૨. સીલમયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૩૭. સીલમયઞાણનિદ્દેસે પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. સીલાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલન્તિઆદિ પઞ્ચન્નં સરૂપતો દસ્સનં. પરિયન્તપારિસુદ્ધીતિઆદીસુ યથા નીલવણ્ણયોગતો વત્થમ્પિ નીલમસ્સ અત્થીતિ નીલન્તિ વુચ્ચતિ, એવં ગણનવસેન પરિયન્તો પરિચ્છેદો અસ્સા અત્થીતિ પરિયન્તા, ઉપસમ્પન્નસીલે પત્તો અનુપસમ્પન્નસીલસ્સ અવસાનસબ્ભાવતો વા પરિયન્તો અવસાનં અસ્સા અત્થીતિ પરિયન્તા. સપરિયન્તાતિ વા વત્તબ્બે સકારલોપો કતોતિ વેદિતબ્બો ‘‘દકં દકાસયા પવિસન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૮; અ. નિ. ૪.૩૩) એત્થ ઉકારલોપો વિય. પરિસુદ્ધભાવો પારિસુદ્ધિ, પરિયન્તા ચ સા પારિસુદ્ધિ ચાતિ પરિયન્તપારિસુદ્ધિ, પરિયન્તપારિસુદ્ધિસઙ્ખાતં સીલં પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં. વુત્તપટિપક્ખેન ન પરિયન્તાતિ અપરિયન્તા, નત્થિ એતિસ્સા પરિયન્તોતિપિ અપરિયન્તા, વુદ્ધો એતિસ્સા પરિયન્તોતિપિ અપરિયન્તા. સમાદાનતો પભુતિ અખણ્ડિતત્તા ખણ્ડિતાપિ કતપટિકમ્મત્તા ચિત્તુપ્પાદમત્તકેનાપિ મલેન વિરહિતત્તા ચ પરિસુદ્ધજાતિમણિ વિય સુધન્તસુપરિકમ્મકતસુવણ્ણં વિય ચ પરિસુદ્ધત્તા અરિયમગ્ગસ્સ પદટ્ઠાનભૂતા અનૂનટ્ઠેન પરિપૂણ્ણા. દિટ્ઠિયા પહીનત્તા દિટ્ઠિપરામાસેન અગ્ગહિતત્તા અપરામટ્ઠા.અયં તે સીલે દોસોતિ કેનચિ ચોદકેન પરામસિતું અસક્કુણેય્યત્તા વા અપરામટ્ઠા. અરહત્તફલક્ખણે સબ્બદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પટિપ્પસ્સદ્ધિ. અનુપસમ્પન્નાનન્તિ અનવસેસસમાદાનવસેન સીલસમ્પદાય ભુસં સમ્પન્નાતિ ઉપસમ્પન્ના, ન ઉપસમ્પન્ના અનુપસમ્પન્ના. તેસં અનુપસમ્પન્નાનં.

પરિયન્તસિક્ખાપદાનન્તિ એત્થ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન સિક્ખા, કોટ્ઠાસટ્ઠેન પદાનિ, સિક્ખિતબ્બકોટ્ઠાસાનીતિ અત્થો. અપિચ સીલે પતિટ્ઠિતેન ઉપરિપત્તબ્બત્તા સબ્બે કુસલા ધમ્મા સિક્ખા, સીલાનિ તાસં સિક્ખાનં પતિટ્ઠટ્ઠેન પદાનીતિ સિક્ખાનં પદત્તા સિક્ખાપદાનિ, પરિયન્તાનિ સિક્ખાપદાનિ એતેસન્તિ પરિયન્તસિક્ખાપદા. તેસં પરિયન્તસિક્ખાપદાનં. એત્થ ચ દ્વે પરિયન્તા સિક્ખાપદપરિયન્તો ચ કાલપરિયન્તો ચ. કતમો સિક્ખાપદપરિયન્તો? ઉપાસકોપાસિકાનં યથાસમાદાનવસેન એકં વા દ્વે વા તીણિ વા ચત્તારિ વા પઞ્ચ વા અટ્ઠ વા દસ વા સિક્ખાપદાનિ હોન્તિ, સિક્ખમાનસામણેરસામણેરીનં દસ સિક્ખાપદાનિ. અયં સિક્ખાપદપરિયન્તો. કતમો કાલપરિયન્તો? ઉપાસકોપાસિકા દાનં દદમાના પરિવેસનપરિયન્તં સીલં સમાદિયન્તિ, વિહારગતા વિહારપરિયન્તં સીલં સમાદિયન્તિ, એકં વા દ્વે વા તયો વા ભિય્યો વા રત્તિન્દિવાનિ પરિચ્છેદં કત્વા સીલં સમાદિયન્તિ. અયં કાલપરિયન્તો. ઇમેસુ દ્વીસુ પરિયન્તેસુ સિક્ખાપદં પરિયન્તં કત્વા સમાદિન્નં સીલં વીતિક્કમનેન વા મરણેન વા પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, કાલં પરિયન્તં કત્વા સમાદિન્નં તંતંકાલાતિક્કમેન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ.

અપરિયન્તસિક્ખાપદાનન્તિ –

‘‘નવ કોટિસહસ્સાનિ, અસીતિ સતકોટિયો;

પઞ્ઞાસ સતસહસ્સાનિ, છત્તિંસ ચ પુનાપરે.

‘‘એતે સંવરવિનયા, સમ્બુદ્ધેન પકાસિતા;

પેય્યાલમુખેન નિદ્દિટ્ઠા, સિક્ખા વિનયસંવરે’’તિ. –

એવં ગણનવસેન પરિયન્તાનમ્પિ સિક્ખાપદાનં અનવસેસસમાદાનભાવવસેન લાભયસઞાતિઅઙ્ગજીવિતહેતુ અદિટ્ઠપરિયન્તભાવવસેન ઉપરિ રક્ખિતબ્બસીલપરિચ્છેદાભાવવસેન ચ નત્થિ એતેસં પરિયન્તોતિ અપરિયન્તાનિ. અપરિયન્તાનિ સિક્ખાપદાનિ એતેસન્તિ અપરિયન્તસિક્ખાપદા. તેસં અપરિયન્તસિક્ખાપદાનં, વુદ્ધપરિયન્તસિક્ખાપદાનન્તિ વા અત્થો.

પુથુજ્જનકલ્યાણકાનન્તિઆદીસુ –

‘‘પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ’’. –

વુત્તપુથુજ્જનલક્ખણાનતિક્કમેપિ –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. –

વુત્તપુથુજ્જનદ્વયે કલ્યાણધમ્મસમાગમેન અન્ધપુથુજ્જનભાવં અતિક્કમ્મ કલ્યાણપુથુજ્જનભાવે ઠિતાનં પુથુજ્જનકલ્યાણકાનં કલ્યાણપુથુજ્જનાનન્તિ વુત્તં હોતિ. પુથુજ્જનેસુ વા કલ્યાણકાનં પુથુજ્જનકલ્યાણકાનં.

કુસલધમ્મે યુત્તાનન્તિ એત્થ કુસલસદ્દો તાવ આરોગ્યાનવજ્જછેકસુખવિપાકેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) આરોગ્યે દિસ્સતિ. ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો કુસલો? યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૬૧) ચ ‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ ચ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) એવમાદીસુ અનવજ્જે. ‘‘કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં (મ. નિ. ૨.૮૭), કુસલા નચ્ચગીતસ્સ સિક્ખિતા ચાતુરિત્થિયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૯૪) છેકે. ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ (દી. નિ. ૩.૮૦). કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૩૧) સુખવિપાકે. સ્વાયમિધ આરોગ્યેપિ અનવજ્જેપિ સુખવિપાકેપિ વટ્ટતિ.

વચનત્થો પનેત્થ કુચ્છિતે પાપકે ધમ્મે સલયન્તિ ચલયન્તિ કમ્પેન્તિ વિદ્ધંસેન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતેન વા આકારેન સયન્તિ પવત્તન્તીતિ કુસા, તે કુસે લુનન્તિ છિન્દન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતાનં વા સાનતો તનુકરણતો કુસં ઞાણં. તેન કુસેન લાતબ્બા ગહેતબ્બા પવત્તેતબ્બાતિ કુસલા, યથા વા કુસા ઉભયભાગગતં હત્થપ્પદેસં લુનન્તિ, એવમિમેપિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવેન ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં લુનન્તિ, તસ્મા કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલા. અપિચ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન વા કુસલા. ઇધ પન યસ્મા વિપસ્સનાકુસલમેવ અધિપ્પેતં, તસ્મા સેસે વિહાય તસ્સેવ દસ્સનત્થં ‘‘કુસલધમ્મે’’તિ એકવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. વિપસ્સનાકુસલધમ્મે સાતચ્ચકિરિયતાય સક્કચ્ચકારિતાય ચ યુત્તાનન્તિ અત્થો.

