૩. સમાધિભાવનામયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૪૩. સમાધિભાવનામયઞાણનિદ્દેસે આદિતો તાવ એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા સમાધિપ્પભેદં દસ્સેન્તો એકો સમાધીતિઆદિમાહ. તત્થ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાતિ નાનારમ્મણવિક્ખેપાભાવતો એકં આરમ્મણં અગ્ગં ઉત્તમં અસ્સાતિ એકગ્ગો, એકગ્ગસ્સ ભાવો એકગ્ગતા. સા પન એકગ્ગતા ચિત્તસ્સ, ન સત્તસ્સાતિ દસ્સનત્થં ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. દુકે લોકિયોતિ લોકો વુચ્ચતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન વટ્ટં, તસ્મિં પરિયાપન્નભાવેન લોકે નિયુત્તોતિ લોકિયો. લોકુત્તરોતિ ઉત્તિણ્ણોતિ ઉત્તરો, લોકે અપરિયાપન્નભાવેન લોકતો ઉત્તરોતિ લોકુત્તરો. તિકે સવિતક્કો ચ સો સવિચારો ચાતિ સવિતક્કસવિચારો. એવં અવિતક્કઅવિચારો. વિતક્કવિચારેસુ વિચારોવ મત્તા પમાણં એતસ્સાતિ વિચારમત્તો, વિચારતો ઉત્થરિ વિતક્કેન સદ્ધિં સમ્પયોગં ન ગચ્છતીતિ અત્થો. અવિતક્કો ચ સો વિચારમત્તો ચાતિ અવિતક્કવિચારમત્તો. તીસુપિ વિચ્છેદં કત્વાપિ પઠન્તિ. ચતુક્કપઞ્ચકા વુત્તત્થા. છક્કે પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સતિયેવ અનુસ્સતિ, પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ વા પવત્તત્તા સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ, બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ બઉદ્ધાનુસ્સતિ. અરહતાદિબુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. તસ્સા બુદ્ધાનુસ્સતિયા વસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાયેવ ઉદ્ધચ્ચસઙ્ખાતસ્સ વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભાવતો ન વિક્ખેપોતિ અવિક્ખેપો. ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ. સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ. સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ. અત્તનો અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ. અત્તનો મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ. દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં.

સત્તકે સમાધિકુસલતાતિ એકવિધાદિભેદેન અનેકભેદે સમાધિમ્હિ ‘‘અયમેવંવિધો સમાધિ, અયમેવંવિધો સમાધી’’તિ છેકભાવો. સમાધિપરિચ્છેદકપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. સમાધિઉપ્પાદનવિધાનેપિ છેકભાવો સમાધિકુસલતા.

સમાધિસ્સ સમાપત્તિકુસલતાતિ ઉપ્પાદિતસ્સ સમાધિસ્સ સમાપજ્જને છેકભાવો. એતેન સમાપજ્જનવસિતા વુત્તા હોતિ.

