૫. સમ્મસનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૪૮. સમ્મસનઞાણનિદ્દેસે યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. રૂપન્તિ અતિપ્પસઙ્ગનિયમનં. એવં પદદ્વયેનાપિ રૂપસ્સ અસેસપરિગ્ગહો કતો હોતિ. અથસ્સ અતીતાદિના વિભાગં આરભતિ. તઞ્હિ કિઞ્ચિ અતીતં કિઞ્ચિ અનાગતાદિભેદન્તિ. એસ નયો વેદનાદીસુપિ. તત્થ રૂપં તાવ અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેન ચતુધા અતીતં નામ હોતિ, તથા અનાગતપચ્ચુપ્પન્નં. તત્થ અદ્ધાવસેન તાવ એકસ્સ એકસ્મિં ભવે પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતં, ચુતિતો ઉદ્ધં અનાગતં, ઉભિન્નમન્તરે પચ્ચુપ્પન્નં. સન્તતિવસેન સભાગએકઉતુસમુટ્ઠાનં એકાહારસમુટ્ઠાનઞ્ચ પુબ્બાપરિયભાવેન વત્તમાનમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નં, તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાનં અતીતં, પચ્છા અનાગતં. ચિત્તજં એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિસમુટ્ઠાનં પચ્ચુપ્પન્નં, તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં, કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ પાટિયેક્કં સન્તતિવસેન અતીતાદિભેદો નત્થિ, તેસઞ્ઞેવ પન ઉતુઆહારચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપત્થમ્ભનવસેન તસ્સ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો. સમયવસેન એકમુહુત્તપુબ્બણ્હસાયન્હરત્તિન્દિવાદીસુ સમયેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાનં તં તં સમયં પચ્ચુપ્પન્નં નામ, તતો પુબ્બે અતીતં, પચ્છા અનાગતં. ખણવસેન ઉપ્પાદાદિખણત્તયપરિયાપન્નં પચ્ચુપ્પન્નં, તતો પુબ્બે અનાગતં, પચ્છા અતીતં. અપિચ અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચં અતીતં, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચમનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચં પચ્ચુપ્પન્નં, ઉભયકિચ્ચમસમ્પત્તં અનાગતં. સકિચ્ચક્ખણે વા પચ્ચુપ્પન્નં, તતો પુબ્બે અનાગતં, પચ્છા અતીતં. એત્થ ચ ખણાદિકથાવ નિપ્પરિયાયા સેસા સપરિયાયા.

અજ્ઝત્તન્તિ પઞ્ચસુપિ ખન્ધેસુ ઇધ નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં, તસ્મા અત્તનો સન્તાને પવત્તં પાટિપુગ્ગલિકં રૂપં અજ્ઝત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તતો બહિભૂતં પન ઇન્દ્રિયબદ્ધં વા અનિન્દ્રિયબદ્ધં વા રૂપં બહિદ્ધા નામ. ઓળારિકન્તિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયરૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતા પથવીતેજોવાયો ચાતિ દ્વાદસવિધં રૂપં ઘટ્ટનવસેન ગહેતબ્બતો ઓળારિકં. સેસં પન આપોધાતુ ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં હદયવત્થુ ઓજા આકાસધાતુ કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ રૂપસ્સ લહુતા મુદુતા કમ્મઞ્ઞતા ઉપચયો સન્તતિ જરતા અનિચ્ચતાતિ સોળસવિધં રૂપં ઘટ્ટનવસેન અગહેતબ્બતો સુખુમં. હીનં વા પણીતં વાતિ એત્થ હીનપણીતભાવો પરિયાયતો નિપ્પરિયાયતો ચ. તત્થ અકનિટ્ઠાનં રૂપતો સુદસ્સીનં રૂપં હીનં, તદેવ સુદસ્સાનં રૂપતો પણીતં. એવં યાવ નરકસત્તાનં રૂપં, તાવ પરિયાયતો હીનપણીતતા વેદિતબ્બા. નિપ્પરિયાયતો પન યત્થ અકુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તં હીનં. યત્થ કુસલવિપાકં, તં પણીતં. યં દૂરે સન્તિકે વાતિ એત્થ યં સુખુમં, તદેવ દુપ્પટિવિજ્ઝસભાવત્તા દૂરે. યં ઓળારિકં, તદેવ સુપ્પટિવિજ્ઝસભાવત્તા સન્તિકે.

સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થેતિ એકં સમ્મસનં, દુક્ખતો વવત્થેતિ એકં સમ્મસનં, અનત્તતો વવત્થેતિ એકં સમ્મસનન્તિ એત્થ અયં ભિક્ખુ ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિ એવં અનિયમનિદ્દિટ્ઠં સબ્બમ્પિ રૂપં અતીતત્તિકેન ચેવ ચતૂહિ અજ્ઝત્તાદિદુકેહિ ચાતિ એકાદસહિ ઓકાસેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થેતિ અનિચ્ચન્તિ સમ્મસતિ. કથં? પરતો વુત્તનયેન. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૮). તસ્મા એસ યં અતીતં રૂપં, તં યસ્મા અતીતેયેવ ખીણં, નયિમં ભવં સમ્પત્તન્તિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, યં અનાગતં રૂપં અનન્તરભવે નિબ્બત્તિસ્સતિ, તમ્પિ તત્થેવ ખીયિસ્સતિ, ન તતો પરં ભવં ગમિસ્સતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, યં પચ્ચુપ્પન્નં રૂપં, તં ઇધેવ ખીયતિ, ન ઇતો ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, યં અજ્ઝત્તં રૂપં, તમ્પિ અજ્ઝત્તમેવ ખીયતિ, ન બહિદ્ધાભાવં ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, યં બહિદ્ધા ઓળારિકં સુખુમં હીનં પણીતં દૂરે સન્તિકે, તમ્પિ એત્થેવ ખીયતિ, ન દૂરભાવં ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ સમ્મસતિ. ઇદં સબ્બમ્પિ ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં, પભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ.

સબ્બમેવ ચેતં દુક્ખં ભયટ્ઠેનાતિ સમ્મસતિ. ભયટ્ઠેનાતિ સપ્પટિભયતાય. યઞ્હિ અનિચ્ચં, તં ભયાવહં હોતિ સીહોપમસુત્તે (અ. નિ. ૪.૩૩; સં. નિ. ૩.૭૮) દેવાનં વિય. ઇતિ ઇદમ્પિ ‘‘દુક્ખં ભયટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં, પભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ.

યથા ચ દુક્ખં, એવં સબ્બમ્પિ તં અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ સમ્મસતિ. અસારકટ્ઠેનાતિ ‘‘અત્તા નિવાસી કારકો વેદકો સયંવસી’’તિ એવં પરિકપ્પિતસ્સ અત્તસારસ્સ અભાવેન. યઞ્હિ અનિચ્ચં દુક્ખં, અત્તનોપિ અનિચ્ચતં વા ઉદયબ્બયપીળનં વા વારેતું ન સક્કોતિ, કુતો તસ્સ કારકાદિભાવો. તેનાહ – ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્યા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૫૯). ઇતિ ઇદં ‘‘અનત્તા અસારકટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં, પભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ. એસેવ નયો વેદનાદીસુ. ઇતિ એકેકસ્મિં ખન્ધે એકાદસ એકાદસ કત્વા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પઞ્ચપઞ્ઞાસ સમ્મસનાનિ હોન્તિ, અનિચ્ચતો પઞ્ચપઞ્ઞાસ, દુક્ખતો પઞ્ચપઞ્ઞાસ, અનત્તતો પઞ્ચપઞ્ઞાસાતિ તિવિધાનુપસ્સનાવસેન સબ્બાનિ પઞ્ચસટ્ઠિસતસમ્મસનાનિ હોન્તિ.

કેચિ પન ‘‘સબ્બં રૂપં, સબ્બં વેદનં, સબ્બં સઞ્ઞં, સબ્બે સઙ્ખારે, સબ્બં વિઞ્ઞાણન્તિ પદમ્પિ પક્ખિપિત્વા એકેકસ્મિં ખન્ધે દ્વાદસ દ્વાદસ કત્વા પઞ્ચસુ સટ્ઠિ, અનુપસ્સનાતો અસીતિસતસમ્મસનાની’’તિ વદન્તિ.

અતીતાદિવિભાગે પનેત્થ સન્તતિવસેન ખણાદિવસેન ચ વેદનાય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ સન્તતિવસેન એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિપરિયાપન્ના એકવિધવિસયસમાયોગપ્પવત્તા ચ પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. ખણાદિવસેન ખણત્તયપરિયાપન્ના પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતા સકિચ્ચઞ્ચ કુરુમાના વેદના પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદો નિયકજ્ઝત્તવસેનેવ વેદિતબ્બો.