સેક્ખપરિયન્તે પરિપૂરકારીનન્તિ એત્થ તીસુ સિક્ખાસુ જાતાતિપિ સેક્ખા, સત્તન્નં સેક્ખાનં એતેતિપિ સેક્ખા, સયમેવ સિક્ખન્તીતિપિ સેક્ખા. સોતાપત્તિમગ્ગફલસકદાગામિમગ્ગફલઅનાગામિમગ્ગફલઅરહત્તમગ્ગધમ્મા. તે સેક્ખા ધમ્મા પરિયન્તે અવસાને એતસ્સ, તે વા સેક્ખા ધમ્મા પરિયન્તો પરિચ્છેદો એતસ્સાતિ સેક્ખપરિયન્તો. તસ્મિં સેક્ખપરિયન્તે ધમ્મેતિ સમ્બન્ધો. પરિપૂરં પરિપુણ્ણતં કરોન્તીતિ પરિપૂરકારિનો, પરિપૂરકારો પરિપૂરકિરિયા એતેસં અત્થીતિ વા પરિપૂરકારિનો. તેસં સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગભૂતે સેક્ખપરિયન્તે પટિપદાધમ્મે વિપસ્સનાપારિપૂરિયા પરિપૂરકારીનં. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખાનન્તિ એત્થ કાયેતિ સરીરે. સરીરઞ્હિ અસુચિસઞ્ચયતો કુચ્છિતાનઞ્ચ કેસાદીનં ચક્ખુરોગાદીનઞ્ચ રોગસતાનં આયભૂતત્તા કાયોતિ વુચ્ચતિ. જીવિતેતિ જીવિતિન્દ્રિયે. તઞ્હિ જીવન્તિ તેનાતિ જીવિતન્તિ વુચ્ચતિ. નત્થિ એતેસં અપેક્ખાતિ અનપેક્ખા, નિસ્સિનેહાતિ અત્થો. તેસં તસ્મિં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખાનં.

ઇદાનિ તેસં તેસુ અનપેક્ખત્તસ્સ કારણં દસ્સેન્તો પરિચ્ચત્તજીવિતાનન્તિ આહ. ભગવતો આચરિયસ્સ વા સકજીવિતપરિચ્ચાગેનેવ હિ તે કિલમમાનેપિ કાયે વિનસ્સમાનેપિ જીવિતે અનપેક્ખા હોન્તીતિ. સત્તન્નં સેક્ખાનન્તિ સિક્ખન્તીતિ સેક્ખાતિ લદ્ધનામાનં સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાદીનં સત્તન્નં અરિયપુગ્ગલાનં. તથાગતસાવકાનન્તિ તથાગતસ્સ સાવકાનં. અટ્ઠપિ હિ અરિયપુગ્ગલા સવનન્તે અરિયાય જાતિયા જાતત્તા ભગવતો દેસનં અનુસિટ્ઠિં અવેચ્ચપ્પસાદયોગેન સક્કચ્ચં સુણન્તીતિ સાવકા. તેસુપિ અરહત્તફલટ્ઠેયેવ વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો ખીણાસવાનન્તિ આહ, અરહત્તમગ્ગઞાણેન પરિક્ખીણસબ્બાસવાનન્તિ અત્થો. પચ્ચેકબુદ્ધાનન્તિ તં તં કારણં પટિચ્ચ એકોવ અનાચરિયકો ચતુસચ્ચં બુજ્ઝિતવાતિ પચ્ચેકબુદ્ધો. તાદિસાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં.

તથાગતાનન્તિ એત્થ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો – તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથા કારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો.

કથં ભગવા તથા આગતોતિ તથાગતો? યથા સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્ના પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા આગતા. કિં વુત્તં હોતિ? યેનાભિનીહારેન પુરિમકા ભગવન્તો આગતા, તેનેવ અમ્હાકમ્પિ ભગવા આગતો. અથ વા યથા પુરિમકા ભગવન્તો દાનસીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાવીરિયખન્તિસચ્ચાધિટ્ઠાનમેત્તુપેક્ખાસઙ્ખાતા દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા અઙ્ગપરિચ્ચાગં નયનધનરજ્જપુત્તદારપરિચ્ચાગન્તિ ઇમે પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજિત્વા, પુબ્બયોગપુબ્બચરિયધમ્મક્ખાનઞાતત્થચરિયાદયો પૂરેત્વા બુદ્ધિચરિયાય કોટિં પત્વા આગતા, તથા અમ્હાકમ્પિ ભગવા આગતો. યથા ચ પુરિમકા ભગવન્તો ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ચત્તારો સમ્મપ્પધાને ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેત્વા બ્રૂહેત્વા આગતા, તથા અમ્હાકમ્પિ ભગવા આગતોતિ તથાગતો.

‘‘યથેવ દીપઙ્કરબુદ્ધઆદયો, સબ્બઞ્ઞુભાવં મુનયો ઇધાગતા;

તથા અયં સક્યમુનીપિ આગતો, તથાગતો વુચ્ચતિ તેન ચક્ખુમા’’તિ.

કથં તથા ગતોતિ તથાગતો? યથા સમ્પતિજાતા પુરિમકા ભગવન્તો ગતા. કથઞ્ચ તે ગતા? તે હિ સમ્પતિજાતા સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય ઉત્તરેનમુખા સત્તપદવીતિહારેન ગતા. યથાહ ‘‘સમ્પતિજાતો, આનન્દ, બોધિસત્તો સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગચ્છતિ સેતમ્હિ છત્તે અનુધારયમાને, સબ્બા ચ દિસા અનુવિલોકેતિ, આસભિઞ્ચ વાચં ભાસતિ ‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૦૭; દી. નિ. ૨.૩૧). તઞ્ચસ્સ ગમનં તથં અહોસિ અવિતથં અનેકેસં વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભાવેન. યઞ્હિ સો સમ્પતિજાતો સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિ, ઇદમસ્સ ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ઉત્તરમુખભાવો પનસ્સ સબ્બલોકુત્તરભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સત્તપદવીતિહારો સત્તબોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ‘‘સુવણ્ણદણ્ડા વીતિપતન્તિ ચામરા’’તિ (સુ. નિ. ૬૯૩) એત્થ વુત્તચામરુક્ખેપો પન સબ્બતિત્થિયનિમ્મથનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સેતચ્છત્તધારણં અરહત્તફલવિમુત્તિવરવિમલસેતચ્છત્તપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સબ્બાદિસાનુવિલોકનં સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, આસભિવાચાભાસનં પન અપ્પટિવત્તિયવરધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. તથાયં ભગવાપિ ગતો. તઞ્ચસ્સ ગમનં તથં અહોસિ અવિતથં તેસંયેવ વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભાવેન. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘મુહુત્તજાતોવ ગવંપતી યથા, સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધરં;

સો વિક્કમી સત્ત પદાનિ ગોતમો, સેતઞ્ચ છત્તં અનુધારયું મરૂ.

‘‘ગન્ત્વાન સો સત્ત પદાનિ ગોતમો, દિસા વિલોકેસિ સમા સમન્તતો;

અટ્ઠઙ્ગુપેતં ગિરમબ્ભુદીરયિ, સીહો યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો’’તિ.

એવં તથા ગતોતિ તથાગતો.

અથ વા યથા પુરિમકા ભગવન્તો, અયમ્પિ ભગવા તથેવ નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દં…પે… પઠમજ્ઝાનેન નીવરણે…પે… અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં…પે… અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસે પહાય ગતો. એવમ્પિ તથા ગતોતિ તથાગતો.

કથં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો? પથવીધાતુયા કક્ખળત્તલક્ખણં તથં અવિતથં, આપોધાતુયા પગ્ઘરણલક્ખણં, તેજોધાતુયા ઉણ્હત્તલક્ખણં, વાયોધાતુયા વિત્થમ્ભનલક્ખણં, આકાસધાતુયા અસમ્ફુટ્ઠલક્ખણં, વિઞ્ઞાણધાતુયા વિજાનનલક્ખણં.

રૂપસ્સ રુપ્પનલક્ખણં, વેદનાય વેદયિતલક્ખણં, સઞ્ઞાય સઞ્જાનનલક્ખણં, સઙ્ખારાનં અભિસઙ્ખરણલક્ખણં, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનલક્ખણં.

