ્પન્નહેતુઅનાગતફલાનમન્તરા એકો હેતુફલસન્ધિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિયં સરૂપતો આગતવસેન પન અવિજ્જાસઙ્ખારા એકો સઙ્ખેપો, વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદના દુતિયો, તણ્હુપાદાનભવા તતિયો, જાતિજરામરણં ચતુત્થો. અવિજ્જાસઙ્ખારાતિ દ્વે અઙ્ગાનિ અતીતકાલાનિ, વિઞ્ઞાણાદીનિ ભવાવસાનાનિ અટ્ઠ પચ્ચુપ્પન્નકાલાનિ, જાતિજરામરણન્તિ દ્વે અનાગતકાલાનિ. સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં અન્તરા એકો હેતુફલસન્ધિ, વેદનાતણ્હાનમન્તરા એકો ફલહેતુસન્ધિ, ભવજાતીનમન્તરા એકો હેતુફલસન્ધિ.

વીસતિયા આકારેહીતિ વીસતિયા કોટ્ઠાસેહિ. ચતુસઙ્ખેપે ચ તયો અદ્ધે ચ તિસન્ધિં પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વીસતિયા આકારેહિ જાનાતીતિ સમ્બન્ધો.

જાનાતીતિ સુતાનુસારેન ભાવનારમ્ભઞાણેન જાનાતિ. પસ્સતીતિ ઞાતમેવ ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય હત્થતલે આમલકં વિય ચ ફુટં કત્વા ઞાણેનેવ પસ્સતિ. અઞ્ઞાતીતિ દિટ્ઠમરિયાદેનેવ આસેવનં કરોન્તો ઞાણેનેવ જાનાતિ. મરિયાદત્થો હિ એત્થ આકારો. પટિવિજ્ઝતીતિ ભાવનાપારિપૂરિયા નિટ્ઠં પાપેન્તો ઞાણેનેવ પટિવેધં કરોતિ. સલક્ખણવસેન વા જાનાતિ, સરસવસેન પસ્સતિ, પચ્ચુપટ્ઠાનવસેન અઞ્ઞાતિ, પદટ્ઠાનવસેન પટિવિજ્ઝતિ.

તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ પચ્ચયધમ્મા વેદિતબ્બા. પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્માતિ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તધમ્મા. કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચે? ભગવતો વચનેન. ભગવતા હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મદેસનાસુત્તે –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો, જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં, ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતા, તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ, અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞાપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ ‘પસ્સથા’તિ ચાહ. જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં, ભવપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં…પે… ઉત્તાનીકરોતિ ‘પસ્સથા’તિ ચાહ. અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, યા તત્રત થતા અવિતથતા અનઞ્ઞથતા ઇદપ્પચ્ચયતા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) –

એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેન્તેન તથતાદીહિ વેવચનેહિ પચ્ચયધમ્માવ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વુત્તા. તસ્મા જરામરણાદીનં પચ્ચયલક્ખણો પટિચ્ચસમુપ્પાદો, દુક્ખાનુબન્ધનરસો કુમ્મગ્ગપચ્ચુપટ્ઠાનો, અયમ્પિ સપચ્ચયત્તા અત્તનો વિસેસપચ્ચયપદટ્ઠાનો.

ઉપ્પાદા વા અનુપ્પાદા વાતિ ઉપ્પાદે વા અનુપ્પાદે વા, તથાગતેસુ ઉપ્પન્નેસુપિ અનુપ્પન્નેસુપીતિ અત્થો. ઠિતાવ સા ધાતૂતિ ઠિતોવ સો પચ્ચયસભાવો, ન કદાચિ જાતિજરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ અત્થો. ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ જાતિપચ્ચયોયેવ. જાતિપચ્ચયેન હિ જરામરણસઙ્ખાતો પચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મો તદાયત્તતાય તિટ્ઠતિ, જાતિપચ્ચયોવ જરામરણધમ્મં નિયમેતિ, તસ્મા જાતિ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિ વુચ્ચતિ. જાતિયેવ ઇમસ્સ જરામરણસ્સ પચ્ચયોતિ ઇદપ્પચ્ચયો, ઇદપ્પચ્ચયોવ ઇદપ્પચ્ચયતા. તન્તિ તં પચ્ચયં. અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ ઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝતિ. અભિસમેતીતિ ઞાણેન અભિસમાગચ્છતિ. આચિક્ખતીતિ કથેતિ. દેસેતીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ઞાપેતીતિ જાનાપેતિ. પટ્ઠપેતીતિ ઞાણમુખે ઠપેતિ. વિવરતીતિ વિવરિત્વા દસ્સેતિ. વિભજતીતિ વિભાગતો દસ્સેતિ. ઉત્તાનીકરોતીતિ પાકટં કરોતિ. ઇતિ ખોતિ એવં ખો. યા તત્રાતિ યા તેસુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદીસુ. સો પનાયં પટિચ્ચસમુપ્પાદો તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્ભવતો તથતાતિ, સામગ્ગિં ઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તતો નિબ્બત્તનધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો અવિતથતાતિ, અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો અનઞ્ઞથતાતિ, યથાવુત્તાનં એતેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયતો વા પચ્ચયસમૂહતો વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તો. તત્રાયં વચનત્થો – ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બન્તિ.

ધમ્મટ્ઠિતિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.