ઓળારિકસુખુમભાવો ‘‘અકુસલા વેદના ઓળારિકા, કુસલાબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિઆદિના (વિભ. ૪) નયેન વિભઙ્ગે વુત્તેન જાતિસભાવપુગ્ગલલોકિયલોકુત્તરવસેન વેદિતબ્બો. જાતિવસેન તાવ અકુસલા વેદના સાવજ્જકિરિયહેતુતો, કિલેસસન્તાપભાવતો ચ અવૂપસન્તવુત્તીતિ કુસલવેદનાય ઓળારિકા, સબ્યાપારતો સઉસ્સાહતો સવિપાકતો કિલેસસન્તાપભાવતો સાવજ્જતો ચ વિપાકાબ્યાકતાય ઓળારિકા, સવિપાકતો કિલેસસન્તાપભાવતો સબ્યાબજ્ઝતો સાવજ્જતો ચ કિરિયાબ્યાકતાય ઓળારિકા. કુસલાબ્યાકતા પન વુત્તવિપરિયાયતો અકુસલાય વેદનાય સુખુમા. દ્વેપિ કુસલાકુસલા વેદના સબ્યાપારતો સઉસ્સાહતો સવિપાકતો ચ યથાયોગં દુવિધાયપિ અબ્યાકતાય ઓળારિકા, વુત્તવિપરિયાયેન દુવિધાપિ અબ્યાકતા તાહિ સુખુમા. એવં તાવ જાતિવસેન ઓળારિકસુખુમતા વેદિતબ્બા.

સભાવવસેન પન દુક્ખા વેદના નિરસ્સાદતો સવિપ્ફારતો ખોભકરણતો ઉબ્બેજનીયતો અભિભવનતો ચ ઇતરાહિ દ્વીહિ ઓળારિકા, ઇતરા પન દ્વે સાતતો સન્તતો પણીતતો મનાપતો મજ્ઝત્તતો ચ યથાયોગં દુક્ખાય સુખુમા. ઉભો પન સુખદુક્ખા સવિપ્ફારતો ઉબ્બેજનીયતો ખોભકરણતો પાકટતો ચ અદુક્ખમસુખાય ઓળારિકા, સા વુત્તવિપરિયાયેન તદુભયતો સુખુમા. એવં સભાવવસેન ઓળારિકસુખુમતા વેદિતબ્બા.

પુગ્ગલવસેન પન અસમાપન્નસ્સ વેદના નાનારમ્મણે વિક્ખિત્તભાવતો સમાપન્નસ્સ વેદનાય ઓળારિકા, વિપરિયાયેન ઇતરા સુખુમા. એવં પુગ્ગલવસેન ઓળારિકસુખુમતા વેદિતબ્બા.

લોકિયલોકુત્તરવસેન પન સાસવા વેદના લોકિયા, સા આસવુપ્પત્તિહેતુતો ઓઘનિયતો યોગનિયતો ગન્થનિયતો નીવરણિયતો ઉપાદાનિયતો સંકિલેસિકતો પુથુજ્જનસાધારણતો ચ અનાસવાય ઓળારિકા, અનાસવા ચ વિપરિયાયેન સાસવાય સુખુમા. એવં લોકિયલોકુત્તરવસેન ઓળારિકસુખુમતા વેદિતબ્બા.

તત્થ જાતિઆદિવસેન સમ્ભેદો પરિહરિતબ્બો. અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા હિ વેદના જાતિવસેન અબ્યાકતત્તા સુખુમાપિ સમાના સભાવાદિવસેન ઓળારિકા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અબ્યાકતા વેદના સુખુમા, દુક્ખા વેદના ઓળારિકા. સમાપન્નસ્સ વેદના સુખુમા, અસમાપન્નસ્સ વેદના ઓળારિકા. અનાસવા વેદના સુખુમા, સાસવા વેદના ઓળારિકા’’તિ (વિભ. ૧૧).

યથા ચ દુક્ખા વેદના, એવં સુખાદયોપિ. તાપિ હિ જાતિવસેન ઓળારિકા, સભાવાદિવસેન સુખુમા હોન્તિ. તસ્મા યથા જાતિઆદિવસેન સમ્ભેદો ન હોતિ, તથા વેદનાનં ઓળારિકસુખુમતા વેદિતબ્બા. સેય્યથિદં, અબ્યાકતા જાતિવસેન કુસલાકુસલાહિ સુખુમા. તત્થ કતમા અબ્યાકતા? કિં દુક્ખા? કિં સુખા? કિં સમાપન્નસ્સ? કિં અસમાપન્નસ્સ? કિં સાસવા? કિં અનાસવાતિ? એવં સભાવાદિભેદો ન પરામસિતબ્બો. એસ નયો સબ્બત્થ.