વિતક્કસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણં, વિચારસ્સ અનુમજ્જનલક્ખણં, પીતિયા ફરણલક્ખણં, સુખસ્સ સાતલક્ખણં, ચિત્તેકગ્ગતાય અવિક્ખેપલક્ખણં, ફસ્સસ્સ ફુસનલક્ખણં.

સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખલક્ખણં, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ પગ્ગહલક્ખણં, સતિન્દ્રિયસ્સ ઉપટ્ઠાનલક્ખણં, સમાધિન્દ્રિયસ્સ અવિક્ખેપલક્ખણં, પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ પજાનનલક્ખણં.

સદ્ધાબલસ્સ અસ્સદ્ધિયે અકમ્પિયલક્ખણં, વીરિયબલસ્સ કોસજ્જે, સતિબલસ્સ મુટ્ઠસ્સચ્ચે, સમાધિબલસ્સ ઉદ્ધચ્ચે, પઞ્ઞાબલસ્સ અવિજ્જાય અકમ્પિયલક્ખણં.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપટ્ઠાનલક્ખણં, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ પવિચયલક્ખણં, વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ પગ્ગહલક્ખણં, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ફરણલક્ખણં, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપસમલક્ખણં, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અવિક્ખેપલક્ખણં, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ પટિસઙ્ખાનલક્ખણં.

સમ્માદિટ્ઠિયા દસ્સનલક્ખણં, સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણં, સમ્માવાચાય પરિગ્ગહલક્ખણં, સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમુટ્ઠાનલક્ખણં, સમ્માઆજીવસ્સ વોદાનલક્ખણં, સમ્માવાયામસ્સ પગ્ગહલક્ખણં, સમ્માસતિયા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં, સમ્માસમાધિસ્સ અવિક્ખેપલક્ખણં.

અવિજ્જાય અઞ્ઞાણલક્ખણં, સઙ્ખારાનં ચેતનાલક્ખણં, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનલક્ખણં, નામસ્સ નમનલક્ખણં, રૂપસ્સ રુપ્પનલક્ખણં, સળાયતનસ્સ આયતનલક્ખણં, ફસ્સસ્સ ફુસનલક્ખણં, વેદનાય વેદયિતલક્ખણં, તણ્હાય હેતુલક્ખણં, ઉપાદાનસ્સ ગહણલક્ખણં, ભવસ્સ આયૂહનલક્ખણં, જાતિયા નિબ્બત્તિલક્ખણં, જરાય જીરણલક્ખણં, મરણસ્સ ચુતિલક્ખણં.

ધાતૂનં સુઞ્ઞતાલક્ખણં, આયતનાનં આયતનલક્ખણં, સતિપટ્ઠાનાનં ઉપટ્ઠાનલક્ખણં, સમ્મપ્પધાનાનં પદહનલક્ખણં, ઇદ્ધિપાદાનં ઇજ્ઝનલક્ખણં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિલક્ખણં, બલાનં અકમ્પિયલક્ખણં, બોજ્ઝઙ્ગાનં નિય્યાનલક્ખણં, મગ્ગસ્સ હેતુલક્ખણં.

સચ્ચાનં તથલક્ખણં, સમથસ્સ અવિક્ખેપલક્ખણં, વિપસ્સનાય અનુપસ્સનાલક્ખણં, સમથવિપસ્સનાનં એકરસલક્ખણં, યુગનદ્ધાનં અનતિવત્તનલક્ખણં.

સીલવિસુદ્ધિયા સંવરલક્ખણં, ચિત્તવિસુદ્ધિયા અવિક્ખેપલક્ખણં, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા દસ્સનલક્ખણં.

ખયે ઞાણસ્સ સમુચ્છેદલક્ખણં, અનુપ્પાદે ઞાણસ્સ પસ્સદ્ધિલક્ખણં.

છન્દસ્સ મૂલલક્ખણં, મનસિકારસ્સ સમુટ્ઠાનલક્ખણં, ફસ્સસ્સ સમોધાનલક્ખણં, વેદનાય સમોસરણલક્ખણં, સમાધિસ્સ પમુખલક્ખણં, સતિયા આધિપતેય્યલક્ખણં, પઞ્ઞાય તતુત્તરિલક્ખણં, વિમુત્તિયા સારલક્ખણં, અમતોગધસ્સ નિબ્બાનસ્સ પરિયોસાનલક્ખણં તથં અવિતથં. એતં તથલક્ખણં ઞાણગતિયા આગતો અવિરજ્ઝિત્વા પત્તો અનુપ્પત્તોતિ તથાગતો. એવં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો? તથધમ્મા નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. તાનિ ચ ભગવા અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. અભિસમ્બોધત્થો હિ એત્થ ગતસદ્દો.

અપિચ જરામરણસ્સ જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો…પે… સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો. તથા અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો…પે… જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો. તં સબ્બં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો. તસ્માપિ તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો. એવં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો.

કથં તથદસ્સિતાય તથાગતો? ભગવા યં સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છન્તં રૂપારમ્મણં નામ અત્થિ, તં સબ્બાકારેન જાનાતિ પસ્સતિ. એવં જાનતા પસ્સતા ચ તેન તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિવસેન વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ લબ્ભમાનકપદવસેન વા ‘‘કતમં તં રૂપં રૂપાયતનં? યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૬) નયેન અનેકેહિ નામેહિ તેરસહિ વારેહિ દ્વિપઞ્ઞાસાય નયેહિ વિભજ્જમાનં તથમેવ હોતિ, વિતથં નત્થિ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ આપાથમાગચ્છન્તેસુ સદ્દાદીસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા ‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ, તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિં, તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪). એવં તથદસ્સિતાય તથાગતો. તત્થ તથદસ્સીઅત્થે તથાગતોતિ પદસમ્ભવો વેદિતબ્બો.

કથં તથવાદિતાય તથાગતો? યં રત્તિં ભગવા બોધિમણ્ડે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચતુન્નં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, યઞ્ચ રત્તિં યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, એત્થન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણે કાલે પઠમબોધિયાપિ મજ્ઝિમબોધિયાપિ પચ્છિમબોધિયાપિ યં ભગવતા ભાસિતં સુત્તં ગેય્યં…પે… વેદલ્લં, તં સબ્બં અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ અનવજ્જં અનુપવજ્જં અનૂનમનધિકં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં રાગમદનિમ્મદનં દોસમોહમદનિમ્મદનં, નત્થિ તત્થ વાલગ્ગમત્તમ્પિ પક્ખલિતં, સબ્બં તં એકમુદ્દિકાય લઞ્છિતં વિય, એકનાળિકાય મિતં વિય, એકતુલાય તુલિતં વિય, ચ તથમેવ હોતિ. યથાહ ‘‘યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ, સબ્બં તં તથમેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૮). ગદઅત્થો હિ એત્થ ગતસદ્દો. એવં તથવાદિતાય તથાગતો.

અપિચ આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તથો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ એવમેતસ્મિં અત્થે પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

કથં તથાકારિતાય તથાગતો? ભગવતો હિ વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સાપિ વાચા, તસ્મા યથાવાદી તથાકારી યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ. એવંભૂતસ્સ ચસ્સ યથા વાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તોતિ અત્થો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ તથાગતો. તેનેવાહ – ‘‘યથાવાદી, ભિક્ખવે, તથાગતો તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. ઇતિ યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ. એવં તથાકારિતાય તથાગતો.

કથં અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો? ઉપરિ ભવગ્ગં હેટ્ઠા અવીચિં પરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન, ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ, અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો રાજાધિરાજા દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા. તેનાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુ દસો વસવત્તી. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩).

તત્થેવં પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા – અગદો વિય અગદો. કો પનેસ? દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ. તેન હેસ મહાનુભાવો ભિસક્કો દિબ્બાગદેન સપ્પે વિય સબ્બપરપ્પવાદિનો સદેવકઞ્ચ લોકં અભિભવતિ. ઇતિ સબ્બલોકાભિભવને તથો અવિપરીતો દેસનાવિલાસમયો ચેવ પુઞ્ઞમયો ચ અગદો અસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ વેદિતબ્બો. એવં અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો.

