૧૯. ધમ્મનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૭૩. ધમ્મનાનત્તઞાણનિદ્દેસે કમ્મપથેતિ કમ્માનિ ચ તાનિ પથા ચ અપાયગમનાયાતિ કમ્મપથા, તે કમ્મપથે. દસ કુસલકમ્મપથા નામ પાણાતિપાતા અદિન્નાદાના કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણીતિ તીણિ કાયસુચરિતાનિ, મુસાવાદા પિસુણાય વાચાય ફરુસાય વાચાય સમ્ફપ્પલાપા વેરમણીતિ ચત્તારિ વચીસુચરિતાનિ, અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠીતિ તીણિ મનોસુચરિતાનિ. દસ અકુસલકમ્મપથા નામ પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં કામેસુમિચ્છાચારોતિ તીણિ કાયદુચ્ચરિતાનિ, મુસાવાદો પિસુણા વાચા ફરુસા વાચા સમ્ફપ્પલાપોતિ ચત્તારિ વચીદુચ્ચરિતાનિ, અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ તીણિ મનોદુચ્ચરિતાનિ. કુસલાકુસલાપિ ચ પટિસન્ધિજનકાયેવ કમ્મપથાતિ વુત્તા, વુત્તાવસેસા પટિસન્ધિજનને અનેકન્તિ કત્તા કમ્મપથાતિ ન વુત્તા. ઓળારિકકુસલાકુસલગહણેનેવ સેસકુસલાકુસલાપિ ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. રૂપન્તિ ભૂતોપાદાયભેદતો અટ્ઠવીસતિવિધં રૂપં. વિપાકન્તિ કામાવચરકુસલવિપાકાનં સોળસન્નં, અકુસલવિપાકાનં સત્તન્નઞ્ચ વસેન તેવીસતિવિધં વિપાકં. કિરિયન્તિ તિણ્ણમહેતુકકિરિયાનં, અટ્ઠન્નં સહેતુકકિરિયાનઞ્ચ વસેન એકાદસવિધં કામાવચરકિરિયં. વિપાકાભાવતો કિરિયામત્તાતિ કિરિયા. એત્તાવતા કામાવચરમેવ રૂપાબ્યાકતવિપાકાબ્યાકતકિરિયાબ્યાકતવસેન વુત્તં.

ઇધટ્ઠસ્સાતિ ઇમસ્મિં લોકે ઠિતસ્સ. યેભુય્યેન મનુસ્સલોકે ઝાનભાવનાસબ્ભાવતો મનુસ્સલોકવસેન વુત્તં, ઝાનાનિ પન કદાચિ કરહચિ દેવલોકેપિ લબ્ભન્તિ, રૂપીબ્રહ્મલોકેપિ તત્રૂપપત્તિકહેટ્ઠૂપપત્તિકઉપરૂપપત્તિકાનં વસેન લબ્ભન્તિ. સુદ્ધાવાસે પન અરૂપાવચરે ચ હેટ્ઠૂપપત્તિકા નત્થિ. રૂપારૂપાવચરેસુ અભાવિતજ્ઝાના હેટ્ઠા નિબ્બત્તમાના કામાવચરસુગતિયંયેવ નિબ્બત્તન્તિ, ન દુગ્ગતિયં. તત્રૂપપન્નસ્સાતિ વિપાકવસેન બ્રહ્મલોકે ઉપપન્નસ્સ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન વત્તમાનાનિ ચત્તારિ વિપાકજ્ઝાનાનિ. રૂપારૂપાવચરજ્ઝાનસમાપત્તીસુ કિરિયાબ્યાકતાનિ ન વુત્તાનિ. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તાનિ, અથ ખો કુસલેહિ સમાનપવત્તિત્તા કુસલેસુ વુત્તેસુ વુત્તાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથા પટ્ઠાને ‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૬, ૪૦૯) કુસલજવનગ્ગહણેનેવ કિરિયજવનં સઙ્ગહિતં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. સામઞ્ઞફલાનીતિ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ. એતેન લોકુત્તરવિપાકાબ્યાકતં વુત્તં. નિબ્બાનન્તિ નિબ્બાનાબ્યાકતં.

પામોજ્જમૂલકાતિ પામોજ્જં મૂલં આદિ એતેસન્તિ પામોજ્જમૂલકા, પામોજ્જાદિકાતિ અત્થો. પામોજ્જેન હિ સમાગતાનેવ હોન્તિ. અનિચ્ચતો મનસિકરોતો પામોજ્જં જાયતીતિ એત્થ યોનિસોમનસિકરોતોયેવ પામોજ્જં જાયતિ, ન અયોનિસોમનસિકરોતો. અયોનિસોમનસિકરોતો કુસલુપ્પત્તિયેવ નત્થિ, પગેવ વિપસ્સના. કસ્મા સરૂપેન વુત્તન્તિ ચે? પામોજ્જસ્સ બલવભાવદસ્સનત્થં. પામોજ્જે હિ અસતિ પન્તેસુ ચ સેનાસનેસુ અધિકુસલેસુ ચ ધમ્મેસુ અરતિ ઉક્કણ્ઠિતા ઉપ્પજ્જતિ. એવં સતિ ભાવનાયેવ ઉક્કમતિ. પામોજ્જે પન સતિ અરતિઅભાવતો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ. યોનિસોમનસિકારસ્સ પન મૂલભાવેન ભાવનાય બહૂપકારત્તં દસ્સેતું ઉપરિ નવકં વક્ખતિ.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪) –

વચનતો વિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાપચ્ચયા પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ. ઇધ પન કલાપસમ્મસનપચ્ચયા પામોજ્જં ગહેતબ્બં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં, દુબ્બલા પીતિ. આદિકમ્મત્થે પ-કારો દટ્ઠબ્બો. પમુદિતસ્સાતિ તેન પામોજ્જેન પમુદિતસ્સ તુટ્ઠસ્સ. પમોદિતસ્સાતિપિ પાઠો. સોયેવત્થો. પીતીતિ બલવપીતિ. પીતિમનસ્સાતિ પીતિયુત્તમનસ્સ. યુત્તસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો યથા અસ્સરથોતિ. કાયોતિ નામકાયો, રૂપકાયેન સહ વા. પસ્સમ્ભતીતિ વૂપસન્તદરથો હોતિ. પસ્સદ્ધકાયોતિ ઉભયપસ્સદ્ધિયોગેન નિબ્બુતકાયો. સુખં વેદેતીતિ ચેતસિકં સુખં વિન્દતિ, કાયિકસુખેન સહ વા. સુખિનોતિ સુખસમઙ્ગિસ્સ. ચિત્તં સમાધિયતીતિ ચિત્તં સમં આધિયતિ, એકગ્ગં હોતિ. સમાહિતે ચિત્તેતિ ભાવેનભાવલક્ખણત્થે ભુમ્મવચનં. ચિત્તસમાહિતભાવેન હિ યથાભૂતજાનનં લક્ખીયતિ. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ઉદયબ્બયઞાણાદિવસેન સઙ્ખારં યથાસભાવં જાનાતિ. પસ્સતીતિ તંયેવ ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય ફુટં કત્વા પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સતિ. નિબ્બિન્દતીતિ નવવિધવિપસ્સનાઞાણયોગેન સઙ્ખારેસુ ઉક્કણ્ઠતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતીતિ તં વિપસ્સનં સિખં પાપેન્તો મગ્ગઞાણયોગેન સઙ્ખારેહિ વિરત્તો હોતિ. વિરાગા વિમુચ્ચતીતિ વિરાગસઙ્ખાતમગ્ગહેતુ ફલવિમુત્તિયા નિબ્બાને અધિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ. કેસુચિ પન પોત્થકેસુ ઇમસ્મિં વારે ‘‘સમાહિતેન ચિત્તેન ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિ સચ્ચનયો લિખિતો, સોપિ ચ કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના નયેન લિખિતો. વારદ્વયેપિ બ્યઞ્જનતોયેવ વિસેસો, ન અત્થતો. ‘‘નિબ્બિન્દં વિરજ્જતી’’તિ હિ મગ્ગઞાણસ્સ વુત્તત્તા મગ્ગઞાણે ચ સિદ્ધે ચતુસચ્ચાભિસમયકિચ્ચં સિદ્ધમેવ હોતિ. તસ્મા ચતુસચ્ચનયેન વુત્તવારોપિ ઇમિના વારેન અત્થતો અવિસિટ્ઠોયેવ.

૭૪. ઇદાનિ અનિચ્ચતોતિઆદીહિ આરમ્મણસ્સ અવિસેસેત્વા વુત્તત્તા આરમ્મણં વિસેસેન્તો રૂપં અનિચ્ચતો મનસિ કરોતીતિઆદિમાહ. યોનિસોમનસિકારમૂલકાતિ યોનિસોમનસિકારો મૂલં પતિટ્ઠા એતેસન્તિ યોનિસોમનસિકારમૂલકા. યોનિસોમનસિકારં મુઞ્ચિત્વાયેવ હિ પામોજ્જાદયો નવ ન હોન્તિ. સમાહિતેન ચિત્તેનાતિ કારણભૂતેન ચિત્તેન. યથાભૂતં પજાનાતીતિ પઞ્ઞાય પજાનાતિ. ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિ વુચ્ચમાને અનુસ્સવવસેન પુબ્બભાગસચ્ચાનુબોધોપિ સઙ્ગય્હતિ. યોનિસોમનસિકારોતિ ચ ઉપાયેન મનસિકારો.

ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તન્તિ ચક્ખાદિધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ફસ્સનાનત્તં પટિચ્ચાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિનાનત્તં પટિચ્ચ. વેદનાનાનત્તન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવેદનાનાનત્તં. સઞ્ઞાનાનત્તન્તિ કામસઞ્ઞાદિનાનત્તં. સઙ્કપ્પનાનત્તન્તિ કામસઙ્કપ્પાદિનાનત્તં. છન્દનાનત્તન્તિ સઙ્કપ્પનાનત્તતાય રૂપે છન્દો સદ્દે છન્દોતિ એવં છન્દનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પરિળાહનાનત્તન્તિ છન્દનાનત્તતાય રૂપપરિળાહો સદ્દપરિળાહોતિ એવં પરિળાહનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પરિયેસનાનાનત્તન્તિ પરિળાહનાનત્તતાય રૂપપરિયેસનાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. લાભનાનત્તન્તિ પરિયેસનાનાનત્તતાય રૂપપટિલાભાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ.

ધમ્મનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.