અપિચ ‘‘તં તં વા પન વેદનં ઉપાદાયુપાદાય વેદના ઓળારિકા સુખુમા દટ્ઠબ્બા’’તિ વચનતો અકુસલાદીસુપિ લોભસહગતાય દોસસહગતા વેદના અગ્ગિ વિય નિસ્સયદહનતો ઓળારિકા, લોભસહગતા સુખુમા. દોસસહગતાપિ નિયતા ઓળારિકા, અનિયતા સુખુમા. નિયતાપિ કપ્પટ્ઠિતિકા ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. કપ્પટ્ઠિતિકાસુપિ અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. લોભસહગતા પન દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. સાપિ નિયતા કપ્પટ્ઠિતિકા અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, ઇતરા સુખુમા. અવિસેસેન ચ અકુસલા બહુવિપાકા ઓળારિકા, અપ્પવિપાકા સુખુમા. કુસલા પન અપ્પવિપાકા ઓળારિકા, બહુવિપાકા સુખુમા.

અપિચ કામાવચરકુસલા ઓળારિકા, રૂપાવચરા સુખુમા, તતો અરૂપાવચરા, તતો લોકુત્તરા. કામાવચરા ચ દાનમયા ઓળારિકા, સીલમયા સુખુમા. સીલમયાપિ ઓળારિકા, તતો ભાવનામયા સુખુમા. ભાવનામયાપિ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તિહેતુકાપિ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. રૂપાવચરા ચ પઠમજ્ઝાનિકા ઓળારિકા…પે… પઞ્ચમજ્ઝાનિકા સુખુમાવ. અરૂપાવચરા ચ આકાસાનઞ્ચાયતનસમ્પયુત્તા ઓળારિકા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમ્પયુત્તા સુખુમાવ. લોકુત્તરા ચ સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પયુત્તા ઓળારિકા…પે… અરહત્તમગ્ગસમ્પયુત્તા સુખુમાવ. એસ નયો તંતંભૂમિવિપાકકિરિયાવેદનાસુ દુક્ખાદિઅસમાપન્નાદિસાસવાદિવસેન વુત્તવેદનાસુ ચ. ઓકાસવસેન વાપિ નિરયે દુક્ખા ઓળારિકા, તિરચ્છાનયોનિયં સુખુમા…પે… પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ સુખુમાવ. યથા ચ દુક્ખા, એવં સુખાપિ સબ્બત્થ યથાનુરૂપં યોજેતબ્બા. વત્થુવસેન ચાપિ હીનવત્થુકા યા કાચિ વેદના ઓળારિકા, પણીતવત્થુકા સુખુમા. હીનપણીતભેદે યા ઓળારિકા, સા હીના. યા ચ સુખુમા, સા પણીતાતિ દટ્ઠબ્બા.

દૂરસન્તિકપદે પન ‘‘અકુસલા વેદના કુસલાબ્યાકતાહિ વેદનાહિ દૂરે, અકુસલા વેદના અકુસલાય વેદનાય સન્તિકે’’તિઆદિના (વિભ. ૧૩) નયેન વિભઙ્ગે વિભત્તા. તસ્મા અકુસલા વેદના વિસભાગતો અસંસટ્ઠતો અસરિક્ખતો ચ કુસલાબ્યાકતાહિ દૂરે, તથા કુસલાબ્યાકતા અકુસલાય. એસ નયો સબ્બવારેસુ. અકુસલા પન વેદના સભાગતો સંસટ્ઠતો સરિક્ખતો ચ અકુસલાય સન્તિકેતિ ઇદં વેદનાય અતીતાદિવિભાગે વિત્થારકથામુખં. તંતંવેદનાસમ્પયુત્તાનં પન સઞ્ઞાદીનમ્પિ એતં એવમેવ વેદિતબ્બં.