અપિચ તથાય ગતોતિપિ તથાગતો, તથં ગતોતિપિ તથાગતોતિ. ગતોતિ અવગતો અતીતો પત્તો પટિપન્નોતિ અત્થો. તત્થ સકલં લોકં તીરણપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અવગતોતિ તથાગતો, લોકસમુદયં પહાનપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અતીતોતિ તથાગતો, લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાય તથાય ગતો પત્તોતિ તથાગતો, લોકનિરોધગામિનિપટિપદં તથં ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતો. તેન યં વુત્તં ભગવતા – ‘‘લોકો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો, લોકસ્મા તથાગતો વિસંયુત્તો. લોકસમુદયો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો, લોકસમુદયો તથાગતસ્સ પહીનો. લોકનિરોધો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો લોકનિરોધો તથાગતસ્સ સચ્છિકતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદા, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા, લોકનિરોધગામિનીપટિપદા તથાગતસ્સ ભાવિતા. યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધં. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩). તસ્સ એવમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદમ્પિ ચ તથાગતસ્સ તથાગતભાવદીપને મુખમત્તમેવ. સબ્બાકારેન પન તથાગતોવ તથાગતસ્સ તથાગતભાવં વણ્ણેય્ય. યસ્મા પન સબ્બબુદ્ધા તથાગતગુણેનાપિ સમસમા, તસ્મા સબ્બેસં વસેન તથાગતાનન્તિ આહ.

અરહન્તાનન્તિ કિલેસેહિ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા તથાગતો અરહં. આરકા હિ સો સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો મગ્ગેન સવાસનાનં કિલેસાનં પહીનત્તાતિ અરહં.

સો તતો આરકા નામ, યસ્સ યેનાસમઙ્ગિતા;

અસમઙ્ગી ચ દોસેહિ, નાથો તેનારહં મતો.

તે ચાનેન કિલેસારયો મગ્ગેન હતાતિ અરીનં હતત્તાપિ અરહં.

યસ્મા રાગાદિસઙ્ખાતા, સબ્બેપિ અરયો હતા;

પઞ્ઞાસત્થેન નાથેન, તસ્માપિ અરહં મતો.

યઞ્ચેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિપુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારાનં જરામરણનેમિ આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં, તસ્સાનેન બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરં ઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બે અરા હતાતિ અરાનં હતત્તાપિ અરહં.

અરા સંસારચક્કસ્સ, હતા ઞાણાસિના યતો;

લોકનાથેન તેનેસ, અરહન્તિ પવુચ્ચતિ.

અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચ ચીવરાદિપચ્ચયે અરહતિ પૂજાવિસેસઞ્ચ. તેનેવ ચ ઉપ્પન્ને તથાગતે યે કેચિ મહેસક્ખા દેવમનુસ્સા, ન તે અઞ્ઞત્થ પૂજં કરોન્તિ. તથા હિ બ્રહ્મા સહમ્પતિ સિનેરુમત્તેન રતનદામેન તથાગતં પૂજેસિ, યથાબલઞ્ચ અઞ્ઞે દેવા મનુસ્સા ચ બિમ્બિસારકોસલરાજાદયો. પરિનિબ્બુતમ્પિ ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ છન્નવુતિકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા અસોકમહારાજા સકલજમ્બુદીપે ચતુરાસીતિ વિહારસહસ્સાનિ પતિટ્ઠાપેસિ, કો પન વાદો અઞ્ઞેસં પૂજાવિસેસાનન્તિ પચ્ચયાદીનં અરહત્તાપિ અરહં.

પૂજાવિસેસં સહ પચ્ચયેહિ, યસ્મા અયં અરહતિ લોકનાથો;

અત્થાનુરૂપં અરહન્તિ લોકે, તસ્મા જિનો અરહતિ નામમેતં.

યથા ચ લોકે યે કેચિ પણ્ડિતમાનિનો બાલા અસિલોકભયેન રહો પાપં કરોન્તિ, એવમેસ ન કદાચિ કરોતીતિ પાપકરણે રહાભાવતોપિ અરહં.

યસ્મા નત્થિ રહો નામ, પાપકમ્મેસુ તાદિનો;

રહાભાવેન તેનેસ, અરહં ઇતિ વિસ્સુતો.

એવં સબ્બથાપિ –

આરકત્તા હતત્તા ચ, કિલેસારીન સો મુનિ;

હતસંસારચક્કારો, પચ્ચયાદીન ચારહો;

ન રહો કરોતિ પાપાનિ, અરહં તેન વુચ્ચતીતિ.

યસ્મા પન સબ્બબુદ્ધા અરહત્તગુણેનાપિ સમસમા, તસ્મા સબ્બેસં વસેન ‘‘અરહન્તાન’’ન્તિ આહ.

સમ્માસમ્બુદ્ધાનન્તિ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો. તથા હેસ સબ્બધમ્મે સમ્મા સમ્બુદ્ધો, અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યતો બુદ્ધો, પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિઞ્ઞેય્યતો, પહાતબ્બે ધમ્મે પહાતબ્બતો, સચ્છિકાતબ્બે ધમ્મે સચ્છિકાતબ્બતો, ભાવેતબ્બે ધમ્મે ભાવેતબ્બતો. તેનેવાહ –

‘‘અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, ભાવેતબ્બઞ્ચ ભાવિતં;

પહાતબ્બં પહીનં મે, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૬૩);

અથ વા ચક્ખુ દુક્ખસચ્ચં, તસ્સ મૂલકારણભાવેન સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં એકેકપદુદ્ધારેનાપિ સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો. એસ નયો સોતઘાનજિવ્હાકાયમનેસુ. એતેનેવ નયેન રૂપાદીનિ છ આયતનાનિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો છ વિઞ્ઞાણકાયા, ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો છ ફસ્સા, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદયો છ વેદના, રૂપસઞ્ઞાદયો છ સઞ્ઞા, રૂપસઞ્ચેતનાદયો છ ચેતના, રૂપતણ્હાદયો છ તણ્હાકાયા, રૂપવિતક્કાદયો છ વિતક્કા, રૂપવિચારાદયો છ વિચારા, રૂપક્ખન્ધાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા, દસ કસિણાનિ, દસ અનુસ્સતિયો, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાદિવસેન દસ સઞ્ઞા, કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, કામભવાદયો નવ ભવા, પઠમાદીનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ, મેત્તાભાવનાદયો ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા, ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, પટિલોમતો જરામરણાદીનિ, અનુલોમતો અવિજ્જાદીનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ ચ યોજેતબ્બાનિ. તત્રાયં એકપદયોજના – જરામરણં દુક્ખસચ્ચં, જાતિ સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં એકેકપદુદ્ધારેન સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો અનુબુદ્ધો પટિવિદ્ધો. યં વા પન કિઞ્ચિ અત્થિ નેય્યં નામ, સબ્બસ્સ સમ્મા સમ્બુદ્ધત્તા વિમોક્ખન્તિકઞાણવસેન સમ્માસમ્બુદ્ધો. તસ્સ પન વિભાગો ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતીતિ. યસ્મા પન સબ્બબુદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધગુણેનાપિ સમસમા, તસ્મા સબ્બેસં વસેન ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધાન’’ન્તિ આહ.

૩૮. ઇદાનિ પરિયન્તપારિસુદ્ધિઅપરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલદ્વયે એકેકમેવ સીલં પઞ્ચધા ભિન્દિત્વા દસ્સેતું અત્થિ સીલં પરિયન્તં, અત્થિ સીલં અપરિયન્તન્તિઆદિમાહ. ઇતરેસુ પન તીસુ સીલેસુ તથાવિધો ભેદો નત્થીતિ. તત્થ લાભપરિયન્તન્તિ લાભેન પરિયન્તો ભેદો એતસ્સાતિ લાભપરિયન્તં. એવં સેસાનિપિ. યસોતિ પનેત્થ પરિવારો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. એકચ્ચોતિ એકો. લાભહેતૂતિ લાભોયેવ હેતુ લાભહેતુ, તસ્મા લાભહેતુતોતિ વુત્તં હોતિ. હેત્વત્થે નિસ્સક્કવચનં. ‘‘લાભપચ્ચયા લાભકારણા’’તિ તસ્સેવ વેવચનં. હેતુમેવ હિ પટિચ્ચ એતં ફલમેતીતિ પચ્ચયોતિ ચ, ફલુપ્પત્તિં કારયતીતિ કારણન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

