૧૮. ભૂમિનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૭૨. ભૂમિનાનત્તઞાણનિદ્દેસે ભૂમિયોતિ ભાગા પરિચ્છેદા વા. કામાવચરાતિ એત્થ દુવિધો કામો કિલેસકામો વત્થુકામો ચ. કિલેસકામો છન્દરાગો, વત્થુકામો તેભૂમકવટ્ટં. કિલેસકામો કામેતીતિ કામો, વત્થુકામો કામીયતીતિ કામો. સો દુવિધો કામો પવત્તિવસેન યસ્મિં પદેસે અવચરતિ, સો પદેસો કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો. સો પન પદેસો ચતુન્નં અપાયાનં, મનુસ્સલોકસ્સ, છન્નઞ્ચ દેવલોકાનં વસેન એકાદસવિધો. યથા હિ યસ્મિં પદેસે સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ, સો વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ દ્વિપદચતુપ્પદેસુ અવચરન્તેસુ તેસં અભિલક્ખિતત્તા ‘‘સસત્થાવચરો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ રૂપાવચરાદીસુ તત્થ અવચરન્તેસુ તેસં અભિલક્ખિતત્તા અયં પદેસો ‘‘કામાવચરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. સ્વાયં યથા રૂપભવો રૂપં, એવં ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘કામો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તપ્પટિબદ્ધો એકેકો ધમ્મો ઇમસ્મિં એકાદસવિધપદેસસઙ્ખાતે કામે અવચરતીતિ કામાવચરો. કિઞ્ચાપિ હિ એત્થ કેચિ ધમ્મા રૂપારૂપભવેસુપિ અવચરન્તિ, યથા પન સઙ્ગામે અવચરણતો ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’તિ લદ્ધનામો નાગો નગરે ચરન્તોપિ ‘‘સઙ્ગામાવચરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, થલજલચરા ચ પાણિનો અથલે અજલે ચ ઠિતાપિ ‘‘થલચરા જલચરા’’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, એવં તે અઞ્ઞત્થ અવચરન્તાપિ કામાવચરાયેવાતિ વેદિતબ્બા. આરમ્મણકરણવસેન વા એતેસુ વુત્તપ્પકારેસુ ધમ્મેસુ કામો અવચરતીતિ કામાવચરા. કામઞ્ચેસ રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુપિ અવચરતિ, યથા પન ‘‘વદતીતિ વચ્છો, મહિયં સેતીતિ મહિંસો’’તિ વુત્તે ન યત્તકા વદન્તિ, મહિયં વા સેન્તિ, સબ્બેસં તં નામં હોતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. એત્થ સબ્બે તે ધમ્મે એકરાસિં કત્વા વુત્તભૂમિસદ્દમપેક્ખિત્વા કામાવચરાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવચનં કતં. રૂપાવચરાતિઆદીસુ રૂપભવો રૂપં, તસ્મિં રૂપે અવચરન્તીતિ રૂપાવચરા. અરૂપભવો અરૂપં, તસ્મિં અરૂપે અવચરન્તીતિ અરૂપાવચરા. તેભૂમકવટ્ટે પરિયાપન્ના અન્તોગધાતિ પરિયાપન્ના, તસ્મિં ન પરિયાપન્નાતિ અપરિયાપન્ના.

કામાવચરાદિભૂમિનિદ્દેસેસુ હેટ્ઠતોતિ હેટ્ઠાભાગેન. અવીચિનિરયન્તિ જાલાનં વા સત્તાનં વા વેદનાનં વા વીચિ અન્તરં છિદ્દં એત્થ નત્થીતિ અવીચિ. સુખસઙ્ખાતો અયો એત્થ નત્થીતિ નિરયો, નિરતિઅત્થેનપિ નિરયો. પરિયન્તં કરિત્વાતિ તં અવીચિસઙ્ખાતં નિરયં અન્તં કત્વા. ઉપરિતોતિ ઉપરિભાગેન. પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવેતિ પરનિમ્મિતેસુ કામેસુ વસં વત્તનતો એવંલદ્ધવોહારે દેવે. અન્તો કરિત્વાતિ અન્તો પક્ખિપિત્વા. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ યે એતસ્મિં ઓકાસે. યન્તિ ચ લિઙ્ગવચનવિપલ્લાસો કતો. એત્થાવચરાતિ ઇમિના યસ્મા તસ્મિં અન્તરે અઞ્ઞેપિ ચરન્તિ કદાચિ કત્થચિ સમ્ભવતો, તસ્મા તેસં અસઙ્ગણ્હનત્થં અવચરાતિ વુત્તં. તેન યે એકસ્મિં અન્તરે ઓગાળ્હા હુત્વા ચરન્તિ, સબ્બત્થ સદા ચ સમ્ભવતો, અધોભાગે ચ ચરન્તિ અવીચિનિરયસ્સ હેટ્ઠા ભૂતૂપાદાય પવત્તિભાવેન, તેસં સઙ્ગહો કતો હોતિ. તે હિ ઓગાળ્હા ચરન્તિ, અધોભાગે ચ ચરન્તીતિ અવચરા. એત્થ પરિયાપન્નાતિ ઇમિના પન યસ્મા એતે એત્થાવચરા અઞ્ઞત્થાપિ અવચરન્તિ, ન પન તત્થ પરિયાપન્ના હોન્તિ, તસ્મા તેસં અઞ્ઞત્થાપિ અવચરન્તાનં પરિગ્ગહો કતો હોતિ.