સમાધિસ્સ ઠિતિકુસલતાતિ સમાપન્નસ્સ સમાધિસ્સ સન્તતિવસેન યથારુચિ ઠપને છેકભાવો. એતેન અધિટ્ઠાનવસિતા વુત્તા હોતિ. અથ વા નિમિત્તગ્ગહણેન ચસ્સ પુન તે આકારે સમ્પાદયતો અપ્પનામત્તમેવ ઇજ્ઝતિ, ન ચિરટ્ઠાનં. ચિરટ્ઠાનં પન સમાધિપરિપન્થાનં ધમ્માનં સુવિસોધિતત્તા હોતિ. યો હિ ભિક્ખુ કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દં ન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેત્વા, કાયપસ્સદ્ધિવસેન કાયદુટ્ઠુલ્લં ન સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધં કત્વા, આરમ્ભધાતુમનસિકારાદિવસેન થિનમિદ્ધં ન સુટ્ઠુ પટિવિનોદેત્વા, સમથનિમિત્તમનસિકારાદિવસેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ન સુટ્ઠુ સમૂહતં કત્વા, અઞ્ઞેપિ સમાધિપરિપન્થે ધમ્મે ન સુટ્ઠુ વિસોધેત્વા ઝાનં સમાપજ્જતિ, સો અવિસોધિતં આસયં પવિટ્ઠભમરો વિય, અસુદ્ધં ઉય્યાનં પવિટ્ઠરાજા વિય ચ ખિપ્પમેવ નિક્ખમતિ. યો પન સમાધિપરિપન્થે ધમ્મે સુટ્ઠુ વિસોધેત્વા ઝાનં સમાપજ્જતિ, સો સુવિસોધિતં આસયં પવિટ્ઠભમરો વિય, સુપરિસુદ્ધં ઉય્યાનં પવિટ્ઠરાજા વિય ચ સકલમ્પિ દિવસભાગં અન્તોસમાપત્તિયંયેવ હોતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘કામેસુ છન્દં પટિઘં વિનોદયે, ઉદ્ધચ્ચથીનં વિચિકિચ્છપઞ્ચમં;

વિવેકપામોજ્જકરેન ચેતસા, રાજાવ સુદ્ધન્તગતો તહિં રમે’’તિ .

તસ્મા ‘‘ચિરટ્ઠિતિકામેન પારિપન્થિકધમ્મે સોધેત્વા ઝાનં સમાપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા તં વિધિં સમ્પાદેત્વા સમાધિસ્સ ચિરટ્ઠિતિકરણે છેકભાવોતિ વુત્તં હોતિ.

સમાધિસ્સ વુટ્ઠાનકુસલતાતિ સન્તતિવસેન યથારુચિ પવત્તસ્સ સમાધિસ્સ યથાપરિચ્છિન્નકાલેયેવ વુટ્ઠાનેન સમાધિસ્સ વુટ્ઠાને છેકભાવો. ‘‘યસ્સ હિ ધમ્મં પુરિસો વિજઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૦.૧૫૨) વિય નિસ્સક્કત્થે વા સામિવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બન્તિ. એતેન વુટ્ઠાનવસિતા વુત્તા હોતિ.

સમાધિસ્સ કલ્લતાકુસલતાતિ અગિલાનભાવો અરોગભાવો કલ્લતા. ગિલાનો હિ અકલ્લકોતિ વુચ્ચતિ. વિનયેપિ વુત્તં ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્લકો’’તિ (પારા. ૧૫૧). અનઙ્ગણસુત્તવત્થસુત્તેસુ (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો, ૭૦ આદયો) વુત્તાનં ઝાનપટિલાભપચ્ચનીકાનં પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનં અભાવેન ચ અભિજ્ઝાદીનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસાનં વિગમેન ચ સમાધિસ્સ અગિલાનભાવકરણે છેકભાવો સમાધિસ્સ કલ્લતાકુસલતા, કિલેસગેલઞ્ઞરહિતભાવે કુસલતાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા કલ્લતાતિ કમ્મઞ્ઞતા કમ્મઞ્ઞતાપરિયાયત્તા કલ્લવચનસ્સ. ‘‘યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૬૨) હિ વુત્તં ‘‘કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૮; મ. નિ. ૨.૩૯૫; મહાવ. ૨૬) ચ. એત્થ કલ્લસદ્દો કમ્મઞ્ઞત્થો. તસ્મા કસિણાનુલોમતો કસિણપટિલોમતો કસિણાનુલોમપટિલોમતો ઝાનાનુલોમતો ઝાનપટિલોમતો ઝાનાનુલોમપટિલોમતો ઝાનુક્કન્તિકતો કસિણુક્કન્તિકતો ઝાનકસિણુક્કન્તિકતો અઙ્ગસઙ્કન્તિતો આરમ્મણસઙ્કન્તિતો અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિતો અઙ્ગવવત્થાનતો આરમ્મણવવત્થાનતોતિ ઇમેહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ, અઙ્ગારમ્મણવવત્થાનતોતિ ઇમિના સહ પઞ્ચદસહિ વા આકારેહિ ચિત્તપરિદમનેન સમાધિસ્સ કમ્મઞ્ઞભાવકરણે કુસલભાવોતિ વુત્તં હોતિ.