યથાસમાદિન્નન્તિ યં યં સમાદિન્નં ગહિતં. વીતિક્કમતીતિ અજ્ઝાચરતિ. એવરૂપાનીતિ એવંસભાવાનિ, વુત્તપ્પકારાનીતિ અધિપ્પાયો. સીલાનીતિ ગહટ્ઠસીલાનિ વા હોન્તુ પબ્બજિતસીલાનિ વા, યેસં આદિમ્હિ વા અન્તે વા એકં ભિન્નં, તાનિ પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડાનિ. યેસં વેમજ્ઝે એકં ભિન્નં, તાનિ મજ્ઝે વિનિવિદ્ધસાટકો વિય છિદ્દાનિ. યેસં પટિપાટિયા દ્વે વા તીણિ વા ભિન્નાનિ, તાનિ પિટ્ઠિયા વા કુચ્છિયા વા ઉટ્ઠિતેન દીઘવટ્ટાદિસણ્ઠાનેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરસરીરવણ્ણા ગાવી વિય સબલાનિ. યેસં અન્તરન્તરા એકેકાનિ ભિન્નાનિ, તાનિ અન્તરન્તરા વિસભાગવણ્ણબિન્દુવિચિત્રા ગાવી વિય કમ્માસાનિ. અવિસેસેન વા સબ્બાનિપિ સત્તવિધેન મેથુનસંયોગેન કોધૂપનાહાદીહિ ચ પાપધમ્મેહિ ઉપહતત્તા ખણ્ડાનિ છિદ્દાનિ સબલાનિ કમ્માસાનીતિ. તાનિયેવ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સભાવાકરણેન ન ભુજિસ્સાનિ. બુદ્ધાદીહિ વિઞ્ઞૂહિ ન પસત્થત્તા ન વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ. તણ્હાદિટ્ઠીહિ પરામટ્ઠત્તા, કેનચિ વા ‘‘અયં તે સીલેસુ દોસો’’તિ પરામટ્ઠું સક્કુણેય્યતાય પરામટ્ઠાનિ. ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વા, અથ વા મગ્ગસમાધિં ફલસમાધિં વા ન સંવત્તયન્તીતિ અસમાધિસંવત્તનિકાનિ. ન સમાધિસંવત્તનિકાનીતિપિ પાઠો.

કેચિ પન ‘‘ખણ્ડાનીતિ કુસલાનં ધમ્માનં અપ્પતિટ્ઠાભૂતત્તા, છિદ્દાનીતિપિ એવં. સબલાનીતિ વિવણ્ણકરણત્તા, કમ્માસાનીતિપિ એવં. ન ભુજિસ્સાનીતિ તણ્હાદાસબ્યં ગતત્તા. ન વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનીતિ કુસલેહિ ગરહિતત્તા. પરામટ્ઠાનીતિ તણ્હાય ગહિતત્તા. અસમાધિસંવત્તનિકાનીતિ વિપ્પટિસારવત્થુભૂતત્તા’’તિ એવમત્થં વણ્ણયન્તિ.

ન અવિપ્પટિસારવત્થુકાનીતિ વિપ્પટિસારાવહત્તા અવિપ્પટિસારસ્સ પતિટ્ઠા ન હોન્તીતિ અત્થો. ન પામોજ્જવત્થુકાનીતિ અવિપ્પટિસારજાય દુબ્બલપીતિયા ન વત્થુભૂતાનિ તસ્સા અનાવહત્તા. એવં સેસેસુપિ યોજના કાતબ્બા. ન પીતિવત્થુકાનીતિ દુબ્બલપીતિજાય બલવપીતિયા ન વત્થુભૂતાનિ. ન પસ્સદ્ધિવત્થુકાનીતિ બલવપીતિજાય કાયચિત્તપસ્સદ્ધિયા ન વત્થુભૂતાનિ. ન સુખવત્થુકાનીતિ પસ્સદ્ધિજસ્સ કાયિકચેતસિકસુખસ્સ ન વત્થુભૂતાનિ. ન સમાધિવત્થુકાનીતિ સુખજસ્સ સમાધિસ્સ ન વત્થુભૂતાનિ. ન યથાભૂતઞાણદસ્સનવત્થુકાનીતિ સમાધિપદટ્ઠાનસ્સ યથાભૂતઞાણદસ્સનસ્સ ન વત્થુભૂતાનિ.

ન એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદીસુ ન-કારમેવ આહરિત્વા ‘‘ન વિરાગાયા’’તિઆદિના નયેન સેસપદેહિપિ યોજેતબ્બં. ન વિરાગાયાતિઆદીસુ સનકારો વા પાઠો. તત્થ એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકન્તેન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય ન સંવત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ યોજેતબ્બં. વિરાગાયાતિ વટ્ટે વિરજ્જનત્થાય. નિરોધાયાતિ વટ્ટસ્સ નિરોધનત્થાય. ઉપસમાયાતિ નિરોધિતસ્સ પુન અનુપ્પત્તિવસેન વટ્ટસ્સ ઉપસમનત્થાય. અભિઞ્ઞાયાતિ વટ્ટસ્સ અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ કિલેસનિદ્દાવિગમેન વટ્ટતો પબુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ અમતનિબ્બાનત્થાય.

યથાસમાદિન્નં સિક્ખાપદં વીતિક્કમાયાતિ યથાસમાદિન્નસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમનત્થાય. વિભત્તિવિપલ્લાસવસેન પનેત્થ ઉપયોગવચનં કતં. ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતીતિ ચિત્તુપ્પાદસુદ્ધિયા સીલસ્સ અતિવિસુદ્ધભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ચિત્તુપ્પાદમત્તેન સીલં ભિજ્જતિ. કિં સો વીતિક્કમિસ્સતીતિ કિમત્થં વીતિક્કમં કરિસ્સતિ, નેવ વીતિક્કમં કરિસ્સતીતિ અત્થો. અખણ્ડાનીતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બાનિ. ન ખણ્ડાનીતિપિ પાઠો. ‘‘એકન્તનિબ્બિદાયા’’તિઆદીસુ એકન્તેન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાયાતિઆદિના નયેન યોજેતબ્બં. એત્થ પન નિબ્બિદાયાતિ વિપસ્સના. વિરાગાયાતિ મગ્ગો. નિરોધાય ઉપસમાયાતિ નિબ્બાનં. અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાયાતિ મગ્ગો. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનમેવ. એકસ્મિં ઠાને વિપસ્સના, દ્વીસુ મગ્ગો, તીસુ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ એવં અવત્થાનકથા વેદિતબ્બા. પરિયાયેન પન સબ્બાનિપેતાનિ મગ્ગવેવચનાનિપિ નિબ્બાનવેવચનાનિપિ હોન્તિયેવ.

૩૯. ઇદાનિ પરિયન્તાપરિયન્તવસેન વિજ્જમાનપભેદં દસ્સેત્વા પુન ધમ્મવસેન જાતિવસેન પચ્ચયવસેન સમ્પયુત્તવસેન સીલસ્સ પભેદં દસ્સેતું કિં સીલન્તિઆદિમાહ. તત્થ સમુટ્ઠાતિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં. પચ્ચયસ્સેતં નામં. કિં સમુટ્ઠાનમસ્સાતિ કિંસમુટ્ઠાનં. કતિનં ધમ્માનં સમોધાનં સમવાયો અસ્સાતિ કતિધમ્મસમોધાનં.

ચેતના સીલન્તિ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ, વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતના. ચેતસિકં સીલન્તિ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ વિરતિ. અપિચ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીનિ પજહન્તસ્સ સત્તકમ્મપથચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૭) નયેન વુત્તા અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિધમ્મા. સંવરો સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચવિધો સંવરો વેદિતબ્બો – પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ. તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં પાતિમોક્ખસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા;)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

અયં ઞાણસંવરો. પચ્ચયપટિસેવનમ્પિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. યો પનાયં ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં ખન્તિસંવરો નામ. યો ચાયં ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં વીરિયસંવરો નામ. આજીવપારિસુદ્ધિપિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. ઇતિ અયં પઞ્ચવિધોપિ સંવરો, યા ચ પાપભીરુકાનં કુલપુત્તાનં સમ્પત્તવત્થુતો વિરતિ, સબ્બમેતં સંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બં. અવીતિક્કમો સીલન્તિ સમાદિન્નસીલસ્સ કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. ઇદં તાવ કિં સીલન્તિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનં.

કતિ સીલાનીતિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને કુસલસીલં અકુસલસીલં અબ્યાકતસીલન્તિ એત્થ યસ્મા લોકે તેસં તેસં સત્તાનં પકતિ સીલન્તિ વુચ્ચતિ, યં સન્ધાય ‘‘અયં સુખસીલો, અયં દુક્ખસીલો, અયં કલહસીલો, અયં મણ્ડનસીલો’’તિ ભણન્તિ. તસ્મા તેન પરિયાયેન અત્થુદ્ધારવસેન અકુસલસીલમપિ સીલન્તિ વુત્તં. તં પન ‘‘સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૩૭) વચનતો ઇધાધિપ્પેતસીલં ન હોતીતિ.

યસ્મા પન ચેતનાદિભેદસ્સ સીલસ્સ સમ્પયુત્તચિત્તં સમુટ્ઠાનં, તસ્મા કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનં કુસલસીલન્તિઆદિમાહ.

