૧. સુતમયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

વિસ્સજ્જનુદ્દેસવણ્ણના

૧. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તેન ઉદ્દેસેન સઙ્ગહિતે ધમ્મે પભેદતો દસ્સેતું કથં સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણન્તિઆદિ નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. તત્થ યં વુત્તં, ‘‘સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણ’’ન્તિ, તં કથં હોતીતિ? અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસં ઇદં નાનત્તં –

કતમા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા? (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨) પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨) પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, સો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨) પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો ‘‘એવં નુ ખો, નનુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ? સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા.

કતમા અનુમતિપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં અનુમતિયા પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ (મહાવ. ૨૧), અયં અનુમતિપુચ્છા.

કતમા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં કથેતુકમ્યતાય પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૯૦)? અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસુ અયં થેરસ્સ કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ સમાતિકુદ્દેસાય કથેતુકમ્યતાપુચ્છાય ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ સોતાવધાનં, તંપજાનના પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણ’’ન્તિઆદયો સોળસ વિસ્સજ્જનુદ્દેસા. તત્થ ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ ‘‘દેસયન્તસ્સા’’તિ પાઠસેસો. ઇમે ધમ્મા અભિજાનિતબ્બાતિ સત્થુનો, અઞ્ઞતરસ્સ વા ગરુટ્ઠાનિયસ્સ સબ્રહ્મચારિસ્સ ધમ્મં દેસયન્તસ્સ પુબ્બે વુત્તનયેન સોતાવધાનં સુતં સોતાવધાનં નામ. તંપજાનના પઞ્ઞા તસ્સ સુતસ્સ પજાનના પરિયાયપરિચ્છિન્દકપઞ્ઞા સુતમયે ઞાણં નામાતિ અત્થો. તસ્સ પજાનના તંપજાનનાતિ સામિવચનસમાસો. તં પજાનનાતિ વિભત્તિવિપલ્લાસવસેન ઉપયોગવચનં વા. અભિઞ્ઞેય્યાતિ ચ સભાવલક્ખણાવબોધવસેન સોભનેનાકારેન જાનિતબ્બા. પરિઞ્ઞેય્યાતિ સામઞ્ઞલક્ખણાવબોધવસેન કિચ્ચસમાપનવસેન ચ બ્યાપિત્વા જાનિતબ્બા. ભાવેતબ્બાતિ વડ્ઢેતબ્બા. સચ્છિકાતબ્બાતિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બા. દુવિધા હિ સચ્છિકિરિયા પટિલાભસચ્છિકિરિયા આરમ્મણસચ્છિકિરિયા ચ. પચ્ચનીકસમુદાચારવસેન પરિહાનિયસઙ્ખાતં હાનં ભજન્તીતિ હાનભાગિયા. તદનુધમ્મતાય સતિયા સણ્ઠાનવસેન ઠાનસઙ્ખાતં ઠિતિં ભજન્તીતિ ઠિતિભાગિયા. ઉપરિવિસેસાધિગમવસેન વિસેસં ભજન્તીતિ વિસેસભાગિયા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ અરિયમગ્ગો નિબ્બેધો નામ, નિબ્બિદાસહગતાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં સમુદાચારવસેન તં નિબ્બેધં ભજન્તીતિ નિબ્બેધભાગિયા.

સબ્બે સઙ્ખારાતિ સબ્બે સપ્પચ્ચયા ધમ્મા. તે હિ સઙ્ખતસઙ્ખારા નામ. પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કરીયન્તીતિ સઙ્ખારા, તે એવ પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતત્તા સઙ્ખતાતિ વિસેસેત્વા વુત્તા. કમ્મનિબ્બત્તા તેભૂમકરૂપારૂપધમ્મા અભિસઙ્ખતસઙ્ખારાતિ અટ્ઠકથાસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૭; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ) વુત્તા. તેપિ ‘‘અનિચ્ચા વ સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૬; ૨.૧૪૩; દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨) સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ‘‘અવિજ્જાગતો અયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચેવ સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાવ આગતા તેભૂમિકકુસલાકુસલચેતના અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારા નામ. ‘‘યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ, તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’તિઆદીસુ આગતં કાયિકં ચેતસિકં વીરિયં પયોગાભિસઙ્ખારો નામ. ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારો, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૬૪) આગતા વિતક્કવિચારા. વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ વચીસઙ્ખારા. અસ્સાસપસ્સાસા કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા. સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચિત્તસઙ્ખારા. ઇધ પન સઙ્ખતસઙ્ખારા અધિપ્પેતા.

અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન. દુક્ખાતિ પીળનટ્ઠેન. સબ્બે ધમ્માતિ નિબ્બાનમ્પિ અન્તોકત્વા વુત્તા. અનત્તાતિ અવસવત્તનટ્ઠેન. ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિઆદીસુ ‘‘દુક્ખસમુદયો દુક્ખનિરોધો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘દુક્ખસમુદયં દુક્ખનિરોધ’’ન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. યસ્મા પન બુદ્ધાદયો અરિયા પટિવિજ્ઝન્તિ, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અરિયસચ્ચાનિ…પે… ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. અરિયા ઇમાનિ પટિવિજ્ઝન્તિ, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. અરિયસ્સ સચ્ચાનીતિપિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ ‘‘સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અરિયો, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮). એતેસં અભિસમ્બુદ્ધત્તા અરિયભાવસિદ્ધિતોપિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ ‘‘ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં યથાભૂતં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૩). અરિયાનિ સચ્ચાનીતિપિ અરિયસચ્ચાનિ. અરિયાનીતિ અવિતથાનિ, અવિસંવાદકાનીતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ, તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૭). સચ્ચાનીતિ કો સચ્ચટ્ઠોતિ ચે? યો પઞ્ઞાચક્ખુના ઉપપરિક્ખમાનાનં માયાવ વિપરીતો, મરીચીવ વિસંવાદકો, તિત્થિયાનં પરિકપ્પિતઅત્તાવ અનુપલબ્ભસભાવો ચ ન હોતિ, અથ ખો બાધનપભવસન્તિનિય્યાનપ્પકારેન તચ્છાવિપરીતભૂતભાવેન અરિયઞાણસ્સ ગોચરો હોતિયેવ. એસ અગ્ગિલક્ખણં વિય લોકપકતિ વિય ચ તચ્છાવિપરીતભૂતભાવો સચ્ચટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. યથાહ ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. અપિચ –

નાબાધકં યતો દુક્ખં, દુક્ખા અઞ્ઞં ન બાધકં;

બાધકત્તનિયામેન, તતો સચ્ચમિદં મતં.

તં વિના નાઞ્ઞતો દુક્ખં, ન હોતિ ન ચ તં તતો;

દુક્ખહેતુ નિયામેન, ઇતિ સચ્ચં વિસત્તિકા.

નાઞ્ઞા નિબ્બાનતો સન્તિ, સન્તં ન ચ ન તં યતો;

સન્તભાવનિયામેન, તતો સચ્ચમિદં મતં.

મગ્ગા અઞ્ઞં ન નિય્યાનં, અનિય્યાનો ન ચાપિ સો;

તચ્છનિય્યાનભાવેન, ઇતિ સો સચ્ચસમ્મતો.

ઇતિ તચ્છાવિપલ્લાસ-ભૂતભાવં ચતૂસ્વપિ;

દુક્ખાદીસ્વવિસેસેન, સચ્ચટ્ઠં આહુ પણ્ડિતાતિ.

સો પનાયં સચ્ચસદ્દો અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. સેય્યથિદં – ‘‘સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્યા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૨૪) વાચાસચ્ચે. ‘‘સચ્ચે ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા ચા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૧.૪૩૩) વિરતિસચ્ચે. ‘‘કસ્મા નુ સચ્ચાનિ વદન્તિ નાના, પવાદિયાસે કુસલાવદાના’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૧) દિટ્ઠિસચ્ચે. ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતીયમત્થિ, યસ્મિં પજા નો વિવદે પજાન’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯) પરમત્થસચ્ચે નિબ્બાને ચેવ મગ્ગે ચ. ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં કતિ કુસલા કતિ અકુસલા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨૧૬) અરિયસચ્ચે. સ્વાયમિધાપિ અરિયસચ્ચે પવત્તતીતિ.