સમાધિસ્સ ગોચરકુસલતાતિ સમાધિસ્સ ગોચરેસુ કસિણાદીસુ આરમ્મણેસુ તં તં ઝાનં સમાપજ્જિતુકામતાય યથારુચિ આવજ્જનકરણવસેન તેસુ આરમ્મણેસુ છેકભાવો. એતેન કસિણાવજ્જનવસેન આવજ્જનવસિતા વુત્તા હોતિ. અથ વા તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે કસિણફરણવસેન એવં ફુટ્ઠસ્સ કસિણસ્સ ચિરટ્ઠાનવસેન ચ સમાધિસ્સ ગોચરેસુ છેકભાવો.

સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલતાતિ એકત્તનયેન હેટ્ઠાહેટ્ઠાસમાધિં ઉપરૂપરિસમાધિભાવૂપનયનેન અભિનીહરણે અભિનિન્નામને છેકભાવો. ઉપચારજ્ઝાનઞ્હિ વસિપ્પત્તં પઠમજ્ઝાનત્થાય વિપસ્સનત્થાય વા અભિનીહરતિ, એવં પઠમજ્ઝાનાદીનિ દુતિયજ્ઝાનાદિઅત્થાય વિપસ્સનત્થાય વા, ચતુત્થજ્ઝાનં અરૂપસમાપત્તત્થાય અભિઞ્ઞત્થાય વિપસ્સનત્થાય વા, આકાસાનઞ્ચાયતનાદયો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદિઅત્થાય વિપસ્સનત્થાય વા અભિનીહરતીતિ એવં સમાધિસ્સ તત્થ તત્થ અભિનીહારકુસલતા. યસ્મા પન કુસલતા નામ પઞ્ઞા, સા સમાધિ ન હોતિ, તસ્મા સમાધિપરિણાયકપઞ્ઞાવસેન સત્તવિધો સમાધિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

કેચિ પન આચરિયા ‘‘સમાધિકુસલતાતિ યેન મનસિકારેન ચિત્તં ન વિક્ખિપતિ, તત્થ કુસલતા. સમાપત્તિકુસલતાતિ યેન મનસિકારેન સમાપજ્જન્તસ્સ ઝાનઙ્ગાનિ પાતુભવન્તિ, તત્થ કુસલતા. ઠિતિકુસલતાતિ યેન મનસિકારેન અપ્પિતો સમાધિ ન વિક્ખિપતિ, તત્થ કુસલતા. વુટ્ઠાનકુસલતાતિ નીવરણવુટ્ઠાનં જાનાતિ પઠમજ્ઝાને, અઙ્ગવુટ્ઠાનં જાનાતિ તીસુ ઝાનેસુ, આરમ્મણવુટ્ઠાનં જાનાતિ અરૂપસમાપત્તીસુ, વિક્ખેપવુટ્ઠાનં જાનાતિ વિસયાધિમત્તેસુ, સચ્છન્દવુટ્ઠાનં જાનાતિ પરિયન્તકાલે ચ અવસાનકરણીયકાલે ચ. કલ્લતાકુસલતાતિ ચિત્તફાસુતાય સરીરફાસુતાય આહારફાસુતાય સેનાસનફાસુતાય પુગ્ગલફાસુતાય ચ સમાધિસ્સ કલ્લતા હોતીતિ જાનાતિ. ગોચરકુસલતાતિ આરમ્મણસ્સ પરિચ્છેદં કાતું જાનાતિ, દિસાફરણં કાતું જાનાતિ, વડ્ઢેતું જાનાતિ. અભિનીહારકુસલતાતિ તત્થ તત્થ સમ્મા મનસિકારેન ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ, ઉપચારે વસિપ્પત્તે પઠમજ્ઝાને અભિનીહરતિ, એવં ઉપરૂપરિઝાનેસુ અભિઞ્ઞાસુ અરૂપસમાપત્તીસુ વિપસ્સનાસુ ચ અભિનીહરતિ. એવં તત્થ તત્થ અભિનીહારકુસલતા’’તિ એવમેતેસં પદાનં અત્થં વણ્ણયન્તિ.