સંવરસમોધાનં સીલન્તિ સંવરસમ્પયુત્તખન્ધા. તે હિ સંવરેન સમાગતા મિસ્સીભૂતાતિ સંવરસમોધાનન્તિ વુત્તા. એવં અવીતિક્કમસમોધાનં સીલમ્પિ વેદિતબ્બં. તથાભાવે જાતચેતના સમોધાનં સીલન્તિ સંવરભાવે અવીતિક્કમભાવે જાતચેતનાસમ્પયુત્તા ખન્ધા. યસ્મા ચ તીસુપિ ચેતેસુ તંસમ્પયુત્તા ધમ્મા અધિપ્પેતા, તસ્મા ચેતનાસમોધાનેન ચેતસિકાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા ચેતસિકસમોધાનસીલં વિસું ન નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. હેટ્ઠા ચેતનાદયો ધમ્મા ‘‘સીલ’’ન્તિ વુત્તા. ન કેવલં તે એવ સીલં, તંસમ્પયુત્તા ધમ્માપિ સીલમેવાતિ દસ્સનત્થં અયં તિકો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૪૦. ઇદાનિ યસ્મા ચેતનાચેતસિકા સંવરાવીતિક્કમાયેવ હોન્તિ ન વિસું, તસ્મા સંવરાવીતિક્કમેયેવ યાવ અરહત્તમગ્ગા સાધારણક્કમેન યોજેન્તો પાણાતિપાતં સંવરટ્ઠેન સીલં, અવીતિક્કમટ્ઠેન સીલન્તિઆદિમાહ. પાણાતિપાતા વેરમણિઆદયો હિ યસ્મા અત્તનો અત્તનો પચ્ચનીકં સંવરન્તિ, તં ન વીતિક્કમન્તિ ચ, તસ્મા સંવરણતો અવીતિક્કમનતો ચ સંવરટ્ઠેન સીલં અવીતિક્કમટ્ઠેન સીલં નામ હોતિ. તત્થ પાણાતિપાતં સંવરટ્ઠેનાતિ પાણાતિપાતસ્સ પિદહનટ્ઠેન સીલં. કિં તં? પાણાતિપાતા વેરમણી. સા ચ તં સંવરન્તીયેવ તં ન વીતિક્કમતીતિ અવીતિક્કમટ્ઠેન સીલં. એવમેવ અદિન્નાદાના વેરમણિઆદયો અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિયો યોજેતબ્બા.

પાણાતિપાતન્તિઆદીસુ પન દસસુ અકુસલકમ્મપથેસુ પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો. પાણવધો પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. સો ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય. પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જોતિ વેદિતબ્બો. તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા – પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસંહરણં, થેય્યં, ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ, તસ્મિં પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં, તં તં ગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં. તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા – પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ.

કામેસૂતિ મેથુનસમાચારેસુ. મિચ્છાચારોતિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુ મિચ્છાચારો.

તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતા, પિતુરક્ખિતા, માતાપિતુરક્ખિતા, ભાતુરક્ખિતા, ભગિનિરક્ખિતા, ઞાતિરક્ખિતા, ગોત્તરક્ખિતા, ધમ્મરક્ખિતા, સારક્ખા, સપરિદણ્ડાતિ માતુરક્ખિતાદયો દસ, ધનક્કીતા, છન્દવાસિની, ભોગવાસિની, પટવાસિની, ઓદપત્તકિની, ઓભતચુમ્બટા, દાસી ચ, ભરિયા ચ, કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ, ધજાહટા મુહુત્તિકાતિ ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞે પુરિસા, ઇદં અગમનીયટ્ઠાનં નામ.

સો પનેસ મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અગમનીયવત્થુ, તસ્મિં સેવનચિત્તં, સેવનપયોગો, મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ.

મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જકો વચીપયોગો, કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો – મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય નત્થીતિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અતથં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તં, તજ્જો વાયામો, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ.

યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં, પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણા વાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા નેવ કણ્ણસુખા ન હદયસુખા વા, અયં ફરુસા વાચા. યેન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. તેસં મૂલભૂતા ચેતનાપિ પિસુણાવાચાદિનામમેવ લભતિ. સા એવ ચ ઇધ અધિપ્પેતાતિ.

તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણા વાચા. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા – ભિન્દિતબ્બો પરો, ‘‘ઇતિ ઇમે નાના ભવિસ્સન્તી’’તિ ભેદપુરેક્ખારતા વા ‘‘ઇતિ અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકો’’તિ પિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. પરે પન અભિન્ને કમ્મપથભેદો નત્થિ, ભિન્નેયેવ હોતિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસા વાચા. મમ્મચ્છેદકોપિ પન પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસા વાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવમ્પિ વદન્તિ ‘‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’’તિ. ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ ‘‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો, નિદ્ધમથ ને’’તિ. અથ ચ નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસા વાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસા વાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘‘ઇમં સુખં સયાપેથા’’તિ વચનં અફરુસા વાચા હોતિ, ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસા વાચાવ. સા યં સન્ધાય પવત્તિતા, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા – અક્કોસિતબ્બો પરો, કુપિતચિત્તં, અક્કોસનાતિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો, આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથાપુરેક્ખારતા, તથારૂપિકથાકથનઞ્ચાતિ. પરે પન તં કથં અગણ્હન્તે કમ્મપથભેદો નત્થિ, પરેન સમ્ફપ્પલાપે ગહિતેયેવ હોતિ.

અભિજ્ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા, પરભણ્ડાભિમુખી હુત્વા તન્નિન્નતાય પવત્તતીતિ અત્થો. સા ‘‘અહો વત ઇદં મમસ્સા’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા, અદિન્નાદાનં વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – પરભણ્ડં, અત્તનો પરિણામનઞ્ચાતિ. પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વત ઇદં મમસ્સા’’તિ અત્તનો ન પરિણામેતિ.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ બ્યાપાદો. સો પરવિનાસાય મનોપદોસલક્ખણો, ફરુસા વાચા વિય અપ્પસાવજ્જો મહાસાવજ્જો ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – પરસત્તો ચ, તસ્સ ચ વિનાસચિન્તાતિ. પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ વિનાસં ન ચિન્તેતિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેન મિચ્છા પસ્સતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા, સમ્ફપ્પલાપો વિય અપ્પસાવજ્જા, મહાસાવજ્જા ચ. અપિચ અનિયતા અપ્પસાવજ્જા, નિયતા મહાસાવજ્જા. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા – વત્થુનો ચ ગહિતાકારવિપરીતતા, યથા ચ તં ગણ્હાતિ, તથાભાવેન તસ્સૂપટ્ઠાનન્તિ. તત્થ નત્થિકાહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠીહિ એવ કમ્મપથભેદો હોતિ, ન અઞ્ઞદિટ્ઠીહિ.

ઇમેસં પન દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો, કોટ્ઠાસતો, આરમ્મણતો, વેદનાતો, મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુ હિ સત્ત પટિપાટિયા ચેતનાધમ્માવ હોન્તિ, અભિજ્ઝાદયો તયો ચેતનાસમ્પયુત્તા.

કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચાતિ ઇમે અટ્ઠ કમ્મપથા એવ હોન્તિ, નો મૂલાનિ. અભિજ્ઝાબ્યાપાદા કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા લોભો અકુસલમૂલં હોતિ, બ્યાપાદો દોસો અકુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતો જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણો. અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણં વા સઙ્ખારારમ્મણં વા. મિચ્છાચારો ફોટ્ઠબ્બવસેન સઙ્ખારારમ્મણો, સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. મુસાવાદો સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા. તથા પિસુણા વાચા. ફરુસા વાચા સત્તારમ્મણાવ સમ્ફપ્પલાપો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા. તથા અભિજ્ઝા. બ્યાપાદો સત્તારમ્મણોવ. મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવસેન સઙ્ખારારમ્મણાવ.

