૧૭. ચરિયાનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૬૮. ચરિયાનાનત્તઞાણનિદ્દેસે વિઞ્ઞાણચરિયાતિઆદીસુ આરમ્મણે ચરતીતિ ચરિયા, વિઞ્ઞાણમેવ ચરિયા વિઞ્ઞાણચરિયા. અઞ્ઞાણેન ચરણં, અઞ્ઞાણેન વા ચરતિ, અઞ્ઞાતે વા ચરતિ, અઞ્ઞાણસ્સ વા ચરણન્તિ અઞ્ઞાણચરિયા. ઞાણમેવ ચરિયા, ઞાણેન વા ચરિયા, ઞાણેન વા ચરતિ, ઞાતે વા ચરતિ, ઞાણસ્સ વા ચરણન્તિ ઞાણચરિયા. દસ્સનત્થાયાતિ રૂપદસ્સનત્થાય પવત્તા. આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતાતિ ભવઙ્ગસન્તાનતો અપનેત્વા રૂપારમ્મણે ચિત્તસન્તાનં આવજ્જેતિ નામેતીતિ આવજ્જનં, વિપાકાભાવતો કરણમત્તન્તિ કિરિયા, કુસલાકુસલવસેન ન બ્યાકતાતિ અબ્યાકતા. દસ્સનટ્ઠોતિ પસ્સન્તિ તેન, સયં વા પસ્સતિ, દસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દસ્સનં, દસ્સનમેવ અત્થો દસ્સનટ્ઠો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ કુસલવિપાકં વા અકુસલવિપાકં વા. દિટ્ઠત્તાતિ અદિટ્ઠે સમ્પટિચ્છનસ્સ અભાવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપારમ્મણસ્સ દિટ્ઠત્તા. અભિનિરોપના વિપાકમનોધાતૂતિ દિટ્ઠારમ્મણમેવ આરોહતીતિ અતિનિરોપના, ઉભયવિપાકા સમ્પટિચ્છનમનોધાતુ. અભિનિરોપિતત્તાતિ રૂપારમ્મણં અભિરુળ્હત્તા. વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઉભયવિપાકા સન્તીરણમનોવિઞ્ઞાણધાતુ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ. સન્તીરણાનન્તરં વોટ્ઠબ્બને અવુત્તેપિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તત્તા લબ્ભતીતિ ગહેતબ્બં. વિજાનનત્થાયાતિ ધમ્મારમ્મણસ્સ ચેવ રૂપાદિઆરમ્મણસ્સ ચ વિજાનનત્થાય. આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતાતિ મનોદ્વારાવજ્જનચિત્તં. વિજાનનટ્ઠોતિ તદનન્તરજવનવસેન આરમ્મણસ્સ વિજાનનમેવ અત્થો, ન અઞ્ઞો. ઉપરિ અકુસલજવનાનં વિપસ્સનામગ્ગફલજવનાનઞ્ચ વિસું વુત્તત્તા સેસજવનાનિ ઇધ ગહેતબ્બાનિ સિયું. ‘‘કુસલેહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા ચરતીતિ વિઞ્ઞાણચરિયા’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૭૦) પન હસિતુપ્પાદચિત્તજવનમેવ ગહેતબ્બં. છસુ દ્વારેસુ અહેતુકાનંયેવ ચિત્તાનં વુત્તત્તા દ્વે આવજ્જનાનિ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ દ્વે સમ્પટિચ્છનાનિ તીણિ સન્તીરણાનિ એકં હસિતુપ્પાદચિત્તન્તિ અટ્ઠારસ અહેતુકચિત્તાનિયેવ વિઞ્ઞાણચરિયાતિ વેદિતબ્બાનિ.