અટ્ઠકં વુત્તત્થમેવ. નવકે રૂપાવચરોતિ ‘‘કતમે ધમ્મા રૂપાવચરા? હેટ્ઠતો બ્રહ્મપારિસજ્જં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૯) નયેન વુત્તેસુ રૂપાવચરધમ્મેસુ પરિયાપન્નો. તત્રાયં વચનત્થો – રૂપક્ખન્ધસઙ્ખાતં રૂપં એત્થ અવચરતિ, ન કામોતિ રૂપાવચરો. રૂપક્ખન્ધોપિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદીસુ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨) વિય. સો પન બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનં પરિત્તાભઅપ્પમાણાભઆભસ્સરાનં પરિત્તસુભઅપ્પમાણસુભસુભકિણ્હાનં અસઞ્ઞસત્તવેહપ્ફલાનં અવિહાતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીઅકનિટ્ઠાનઞ્ચ વસેન સોળસવિધો પદેસો. સો રૂપાવચરસઙ્ખાતો પદેસો ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં રૂપે અવચરતીતિ રૂપાવચરો. રૂપભવો વા રૂપં, તસ્મિં અવચરતીતિ રૂપાવચરં. કિઞ્ચાપિ હિ એસો સમાધિ કામભવેપિ અવચરતિ, યથા પન સઙ્ગામે અવચરણતો સઙ્ગામાવચરોતિ લદ્ધનામો નાગો નગરે ચરન્તોપિ સઙ્ગામાવચરોતિ વુચ્ચતિ, થલચરા જલચરા ચ પાણિનો અથલે અજલે ચ ઠિતાપિ થલચરા જલચરાતિ વુચ્ચન્તિ, એવમયં અઞ્ઞત્થ અવચરન્તોપિ રૂપાવચરોતિ વુત્તો. અપિચ રૂપભવસઙ્ખાતે રૂપે પટિસન્ધિં અવચારેતીતિપિ રૂપાવચરો. હીનોતિ લામકો. હીનુત્તમાનં મજ્ઝે ભવો મજ્ઝો. મજ્ઝિમોતિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. પધાનભાવં નીતો પણીતો, ઉત્તમોતિ અત્થો. એતે પન આયૂહનવસેન વેદિતબ્બા. યસ્સ હિ આયૂહનક્ખણે છન્દો વા હીનો હોતિ વીરિયં વા ચિત્તં વા વીમંસા વા, સો હીનો નામ. યસ્સ તે ધમ્મા મજ્ઝિમા, સો મજ્ઝિમો. યસ્સ પણીતા, સો પણીતો. ઉપ્પાદિતમત્તો વા હીનો, નાતિસુભાવિતો મજ્ઝિમો, અતિસુભાવિતો વસિપ્પત્તો પણીતો. અરૂપાવચરો રૂપાવચરે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