વેદનાતોતિ પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનો હોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ રાજાનો ચોરં દિસ્વા હસમાનાપિ ‘‘ગચ્છથ ભણે, મારેથ ન’’ન્તિ વદન્તિ, સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતિ. અદિન્નાદાનં તિવેદનં. તઞ્હિ પરભણ્ડં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠસ્સ ગણ્હતો સુખવેદનં હોતિ, ભીતતસિતસ્સ ગણ્હતો દુક્ખવેદનં, તથા વિપાકનિસ્સન્દફલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. ગહણકાલે મજ્ઝત્તભાવે ઠિતસ્સ પન ગણ્હતો અદુક્ખમસુખવેદનં હોતિ. મિચ્છાચારો સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદનો, સન્નિટ્ઠાપકચિત્તે પન મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ. મુસાવાદો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ તિવેદનો, તથા પિસુણા વાચા. ફરુસા વાચા દુક્ખવેદના. સમ્ફપ્પલાપો તિવેદનો. પરેસુ હિ સાધુકારં દેન્તેસુ ચેલાદીનિ ઉક્ખિપન્તેસુ હટ્ઠતુટ્ઠસ્સ સીતાહરણભારતયુદ્ધાદીનિ કથનકાલે સો સુખવેદનો હોતિ, પઠમં દિન્નવેતનેન એકેન પચ્છા આગન્ત્વા ‘‘આદિતો પટ્ઠાય કથેહી’’તિ વુત્તે ‘‘નિરવસેસં યથાનુસન્ધિકં પકિણ્ણકકથં કથેસ્સામિ નુ ખો, નો’’તિ દોમનસ્સિતસ્સ કથનકાલે દુક્ખવેદનો હોતિ, મજ્ઝત્તસ્સ કથયતો અદુક્ખમસુખવેદનો હોતિ. અભિજ્ઝા સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદના, તથા મિચ્છાદિટ્ઠિ. બ્યાપાદો દુક્ખવેદનો.

મૂલતોતિ પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકો હોતિ, અદિન્નાદાનં દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા, મિચ્છાચારો લોભમોહવસેન, મુસાવાદો દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા. તથા પિસુણા વાચા સમ્ફપ્પલાપો ચ. ફરુસા વાચા દોસમોહવસેન, અભિજ્ઝા મોહવસેન એકમૂલા, તથા બ્યાપાદો. મિચ્છાદિટ્ઠિ લોભમોહવસેન દ્વિમૂલાતિ.

અકુસલકમ્મપથકથા નિટ્ઠિતા.

પાણાતિપાતાદીહિ પન વિરતિયો, અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિયો ચાતિ ઇમે દસ કુસલકમ્મપથા નામ. પાણાતિપાતાદીહિ એતાય વિરમન્તિ, સયં વા વિરમતિ, વિરમણમત્તમેવ વા એતન્તિ વિરતિ. યા પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ, સા પભેદતો તિવિધા હોતિ સમ્પત્તવિરતિ સમાદાનવિરતિ સમુચ્છેદવિરતીતિ. તત્થ અસમાદિન્નસિક્ખાપદાનં અત્તનો જાતિવયબાહુસચ્ચાદીનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘અયુત્તં અમ્હાકં એવરૂપં પાપં કાતુ’’ન્તિ સમ્પત્તવત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ નામ. સમાદિન્નસિક્ખાપદાનં પન સિક્ખાપદસમાદાને ચ તતુત્તરિ ચ અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમાદાનવિરતિ નામ. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા પન વિરતિ સમુચ્છેદવિરતિ નામ, યસ્સા ઉપ્પત્તિતો પભુતિ અરિયપુગ્ગલાનં ‘‘પાણં ઘાતેસ્સામા’’તિઆદિચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ.

ઇદાનિ અકુસલકમ્મપથાનં વિય ઇમેસં કુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો, કોટ્ઠાસતો, આરમ્મણતો, વેદનાતો, મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્થ ધમ્મતોતિ એતેસુપિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપિ, અન્તે તયો ચેતનાસમ્પયુત્તાવ.

કોટ્ઠાસતોતિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા એવ, નો મૂલાનિ, અન્તે તયો કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અનભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા અલોભો કુસલમૂલં હોતિ, અબ્યાપાદો અદોસો કુસલમૂલં, સમ્માદિટ્ઠિ અમોહો કુસલમૂલં.

આરમ્મણતોતિ પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ એતેસં આરમ્મણાનિ. વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વેરમણી નામ હોતિ. યથા પન નિબ્બાનારમ્મણો અરિયમગ્ગો કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણાપેતે કમ્મપથા પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ.

વેદનાતોતિ સબ્બે સુખવેદના વા હોન્તિ મજ્ઝત્તવેદના વા. કુસલં પત્વા હિ દુક્ખા વેદના નામ નત્થિ.

મૂલતોતિ પટિપાટિયા સત્ત ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસઅમોહવસેન તિમૂલા હોન્તિ. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભાદોસવસેન દ્વિમૂલા. અનભિજ્ઝા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અદોસઅમોહવસેન દ્વિમૂલા. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અદોસવસેન એકમૂલા. અલોભો પન અત્તનાવ અત્તનો મૂલં ન હોતિ. અબ્યાપાદેપિ એસેવ નયો. સમ્માદિટ્ઠિ અલોભાદોસવસેન દ્વિમૂલાવાતિ.

કુસલકમ્મપથકથા નિટ્ઠિતા.

૪૧. એવં દસકુસલકમ્મપથવસેન સીલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નેક્ખમ્માદીનં અરહત્તમગ્ગપરિયોસાનાનં સત્તતિંસધમ્માનં વસેન દસ્સેતું નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દં સંવરટ્ઠેન સીલં, અવીતિક્કમટ્ઠેન સીલન્તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દં સંવરતિ ન વીતિક્કમતિ, તસ્મા નેક્ખમ્મં સીલન્તિ અધિપ્પાયો. પચ્ચત્તત્થે વા કરણવચનં, નેક્ખમ્મન્તિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુ. પાળિયં પન નેક્ખમ્મઅબ્યાપાદે દસ્સેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સેસં સઙ્ખિપિત્વા અન્તે અરહત્તમગ્ગોયેવ દસ્સિતો.

એવં સંવરઅવીતિક્કમવસેન સીલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસંયેવ દ્વિન્નં પભેદદસ્સનત્થં પઞ્ચ સીલાનિ પાણાતિપાતસ્સ પહાનં સીલન્તિઆદિમાહ. એત્થ ચ પાણાતિપાતસ્સ પહાનં સીલં, પાણાતિપાતા વેરમણી સીલં, પાણાતિપાતસ્સ પટિપક્ખચેતના સીલં, પાણાતિપાતસ્સ સંવરો સીલં, પાણાતિપાતસ્સ અવીતિક્કમો સીલન્તિ યોજના કાતબ્બા. પહાનન્તિ ચ કોચિ ધમ્મો નામ નત્થિ અઞ્ઞત્ર વુત્તપ્પકારાનં પાણાતિપાતાદીનં અનુપ્પાદમત્તતો. યસ્મા પન તં તં પહાનં તસ્સ તસ્સ કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન ઉપધારણં હોતિ, વિપ્પકિણ્ણસભાવાકરણેન ચ સમોધાનં, તસ્મા પુબ્બે વુત્તેનેવ ઉપધારણસમોધાનસઙ્ખાતેન સીલનટ્ઠેન સીલન્તિ વુત્તં. ઇતરે ચત્તારો ધમ્મા તતો તતો વેરમણિવસેન તસ્સ તસ્સ સંવરવસેન તદુભયસમ્પયુત્તચેતનાવસેન તં તં અવીતિક્કમન્તસ્સ અવીતિક્કમવસેન ચ ચેતસો પવત્તિસભાવં સન્ધાય વુત્તા.

અથ વા પહાનમ્પિ ધમ્મતો અત્થિયેવ. કથં? પહીયતે અનેન પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખો, પજહતિ વા તં પટિપક્ખન્તિ પહાનં. કિં તં? સબ્બેપિ કુસલા ખન્ધા. અઞ્ઞે પન આચરિયા ‘‘નેક્ખમ્માદીસુપિ ‘વેરમણી સીલ’ન્તિ વચનમત્તં ગહેત્વા સબ્બકુસલેસુપિ નિયતયેવાપનકભૂતા વિરતિ નામ અત્થી’’તિ વદન્તિ, ન તથા ઇધાતિ. એવમિમેહિ પહાનાદીહિ પઞ્ચહિ પદેહિ વિસેસેત્વા પરિયન્તાપરિયન્તસીલદ્વયે અપરિયન્તસીલમેવ વુત્તં. તસ્મા એવ હિ એવરૂપાનિ સીલાનિ ચિત્તસ્સ અવિપ્પટિસારાય સંવત્તન્તિ…પે… સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો સિક્ખતીતિ વુત્તં.