ઇદાનિ તે એત્થ પરિયાપન્ને ધમ્મે રાસિસુઞ્ઞતાપચ્ચયભાવતો ચેવ સભાવતો ચ દસ્સેન્તો ખન્ધધાતુઆયતનાતિઆદિમાહ. બ્રહ્મલોકન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મટ્ઠાનં. અકનિટ્ઠેતિ ઉત્તમટ્ઠેન ન કનિટ્ઠે. સમાપન્નસ્સાતિ સમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ. એતેન કુસલજ્ઝાનં વુત્તં. ઉપપન્નસ્સાતિ વિપાકવસેન બ્રહ્મલોકે ઉપપન્નસ્સ. એતેન વિપાકજ્ઝાનં વુત્તં. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સાતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે પચ્ચક્ખે અત્તભાવે સુખો વિહારો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો, સો અસ્સ અત્થીતિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારી, અરહા. તસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ. એતેન કિરિયજ્ઝાનં વુત્તં. ચેતસિકાતિ ચેતસિ ભવા ચેતસિકા, ચિત્તસમ્પયુત્તાતિ અત્થો. આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગેતિ આકાસાનઞ્ચાયતનસઙ્ખાતં ભવં ઉપગતે. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. મગ્ગાતિ ચત્તારો અરિયમગ્ગા. મગ્ગફલાનીતિ ચત્તારિ અરિયમગ્ગફલાનિ. અસઙ્ખતા ચ ધાતૂતિ પચ્ચયેહિ અકતા નિબ્બાનધાતુ.

અપરાપિ ચતસ્સો ભૂમિયોતિ એકેકચતુક્કવસેન વેદિતબ્બા. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાતિ ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. અથ વા સરણટ્ઠેન સતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં, સતિ ચ સા પટ્ઠાનઞ્ચાતિપિ સતિપટ્ઠાનં. આરમ્મણવસેન બહુકા તા સતિયોતિ સતિપટ્ઠાના. ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદાય સમ્મપ્પધાનં, ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં પહાનાય સમ્મપ્પધાનં, અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ઉપ્પાદાય સમ્મપ્પધાનં, ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ઠિતિયા સમ્મપ્પધાનં. પદહન્તિ વાયમન્તિ એતેનાતિ પધાનં, વીરિયસ્સેતં નામં. સમ્મપ્પધાનન્તિ અવિપરીતપ્પધાનં કારણપ્પધાનં ઉપાયપ્પધાનં યોનિસોપધાનં. એકમેવ વીરિયં કિચ્ચવસેન ચતુધા કત્વા સમ્મપ્પધાનાતિ વુત્તં. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ છન્દિદ્ધિપાદો, ચિત્તિદ્ધિપાદો, વીરિયિદ્ધિપાદો, વીમંસિદ્ધિપાદો. તસ્સત્થો વુત્તોયેવ. ચત્તારિ ઝાનાનીતિ વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાવસેન પઞ્ચઙ્ગિકં પઠમજ્ઝાનં. પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાવસેન તિવઙ્ગિકં દુતિયજ્ઝાનં, સુખચિત્તકગ્ગતાવસેન દુવઙ્ગિકં તતિયજ્ઝાનં, ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાવસેન દુવઙ્ગિકં ચતુત્થજ્ઝાનં. ઇમાનિ હિ અઙ્ગાનિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનટ્ઠેન ઝાનન્તિ વુચ્ચન્તિ. ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયોતિ મેત્તા, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખા. ફરણઅપ્પમાણવસેન અપ્પમઞ્ઞાયો. એતાયો હિ આરમ્મણવસેન અપ્પમાણે વા સત્તે ફરન્તિ, એકં સત્તમ્પિ વા અનવસેસફરણવસેન ફરન્તીતિ ફરણઅપ્પમાણવસેન અપ્પમઞ્ઞાયોતિ વુચ્ચન્તિ. ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયોતિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ. ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા વુત્તત્થા એવ.

ચતસ્સો પટિપદાતિ ‘‘દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૧) વુત્તા ચતસ્સો પટિપદા. ચત્તારિ આરમ્મણાનીતિ પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં, પરિત્તં અપ્પમાણારમ્મણં, અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણં, અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણન્તિ (ધ. સ. ૧૮૧ આદયો) વુત્તાનિ ચત્તારિ આરમ્મણાનિ. કસિણાદિઆરમ્મણાનં અવવત્થાપેતબ્બતો આરમ્મણવન્તાનિ ઝાનાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ચત્તારો અરિયવંસાતિ અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ તથાગતસાવકા ચ, તેસં અરિયાનં વંસા તન્તિયો પવેણિયોતિ અરિયવંસા. કે પન તે? ચીવરસન્તોસો પિણ્ડપાતસન્તોસો સેનાસનસન્તોસો ભાવનારામતાતિ ઇમે ચત્તારો. ગિલાનપચ્ચયસન્તોસો પિણ્ડપાતસન્તોસે વુત્તે વુત્તોયેવ હોતિ. યો હિ પિણ્ડપાતે સન્તુટ્ઠો, સો કથં ગિલાનપચ્ચયે અસન્તુટ્ઠો ભવિસ્સતિ.

ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનીતિ ચત્તારિ જનસઙ્ગણ્હનકારણાનિ – દાનઞ્ચ પેય્યવજ્જઞ્ચ અત્થચરિયા ચ સમાનત્તતા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ. દાનન્તિ યથારહં દાનં. પેય્યવજ્જન્તિ યથારહં પિયવચનં. અત્થચરિયાતિ તત્થ તત્થ કત્તબ્બસ્સ કરણવસેન કત્તબ્બાકત્તબ્બાનુસાસનવસેન ચ વુદ્ધિકિરિયા. સમાનત્તતાતિ સહ માનેન સમાનો, સપરિમાણો સપરિગણનોતિ અત્થો. સમાનો પરસ્સ અત્તા એતેનાતિ સમાનત્તો, સમાનત્તસ્સ ભાવો સમાનત્તતા, ‘‘અયં મયા હીનો, અયં મયા સદિસો, અયં મયા અધિકો’’તિ પરિગણેત્વા તદનુરૂપેન ઉપચરણં કરણન્તિ અત્થો. ‘‘સમાનસુખદુક્ખતા સમાનત્તતા’’તિ ચ વદન્તિ.

ચત્તારિ ચક્કાનીતિ એત્થ ચક્કં નામ દારુચક્કં, રતનચક્કં, ધમ્મચક્કં, ઇરિયાપથચક્કં, સમ્પત્તિચક્કન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ ‘‘યં પન તં, દેવ, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૫) ઇદં દારુચક્કં. ‘‘ચક્કં વત્તયતો પરિગ્ગહેત્વા’’તિ (જા. ૧.૧૩.૬૮) ઇદં રતનચક્કં. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) ઇદં ધમ્મચક્કં. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) ઇદં ઇરિયાપથચક્કં. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પતિરૂપદેસવાસો, સપ્પુરિસાવસ્સયો, અત્તસમ્માપણિધિ, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતા’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) ઇદં સમ્પત્તિચક્કં. ઇધાપિ એતદેવ અધિપ્પેતં. તત્થ પતિરૂપદેસવાસોતિ યત્થ ચતસ્સો પરિસા સન્દિસ્સન્તિ, એવરૂપે અનુચ્છવિકે દેસે વાસો. સપ્પુરિસાવસ્સયોતિ બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં અવસ્સયનં સેવનં ભજનં. અત્તસમ્માપણિધીતિ અત્તનો સમ્મા પતિટ્ઠાપનં. સચે પુબ્બે અસ્સદ્ધાદીહિ સમન્નાગતો હોતિ, તાનિ પહાય સદ્ધાદીસુ પતિટ્ઠાપનં. પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાતિ પુબ્બે ઉપચિતકુસલતા. ઇદમેવ ચેત્થ પમાણં. યેન હિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન કુસલકમ્મં કતં હોતિ, તદેવ કુસલં તં પુરિસં પતિરૂપદેસે ઉપનેતિ, સપ્પુરિસે ભજાપેતિ, સો એવ પુગ્ગલો અત્તાનં સમ્મા ઠપેતીતિ.

ચત્તારિ ધમ્મપદાનીતિ ચત્તારો ધમ્મકોટ્ઠાસા. કતમાનિ ચત્તારિ? અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં, અબ્યાપાદો ધમ્મપદં, સમ્માસતિ ધમ્મપદં, સમ્માસમાધિ ધમ્મપદં. અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં નામ અલોભો વા અનભિજ્ઝાવસેન અધિગતજ્ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ વા. અબ્યાપાદો ધમ્મપદં નામ અકોપો વા મેત્તાસીસેન અધિગતજ્ઝાનાદીનિ વા. સમ્માસતિ ધમ્મપદં નામ સૂપટ્ઠિતસ્સતિ વા સતિસીસેન અધિગતજ્ઝાનાદીનિ વા. સમ્માસમાધિ ધમ્મપદં નામ અટ્ઠસમાપત્તિ વા અટ્ઠસમાપત્તિસીસેન અધિગતજ્ઝાનાદીનિ વા. દસઅસુભવસેન વા અધિગતજ્ઝાનાદીનિ અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં, ચતુબ્રહ્મવિહારવસેન અધિગતાનિ અબ્યાપાદો ધમ્મપદં, દસાનુસ્સતિઆહારેપટિકૂલસઞ્ઞાવસેન અધિગતાનિ સમ્માસતિ ધમ્મપદં, દસકસિણઆનાપાનવસેન અધિગતાનિ સમ્માસમાધિ ધમ્મપદન્તિ. ઇમા ચતસ્સો ભૂમિયોતિ એકેકં ચતુક્કવસેનેવ યોજેતબ્બં.

ભૂમિનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.