સુઞ્ઞતો સમાધીતિઆદીસુ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ વિપસ્સનાપટિપાટિયા વિપસ્સન્તસ્સ અનત્તાનુપસ્સનાય મગ્ગવુટ્ઠાને જાતે યસ્મા સા વિપસ્સના અત્તવિરહિતેસુ સઙ્ખારેસુ સુઞ્ઞતો પવત્તા, તસ્મા સુઞ્ઞતા નામ હોતિ. તાય સિદ્ધો અરિયમગ્ગસમાધિ સુઞ્ઞતો સમાધિ નામ હોતિ, સુઞ્ઞતવસેન પવત્તસમાધીતિ અત્થો. વિપસ્સનાય પવત્તાકારેન હિ સો પવત્તતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય મગ્ગવુટ્ઠાને જાતે યસ્મા સા વિપસ્સના નિચ્ચનિમિત્તપટિપક્ખવસેન પવત્તા, તસ્મા અનિમિત્તા નામ હોતિ. તાય સિદ્ધો અરિયમગ્ગસમાધિ અનિમિત્તો સમાધિ નામ હોતિ, નિચ્ચનિમિત્તવિરહિતો સમાધીતિ અત્થો. વિપસ્સનાય પવત્તાકારેન હિ સો પવત્તતિ. દુક્ખાનુપસ્સનાય મગ્ગવુટ્ઠાને જાતે યસ્મા સા વિપસ્સના પણિધિપટિપક્ખવસેન પવત્તા, તસ્મા અપ્પણિહિતા નામ હોતિ. તાય સિદ્ધો અરિયમગ્ગસમાધિ અપ્પણિહિતો સમાધિ નામ હોતિ, પણિધિવિરહિતો સમાધીતિ અત્થો. વિપસ્સનાય પવત્તાકારેન હિ સો પવત્તતિ. તાદિસા એવ તયો ફલસમાધયોપિ એતેહિયેવ તીહિ સમાધીહિ ગહિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. લોકુત્તરસમાધીનં પન પણીતત્તા હીનાદિભેદો ન ઉદ્ધટો.

દસકે ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાવસેનાતિઆદીસુ ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાનુક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ઉદ્ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં, ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતન્તિ ઉદ્ધુમાતકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. વિનીલં વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નવણ્ણં, વિનીલમેવ વિનીલકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. મંસુસ્સદટ્ઠાનેસુ રત્તવણ્ણસ્સ, પુબ્બસન્નિચયટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણસ્સ, યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણસ્સ નીલટ્ઠાને નીલસાટકપારુતસ્સેવ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પરિભિન્નટ્ઠાનેસુ વિસ્સન્દમાનપુબ્બં વિપુબ્બં, વિપુબ્બમેવ વિપુબ્બકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિપુબ્બન્તિ વિપુબ્બકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. વિચ્છિદ્દં વુચ્ચતિ દ્વિધા છિન્દનેન અપધારિતં, વિચ્છિદ્દમેવ વિચ્છિદ્દકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિચ્છિદ્દન્તિ વિચ્છિદ્દકં. વેમજ્ઝે છિન્નસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. ઇતો ચ એત્તો ચ વિવિધાકારેન સોણસિઙ્ગાલાદીહિ ખાયિતન્તિ વિક્ખાયિતં, વિખાયિતન્તિ વત્તબ્બે વિક્ખાયિતન્તિ વુત્તં. વિક્ખાયિતમેવ વિક્ખાયિતકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખાયિતન્તિ વિક્ખાયિતકં. તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. વિવિધં ખિત્તં વિક્ખિત્તં, વિક્ખિત્તમેવ વિક્ખિત્તકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખિત્તન્તિ વિક્ખિત્તકં. અઞ્ઞેન હત્થં અઞ્ઞેન પાદં અઞ્ઞેન સીસન્તિ એવં તતો તતો ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. હતઞ્ચ તં પુરિમનયેનેવ વિક્ખિત્તકઞ્ચાતિ હતવિક્ખિત્તકં. કાકપદાકારેન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ સત્થેન હનિત્વા વુત્તનયેન વિક્ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. લોહિતં કિરતિ વિક્ખિપતિ ઇતો ચિતો ચ પગ્ઘરતીતિ લોહિતકં. પગ્ઘરિતલોહિતમક્ખિતસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પુળવા વુચ્ચન્તિ કિમયો, પુળવે કિરતીતિ પુળવકં. કિમિપરિપુણ્ણસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. અટ્ઠિયેવ અટ્ઠિકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં અટ્ઠીતિ અટ્ઠિકં. અટ્ઠિસઙ્ખલિકાયપિ એકટ્ઠિકસ્સપિ એતં અધિવચનં. ઇમાનિ ચ પન ઉદ્ધુમાતકાદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તાનમ્પિ નિમિત્તેસુ પટિલદ્ધજ્ઝાનાનમ્પિ એતાનેવ નામાનિ. ઇધ પન ઉદ્ધુમાતકનિમિત્તે પટિકૂલાકારગાહિકા અપ્પનાવસેન ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા, તસ્સા ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાય વસેન ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાવસેન. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પઞ્ચપઞ્ઞાસ સમાધીતિ એકકાદિવસેન વુત્તા.