તત્થ અવિપ્પટિસારાય સંવત્તન્તીતિ ‘‘સંવરો અવિપ્પટિસારત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાની’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧; ૧૧.૧) ચ વચનતો અવિપ્પટિસારત્થાય સંવત્તન્તિ. ‘‘અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ ‘‘યોનિસો મનસિકરોતો પામોજ્જં જાયતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૪) ચ વચનતો પામોજ્જાય સંવત્તન્તિ. ‘‘પામોજ્જં પીતત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ ‘‘પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬; સં. નિ. ૫.૩૭૬; દી. નિ. ૩.૩૨૨) ચ વચનતો પીતિયા સંવત્તન્તિ. ‘‘પીતિ પસ્સદ્ધત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ ‘‘પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬; સં. નિ. ૫.૩૭૬; દી. નિ. ૩.૩૨૨) ચ વચનતો પસ્સદ્ધિયા સંવત્તન્તિ. ‘‘પસ્સદ્ધિ સુખત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ ‘‘પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬; સં. નિ. ૫.૩૭૬; દી. નિ. ૩.૩૨૨) ચ વચનતો સોમનસ્સાય સંવત્તન્તિ. ચેતસિકં સુખઞ્હિ સોમનસ્સન્તિ વુચ્ચતિ. આસેવનાયાતિ ભુસા સેવના આસેવના. કસ્સ આસેવના? અનન્તરં સોમનસ્સવચનેન સુખસ્સ વુત્તત્તા સુખં સિદ્ધં. ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬; સં. નિ. ૫.૩૭૬; દી. નિ. ૩.૩૨૨) ચ વચનતો તેન સુખેન સમાધિ સિદ્ધો હોતિ. એવં સિદ્ધસ્સ સમાધિસ્સ આસેવના. તસ્સ સમાધિસ્સ આસેવનાય સંવત્તન્તિ, પગુણબલવભાવાય સંવત્તન્તીતિ અત્થો. ભાવનાયાતિ તસ્સેવ સમાધિસ્સ વુદ્ધિયા. બહુલીકમ્માયાતિ તસ્સેવ સમાધિસ્સ પુનપ્પુનં કિરિયાય. અવિપ્પટિસારાદિપવત્તિયા મૂલકારણં હુત્વા સમાધિસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયાદિઅલઙ્કારસાધનેન અલઙ્કારાય સંવત્તન્તિ. અવિપ્પટિસારાદિકસ્સ સમાધિસમ્ભારસ્સ સાધનેન પરિક્ખારાય સંવત્તન્તિ. ‘‘યે ચ ખો ઇમે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯૨) વિય હિ એત્થ સમ્ભારત્થો પરિક્ખારસદ્દો. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૪) પન અલઙ્કારત્થો. ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતં હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૬૭) પરિવારત્થો. ઇધ પન અલઙ્કારપરિવારાનં વિસું આગતત્તા સમ્ભારત્થોતિ વુત્તં. સમ્ભારત્થો ચ પચ્ચયત્થોતિ. મૂલકારણભાવેનેવ સમાધિસમ્પયુત્તફસ્સાદિધમ્મસમ્પત્તિસાધનેન પરિવારાય સંવત્તન્તિ. સમાધિસ્સ વિપસ્સનાય ચ પદટ્ઠાનભાવપાપનેન વસીભાવપાપનેન ચ પરિપુણ્ણભાવસાધનતો પારિપૂરિયા સંવત્તન્તિ.

એવં સીલૂપનિસ્સયેન સબ્બાકારપરિપૂરં સમાધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘સમાહિતે ચિત્તે યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ, યથાભૂતં જાનં પસ્સં નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૩; દી. નિ. ૩.૩૫૯) વચનતો સીલમૂલકાનિ સમાધિપદટ્ઠાનાનિ યથાભૂતઞાણદસ્સનાદીનિ દસ્સેન્તો એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદિમાહ. નિબ્બિદાય હિ દસ્સિતાય તસ્સા પદટ્ઠાનભૂતં યથાભૂતઞાણદસ્સનં દસ્સિતમેવ હોતિ. તસ્મિઞ્હિ અસિદ્ધે નિબ્બિદા ન સિજ્ઝતીતિ. તાનિ પન વુત્તત્થાનેવ. યથાભૂતઞાણદસ્સનં પનેત્થ સપ્પચ્ચયનામરૂપપરિગ્ગહો.

એવં અમતમહાનિબ્બાનપરિયોસાનં સીલપ્પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ સીલસ્સ અધિસીલસિક્ખાભાવં તમ્મૂલકા ચ અધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખા દસ્સેતુકામો એવરૂપાનં સીલાનં સંવરપારિસુદ્ધિ અધિસીલન્તિઆદિમાહ. તત્થ સંવરોયેવ પારિસુદ્ધિ સંવરપારિસુદ્ધિ. એવરૂપાનં અપરિયન્તભૂતાનં વિવટ્ટનિસ્સિતાનં સીલાનં સંવરપારિસુદ્ધિ વિવટ્ટનિસ્સિતત્તા સેસસીલતો અધિકં સીલન્તિ અધિસીલન્તિ વુચ્ચતિ. સંવરપારિસુદ્ધિયા ઠિતં ચિત્તન્તિ એદિસાય સીલસંવરપારિસુદ્ધિયા પતિટ્ઠિતં ચિત્તં સુટ્ઠુ અવિપ્પટિસારાદીનં આવહનતો ન વિક્ખેપં ગચ્છતિ, સમાધિસ્મિં પતિટ્ઠાતીતિ અત્થો. અવિક્ખેપોયેવ પારિસુદ્ધિ અવિક્ખેપપારિસુદ્ધિ. સો સબ્બમલવિરહિતો નિબ્બેધભાગિયો સમાધિ સેસસમાધિતો અધિકત્તા અધિચિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. ચિત્તસીસેન હેત્થ સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો. સંવરપારિસુદ્ધિં સમ્મા પસ્સતીતિ પરિસુદ્ધં સીલસંવરં ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન તીરણપરિઞ્ઞાવસેન ચ સમ્મા પસ્સતિ, એવમેવ અવિક્ખેપપારિસુદ્ધિસઙ્ખાતં પરિસુદ્ધં સમાધિં સમ્મા પસ્સતિ. એવં પસ્સતો ચસ્સ દસ્સનસઙ્ખાતા પારિસુદ્ધિ દસ્સનપારિસુદ્ધિ. સાયેવ સેસપઞ્ઞાય અધિકત્તા અધિપઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. યો તત્થાતિ યો તત્થ સંવરઅવિક્ખેપદસ્સનેસુ. સંવરટ્ઠોતિ સંવરભાવો. એવમેવ અવિક્ખેપટ્ઠદસ્સનટ્ઠા ચ વેદિતબ્બા. અધિસીલમેવ સિક્ખા અધિસીલસિક્ખા. એવં ઇતરાપિ વેદિતબ્બા.

એવં તિસ્સો સિક્ખાયો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તાસં પારિપૂરિક્કમં દસ્સેતું ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તો સિક્ખતીતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – પચ્ચેકં પરિપૂરેતું આવજ્જન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, આવજ્જેત્વા ‘‘અયં નામ સિક્ખા’’તિ જાનન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, જાનિત્વા પુનપ્પુનં પસ્સન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, પસ્સિત્વા યથાદિટ્ઠં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, પચ્ચવેક્ખિત્વા તત્થેવ ચિત્તં અચલં કત્વા પતિટ્ઠપેન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, તંતંસિક્ખાસમ્પયુત્તસદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞાહિ સકસકકિચ્ચં કરોન્તોપિ સિક્ખતિ નામ, અભિઞ્ઞેય્યાભિજાનનાદિકાલેપિ તં તં કિચ્ચં કરોન્તો તિસ્સોપિ સિક્ખાયો સિક્ખતિ નામાતિ. પુન પઞ્ચ સીલાનીતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનન્તિઆદીસુ પન અરહન્તાનં સુટ્ઠુ વિપ્પટિસારાદિઅભાવતો આસેવનાદિભાવતો ચ તાનિ પદાનિ યુજ્જન્તેવ. એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદીનિ પન સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનાનિ વિય મગ્ગક્ખણેયેવ યોજેતબ્બાનિ.

૪૨. સંવરપારિસુદ્ધિં સમ્મા પસ્સતિ, અવિક્ખેપપારિસુદ્ધિં સમ્મા પસ્સતીતિ ઇદં પન વચનદ્વયં ફલસમાપત્તત્થાય વિપસ્સનાવસેન યોજેતબ્બં, દુતિયવચનં પન નિરોધસમાપત્તત્થાય વિપસ્સનાવસેનાપિ યુજ્જતિ. આવજ્જન્તો સિક્ખતીતિઆદીસુ પઞ્ચસુ વચનેસુ અરહતો સિક્ખિતબ્બાભાવેપિ અસેક્ખસીલક્ખન્ધાદિસભાવતો ‘‘સિક્ખતી’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો સિક્ખતીતિઆદીનિ પન મગ્ગક્ખણઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તાનિ. અઞ્ઞાનિપિ ઉપચારપ્પનાવિપસ્સનામગ્ગવસેન વુત્તાનિ વચનાનિ યથાયોગં યોજેતબ્બાનીતિ.

સીલમયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.