યે પનેત્થ વેદનાદીસુ ચક્ખુ…પે… જરામરણન્તિ પેય્યાલેન સંખિત્તેસુ ચ ધમ્મેસુ લોકુત્તરધમ્મા આગતા, તે અસમ્મસનૂપગત્તા ઇમસ્મિં અધિકારે ન ગહેતબ્બા. તે પન કેવલં તેન તેન પદેન સઙ્ગહિતધમ્મદસ્સનવસેન ચ અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે આગતનયેન ચ વુત્તા. યેપિ ચ સમ્મસનૂપગા, તેસુ યે યસ્સ પાકટા હોન્તિ, સુખેન પરિગ્ગહં ગચ્છન્તિ, તેસુ તેન સમ્મસનં આરભિતબ્બં. જાતિજરામરણવસેન વિસું સમ્મસનાભાવેપિ જાતિજરામરણવન્તેસુયેવ પન સમ્મસિતેસુ તાનિપિ સમ્મસિતાનિ હોન્તીતિ પરિયાયેન તેસમ્પિ વસેન સમ્મસનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો વવત્થેતીતિઆદિના નયેન અતીતત્તિકસ્સેવ ચ વસેન સમ્મસનસ્સ વુત્તત્તા અજ્ઝત્તાદિભેદં અનામસિત્વાપિ અતીતત્તિકસ્સેવ વસેન પરિચ્છિન્દિત્વાપિ અનિચ્ચાદિતો સમ્મસનં કાતબ્બમેવ.

યં પન અનિચ્ચં, તં યસ્મા નિયમતો સઙ્ખતાદિભેદં હોતિ, તેનસ્સ પરિયાયદસ્સનત્થં, નાનાકારેહિ વા મનસિકારપ્પવત્તિદસ્સનત્થં રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતન્તિઆદિમાહ. તઞ્હિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં, અનિચ્ચન્તિકતાય આદિઅન્તવન્તતાય વા અનિચ્ચં. પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતત્તા સઙ્ખતં. પચ્ચયે પટિચ્ચ નિસ્સાય સમં, સહ વા ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. એતેન પચ્ચયેહિ કતેપિ પચ્ચયાનં અબ્યાપારતં દસ્સેતિ. ખયધમ્મન્તિ ખીયનધમ્મં ખીયનપકતિકં. વયધમ્મન્તિ નસ્સનધમ્મં. નયિદં મન્દીભાવક્ખયવસેન ખયધમ્મં, કેવલં વિગમનપકતિકં. પહૂતસ્સ મન્દીભાવોપિ હિ લોકે ખયોતિ વુચ્ચતિ. વિરાગધમ્મન્તિ નયિદં કુહિઞ્ચિ ગમનવસેન વયધમ્મં, કેવલં સભાવાતિક્કમનપકતિકં. ‘‘વિરાગો નામ જિગુચ્છનં વા સમતિક્કમો વા’’તિ હિ વુત્તં. નિરોધધમ્મન્તિ નયિદં સભાવાતિક્કમેન પુનરાવત્તિધમ્મં, કેવલં અપુનરાવત્તિનિરોધેન નિરુજ્ઝનપકતિકન્તિ પુરિમપુરિમપદસ્સ અત્થવિવરણવસેન પચ્છિમપચ્છિમપદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અથ વા એકભવપરિયાપન્નરૂપભઙ્ગવસેન ખયધમ્મં, એકસન્તતિપરિયાપન્નરૂપક્ખયવસેન વયધમ્મં, રૂપસ્સ ખણભઙ્ગવસેન વિરાગધમ્મં, તિણ્ણમ્પિ અપુનપ્પવત્તિવસેન નિરોધધમ્મન્તિપિ યોજેતબ્બં.

જરામરણં અનિચ્ચન્તિઆદીસુ જરામરણં ન અનિચ્ચં, અનિચ્ચસભાવાનં પન ખન્ધાનં જરામરણત્તા અનિચ્ચં નામ જાતં. સઙ્ખતાદીસુપિ એસેવ નયો. અન્તરપેય્યાલે જાતિયાપિ અનિચ્ચાદિતાય એસેવ નયો.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદિ ન વિપસ્સનાવસેન વુત્તં, કેવલં પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ એકેકઅઙ્ગવસેન સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાનતો સમ્મસનઞાણં નામ હોતીતિ પરિયાયેન વુત્તં. ન પનેતં કલાપસમ્મસનઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણમેવ તં હોતીતિ. અસતિ જાતિયાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, અસતિયા જાતિયાતિ વુત્તં હોતિ. અસતિ સઙ્ખારેસૂતિ વચનવિપલ્લાસો કતો, અસન્તેસુ સઙ્ખારેસૂતિ વુત્તં હોતિ. ભવપચ્ચયા જાતિ, અસતીતિઆદિ ‘‘ભવપચ્ચયા જાતિ, અસતિ ભવે નત્થિ જાતી’’તિઆદિના નયેન યોજેતબ્બં.

સમ્મસનઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.