૪૪. એવં એકકાદિવસેન સમાધિપ્પભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન સમાધિં દસ્સેતુકામો અપિચાતિ અઞ્ઞં પરિયાયારમ્ભં દસ્સેત્વા પઞ્ચવીસતીતિઆદિમાહ. તત્થ સમાધિસ્સ સમાધિટ્ઠાતિ સમાધિસ્સ સમાધિભાવે સભાવા, યેહિ સભાવેહિ સો સમાધિ હોતિ, તે તસ્મિં અત્થા નામ. પરિગ્ગહટ્ઠેન સમાધીતિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ પરિગ્ગહિતત્તા તસ્મા પરિગ્ગહિતસભાવેન સમાધિ. તાનેવ ચ ઇન્દ્રિયાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિવારાનિ હોન્તિ, ભાવનાપારિપૂરિયા પરિપુણ્ણાનિ ચ હોન્તિ. તસ્મા પરિવારટ્ઠેન પરિપૂરટ્ઠેન સમાધિ. તેસંયેવ સમાધિવસેન એકારમ્મણમપેક્ખિત્વા એકગ્ગટ્ઠેન, નાનારમ્મણવિક્ખેપાભાવમપેક્ખિત્વા અવિક્ખેપટ્ઠેન, લોકુત્તરસ્સેવ મહતા વીરિયબલપગ્ગહેન પત્તબ્બત્તા લોકુત્તરમગ્ગસ્સેવ ચ પરિહાનિવસેન વિસારાભાવતો હેટ્ઠા ગહિતપગ્ગહટ્ઠઅવિસારટ્ઠા ઇધ ન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. કિલેસકાલુસ્સિયસ્સાભાવેન અનાવિલટ્ઠેન સમાધિ. અવિકમ્પત્તા અનિઞ્જનટ્ઠેન સમાધિ. વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન વા કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા આરમ્મણે ચ અધિમુત્તત્તા વિમુત્તટ્ઠેન સમાધિ.