૬૯. ઇદાનિ વિસયવિજાનનમત્તટ્ઠેન વિઞ્ઞાણચરિયાતિ દસ્સેતું નીરાગા ચરતીતિઆદિમાહ, વિઞ્ઞાણઞ્હિ રાગાદિસમ્પયોગે સદ્ધાદિસમ્પયોગે ચ અવત્થન્તરં પાપુણાતિ, તેસુ અસતિ સકાવત્થાયમેવ તિટ્ઠતિ. તસ્મા નીરાગાદિવચનેન તેસં વુત્તવિઞ્ઞાણાનં વિઞ્ઞાણકિચ્ચમત્તં દસ્સેતિ. નત્થિ એતિસ્સા રાગોતિ નીરાગા. નિરાગાતિ રસ્સં કત્વાપિ પઠન્તિ. સો પન રજ્જનવસેન રાગો. ઇતરેસુ દુસ્સનવસેન દોસો. મુય્હનવસેન મોહો. મઞ્ઞનવસેન માનો. વિપરીતદસ્સનવસેન દિટ્ઠિ. ઉદ્ધતભાવો, અવૂપસન્તભાવો વા ઉદ્ધચ્ચં. વિચિકિચ્છા વુત્તત્થા. અનુસેન્તીતિ અનુસયા. ‘‘નિરનુસયા’’તિ વત્તબ્બે નાનુસયાતિ વુત્તં, સોયેવત્થો. પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તાનમેવેત્થ અભાવો વેદિતબ્બો. ન હિ વિઞ્ઞાણચરિયા પહીનાનુસયાનંયેવ વુત્તા. યા ચ નીરાગાદિનામા, સા રાગાદીહિ વિપ્પયુત્તાવ નામ હોતીતિ પરિયાયન્તરદસ્સનત્થં રાગવિપ્પયુત્તાતિઆદિમાહ. પુન અઞ્ઞેહિ ચ વિપ્પયુત્તતં દસ્સેતું કુસલેહિ કમ્મેહીતિઆદિમાહ. કુસલાનિયેવ રાગાદિવજ્જાભાવા અનવજ્જાનિ. પરિસુદ્ધભાવકરેહિ હિરિઓત્તપ્પેહિ યુત્તત્તા સુક્કાનિ. પવત્તિસુખત્તા સુખો ઉદયો ઉપ્પત્તિ એતેસન્તિ સુખુદ્રયાનિ, સુખવિપાકત્તા વા સુખો ઉદયો વડ્ઢિ એતેસન્તિ સુખુદ્રયાનિ. વુત્તવિપક્ખેન અકુસલાનિ યોજેતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાતે ચરતીતિ વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાયમાનં આરમ્મણં વિઞ્ઞાતં નામ, તસ્મિં વિઞ્ઞાતે આરમ્મણે. કિં વુત્તં હોતિ? નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિય વિઞ્ઞાણયોગતો વિઞ્ઞાતં વિઞ્ઞાણં નામ હોતિ, તસ્મિં વિઞ્ઞાણે ચરતીતિ વિઞ્ઞાણચરિયાતિ વુત્તં હોતિ. વિઞ્ઞાણસ્સ એવરૂપા ચરિયા હોતીતિ વુત્તપ્પકારસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વુત્તપ્પકારા ચરિયા હોતીતિ અત્થો. ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ ચરિયા’’તિ ચ વોહારવસેન વુચ્ચતિ, વિઞ્ઞાણતો પન વિસું ચરિયા નત્થિ. પકતિપરિસુદ્ધમિદં ચિત્તં નિક્કિલેસટ્ઠેનાતિ ઇદં વુત્તપ્પકારં ચિત્તં રાગાદિકિલેસાભાવેન પકતિયા એવ પરિસુદ્ધં. તસ્મા વિજાનનમત્તમેવ ચરિયાતિ વિઞ્ઞાણચરિયાતિ વુત્તં હોતિ. નિક્લેસટ્ઠેનાતિપિ પાઠો.

અઞ્ઞાણચરિયાય મનાપિયેસૂતિ મનસિ અપ્પેન્તિ પસીદન્તિ, મનં વા અપ્પાયન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ મનાપાનિ, મનાપાનિયેવ મનાપિયાનિ. તેસુ મનાપિયેસુ. તાનિ પન ઇટ્ઠાનિ વા હોન્તુ અનિટ્ઠાનિ વા, ગહણવસેન મનાપિયાનિ. ન હિ ઇટ્ઠસ્મિંયેવ રાગો અનિટ્ઠસ્મિંયેવ દોસો ઉપ્પજ્જતિ. રાગસ્સ જવનત્થાયાતિ સન્તતિવસેન રાગસ્સ જવનત્થાય પવત્તા. આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતાતિ ચક્ખુદ્વારે અયોનિસો મનસિકારભૂતા આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા મનોધાતુ. રાગસ્સ જવનાતિ યેભુય્યેન સત્તક્ખત્તું રાગસ્સ પવત્તિ, પુનપ્પુનં પવત્તો રાગોયેવ. અઞ્ઞાણચરિયાતિ અઞ્ઞાણેન રાગસ્સ સમ્ભવતો અઞ્ઞાણેન રાગસ્સ ચરિયાતિ વુત્તં હોતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તદુભયેન અસમપેક્ખનસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ રાગદોસવસેન સમપેક્ખનવિરહિતે રૂપારમ્મણસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં. મોહસ્સ જવનત્થાયાતિ વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચવસેન મોહસ્સ જવનત્થાય. અઞ્ઞાણચરિયાતિ અઞ્ઞાણસ્સેવ ચરિયા, ન અઞ્ઞસ્સ. વિનિબન્ધસ્સાતિઆદીનિ માનાદીનં સભાવવચનાનિ. તત્થ વિનિબન્ધસ્સાતિ ઉન્નતિવસેન વિનિબન્ધિત્વા ઠિતસ્સ. પરામટ્ઠાયાતિ રૂપસ્સ અનિચ્ચભાવાદિં અતિક્કમિત્વા પરતો નિચ્ચભાવાદિં આમટ્ઠાય ગહિતાય. વિક્ખેપગતસ્સાતિ રૂપારમ્મણે વિક્ખિત્તભાવં ગતસ્સ. અનિટ્ઠઙ્ગતાયાતિ અસન્નિટ્ઠાનભાવં ગતાય. થામગતસ્સાતિ બલપ્પત્તસ્સ. ધમ્મેસૂતિ રૂપાદીસુ વા ધમ્મારમ્મણભૂતેસુ વા ધમ્મેસુ.