એકત્તુપટ્ઠાનવસેન ચિત્તસ્સ ઠિતત્તાતિ સમાધિયોગેનેવ એકારમ્મણે ભુસં પતિટ્ઠાનવસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન પતિટ્ઠિતત્તા. અટ્ઠસુ યુગલેસુ એસતિ નેસતિ, આદિયતિ નાદિયતિ, પટિપજ્જતિ ન પટિપજ્જતીતિ ઇમાનિ તીણિ યુગલાનિ અપ્પનાવીથિતો પુબ્બભાગે ઉપચારસ્સ મુદુમજ્ઝાધિમત્તતાવસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, ઝાયતિ ઝાપેતીતિ ઇદં અપ્પનાવીથિયં ઉપચારવસેન વેદિતબ્બં. એસિતત્તા નેસિતત્તા, આદિન્નત્તા અનાદિન્નત્તા, પટિપન્નત્તા નપ્પટિપન્નત્તા, ઝાતત્તા ન ઝાપિતત્તાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ યુગલાનિ અપ્પનાવસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ સમં એસતીતિ સમાધીતિઆદીસુ સમન્તિ અપ્પનં. સા હિ પચ્ચનીકધમ્મે સમેતિ નાસેતીતિ સમા, પચ્ચનીકવિસમાભાવતો વા સમભૂતાતિ સમા. તં સમં એસતિ અજ્ઝાસયવસેન ગવેસતિ. ઇતિસદ્દો કારણત્થો, યસ્મા સમં એસતિ, તસ્મા સમાધીતિ અત્થો. વિસમં નેસતીતિ તં તં ઝાનપચ્ચનીકસઙ્ખાતં વિસમં ન એસતિ. મુદુભૂતો હિ પુબ્બભાગસમાધિ આદિભૂતત્તા સમં એસતિ, વિસમં નેસતિ નામ. મજ્ઝિમભૂતો થિરભૂતત્તા સમં આદિયતિ, વિસમં નાદિયતિ નામ. અધિમત્તભૂતો અપ્પનાવીથિયા આસન્નભૂતત્તા સમં પટિપજ્જતિ, વિસમં નપ્પટિપજ્જતિ નામ. સમં ઝાયતીતિ ભાવનપુંસકવચનં, સમં હુત્વા ઝાયતિ, સમેન વા આકારેન ઝાયતીતિ અત્થો. અપ્પનાવીથિયઞ્હિ સમાધિ પચ્ચનીકધમ્મવિગમેન સન્તત્તા, સન્તાય અપ્પનાય અનુકૂલભાવેન ચ ઠિતત્તા સમેનાકારેન પવત્તતિ. ઝાયતીતિ ચ પજ્જલતીતિ અત્થો ‘‘એતે મણ્ડલમાળે દીપા ઝાયન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૯) સબ્બરત્તિં, સબ્બરત્તિયો ચ તેલપ્પદીપો ઝાયતિ, તેલપ્પદીપો ચેત્થ ઝાયેય્યા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૫-૨૫૬) વિય. સમં જાયતીતિપિ પાઠો, સમેનાકારેન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ઝાયતિ ઝાપેતીતિ યુગલત્તા પન પુરિમપાઠોવ સુન્દરતરો. ઝાપેતીતિ ચ દહતીતિ અત્થો. સો હિ સમાધિપચ્ચનીકધમ્મે દૂરતરકરણેન દહતિ નામ. એસનાનેસનાદીનં પન અપ્પનાય સિદ્ધત્તા ‘‘એસિતત્તા નેસિતત્તા’’તિઆદીહિ અપ્પનાસમાધિ વુત્તો. સમં ઝાતત્તાતિ સમં જલિતત્તા. સમં જાતત્તાતિપિ પાઠો. ઇતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં યુગલાનં વસેન સોળસ, પુરિમા ચ નવાતિ ઇમે પઞ્ચવીસતિ સમાધિસ્સ સમાધિટ્ઠા.

સમો ચ હિતો ચ સુખો ચાતિ સમાધીતિ ઇદં પન પઞ્ચવીસતિયા આકારેહિ સાધિતસ્સ સમાધિસ્સ અત્થસાધનત્થં વુત્તં. તત્થ સમોતિ સમસદ્દસ્સ, સંસદ્દસ્સ વા અત્થો. સો હિ પચ્ચનીકક્ખોભવિસમવિરહિતત્તા સમો. હિતોતિ આધિસદ્દસ્સ અત્થો, આરમ્મણે આહિતો નિચ્ચલભાવકરણેન પતિટ્ઠાપિતોતિ અધિપ્પાયો. ઉભયેન સમો ચ આહિતો ચાતિ સમાધીતિ વુત્તં હોતિ. સુખોતિ સન્તટ્ઠેન સુખો. ‘‘યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮) ચ ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ ચ વુત્તત્તા તેન સન્તત્થેન સુખસદ્દેન ઉપેક્ખાસહગતસમાધિપિ ગહિતો હોતિ. અનિયામેન હિ સબ્બસમાધયો ઇધ વુચ્ચન્તિ. તેન ચ સુખસદ્દેન આહિતભાવસ્સ કારણં વુત્તં હોતિ. યસ્મા સન્તો, તસ્મા એકારમ્મણે આહિતોતિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બોતિ.

સમાધિભાવનામયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.