૭૦. યસ્મા રાગાદયો અઞ્ઞાણેન હોન્તિ, તસ્મા રાગાદિસમ્પયોગેન અઞ્ઞાણં વિસેસેન્તો સરાગા ચરતીતિઆદિમાહ. તત્થ સરાગા ચરતીતિ મોહમાનદિટ્ઠિમાનાનુસયદિટ્ઠાનુસયઅવિજ્જાનુસયજવનવસેન ચરિયા વેદિતબ્બા. સદોસા ચરતીતિ મોહઅવિજ્જાનુસયજવનવસેન. સમોહા ચરતીતિ રાગદોસમાનદિટ્ઠિઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાનુસયજવનવસેન. સમાના ચરતીતિ રાગમોહકામરાગભવરાગાવિજ્જાનુસયજવનવસેન. સદિટ્ઠિ ચરતીતિ રાગમોહકામરાગાવિજ્જાનુસયજવનવસેન. સઉદ્ધચ્ચા ચરતિ સવિચિકિચ્છા ચરતીતિ મોહઅવિજ્જાનુસયજવનવસેન. સાનુસયા ચરતીતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ એકેકં અનુસયં મૂલં કત્વા તસ્મિં ચિત્તે લબ્ભમાનકસેસાનુસયવસેન સાનુસયતા યોજેતબ્બા. રાગસમ્પયુત્તાતિઆદિ સરાગાદિવેવચનમેવ. સા એવ હિ ચરિયા સમ્પયોગવસેન સહ રાગાદીહિ વત્તતીતિ સરાગાદિઆદીનિ નામાનિ લભતિ. રાગાદીહિ સમં એકુપ્પાદેકનિરોધેકવત્થેકારમ્મણાદીહિ પકારેહિ યુત્તાતિ રાગસમ્પયુત્તાનીતિઆદીનિ નામાનિ લભતિ. સાયેવ ચ યસ્મા કુસલાદીહિ કમ્મેહિ વિપ્પયુત્તા, અકુસલાદીહિ કમ્મેહિ સમ્પયુત્તા, તસ્માપિ અઞ્ઞાણચરિયાતિ દસ્સેતું કુસલેહિ કમ્મેહીતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞાતેતિ મોહસ્સ અઞ્ઞાણલક્ખણત્તા યથાસભાવેન અઞ્ઞાતે આરમ્મણે. સેસં વુત્તત્થમેવ.

૭૧. ઞાણચરિયાયં યસ્મા વિવટ્ટનાનુપસ્સનાદીનં અનન્તરપચ્ચયભૂતા આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતા નત્થિ, તસ્મા તેસં અત્થાય આવજ્જનકિરિયાબ્યાકતં અવત્વા વિવટ્ટનાનુપસ્સનાદયોવ વુત્તા. અનુલોમઞાણત્થાય એવ હિ આવજ્જના હોતિ, તતો વિવટ્ટનાનુપસ્સનામગ્ગફલાનિ. ફલસમાપત્તીતિ ચેત્થ મગ્ગાનન્તરજા વા હોતુ કાલન્તરજા વા, ઉભોપિ અધિપ્પેતા. નીરાગા ચરતીતિઆદીસુ રાગાદીનં પટિપક્ખવસેન નીરાગાદિતા વેદિતબ્બા, વિઞ્ઞાણચરિયાયં રાગાદીનં અભાવમત્તટ્ઠેન. ઞાતેતિ યથાસભાવતો ઞાતે. અઞ્ઞા વિઞ્ઞાણચરિયાતિઆદીહિ તિસ્સન્નં ચરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞમસમ્મિસ્સતં દસ્સેતિ. વિઞ્ઞાણકિચ્ચમત્તવસેન હિ અહેતુકચિત્તુપ્પાદા વિઞ્ઞાણચરિયા, અઞ્ઞાણકિચ્ચવતં દ્વાદસન્નં અકુસલચિત્તુપ્પાદાનં વસેનેવ અઞ્ઞાણચરિયા, વિસેસેન ઞાણકિચ્ચકારીનં વિપસ્સનામગ્ગફલાનં વસેન ઞાણચરિયા. એવમિમા અઞ્ઞમઞ્ઞમસમ્મિસ્સા ચ, વિપસ્સનં ઠપેત્વા સહેતુકકામાવચરકિરિયાકુસલા ચ, સહેતુકકામાવચરવિપાકા ચ, રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલાબ્યાકતા ચ તીહિ ચરિયાહિ વિનિમુત્તાતિ વેદિતબ્બા. નિબ્બાનારમ્મણાય વિવટ્ટનાનુપસ્સનાય ઞાણચરિયાય નિદ્દિટ્ઠત્તા નિબ્બાનમગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણભૂતાનિ સેક્ખાસેક્ખાનં પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ ઞાણચરિયાય સઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિપિ હિ વિસેસેન ઞાણકિચ્ચકરાનેવાતિ.

ચરિયાનાનત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.