નિદ્દેસવારસઙ્ગહિતસ્સ વિસ્સજ્જનુદ્દેસસ્સ

અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ઇદાનિ વિસ્સજ્જનુદ્દેસસઙ્ગહિતે ધમ્મે પભેદતો દસ્સેતું કથં ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિઆદિ નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસાદીસુ પઞ્ચસુ આદિતો એકકાદિવસેન દસ દસ વિસ્સજ્જનાનિ દસુત્તરપરિયાયેન સંસન્દેત્વા ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તેસુ અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે તાવ સબ્બે સત્તાતિ કામભવાદીસુ સઞ્ઞાભવાદીસુ એકવોકારભવાદીસુ ચ સબ્બભવેસુ સબ્બે સત્તા. આહારટ્ઠિતિકાતિ આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા. ઠિતીતિ ચેત્થ સકક્ખણે અત્થિતા અધિપ્પેતા. ઇતિ સબ્બસત્તાનં ઠિતિહેતુ આહારો ના એકો ધમ્મો અધિકેન ઞાણેન જાનિતબ્બો. પચ્ચયે હિ અભિઞ્ઞાતે પચ્ચયુપ્પન્નાપિ અભિઞ્ઞાતા હોન્તિ ઉભિન્નમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખત્તા. એતેન ઞાતપરિઞ્ઞા વુત્તા હોતિ. નનુ ચ એવં સન્તે યં વુત્તં ‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારા અફસ્સકા’’તિઆદિ (વિભ. ૧૦૧૭), તં વિરુજ્ઝતીતિ. તઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ. તેસઞ્હિ ઝાનં આહારોતિ. એવં સન્તેપિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા, સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) ઇદં વિરુજ્ઝતીતિ. ઇદમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણાવ ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા. ઇધ પન પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો. સબ્બસઙ્ખતધમ્માનઞ્હિ પચ્ચયો લદ્ધું વટ્ટતિ, સો ચ યં યં ફલં જનેતિ, તં તં આહરતિ નામ. તસ્મા આહારોતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ –

‘‘અવિજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, સાહારં વદામિ, નો અનાહારં. કો ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય આહારો? ‘પઞ્ચ નીવરણા’તિસ્સ વચનીયં. પઞ્ચ નીવરણેપાહં, ભિક્ખવે, સાહારે વદામિ, નો અનાહારે. કો ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં નીવરણાનં આહારો. ‘અયોનિસો મનસિકારો’તિસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). અયં ઇધ અધિપ્પેતો.

એતસ્મિઞ્હિ પચ્ચયાહારે ગહિતે પરિયાયાહારોપિ નિપ્પરિયાયાહારોપિ સબ્બો ગહિતોવ હોતિ.

તત્થ અસઞ્ઞભવે પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે તિત્થાયતને પબ્બજિત્વા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તતો વુટ્ઠાય ‘‘ધી ચિત્તં, ધી ચિત્તં, ચિત્તસ્સ નામ અભાવોયેવ સાધુ. ચિત્તઞ્હિ નિસ્સાય વધબન્ધનાદિપચ્ચયં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ચિત્તે અસતિ નત્થેત’’ન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલંકત્વા અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તન્તિ. યો યસ્સ ઇરિયાપથો મનુસ્સલોકે પણિહિતો અહોસિ, સો તેન ઇરિયાપથેન નિબ્બત્તિત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ તિટ્ઠતિ. એત્તકં અદ્ધાનં નિપન્નો વિય નિસિન્નો વિય ઠિતો વિય હોતિ. એવરૂપાનઞ્ચ સત્તાનં પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. તે હિ યં ઝાનં ભાવેત્વા નિબ્બત્તા, તદે નેસં પચ્ચયો હોતિ. યથા જિયાવેગેન ખિત્તસરો યાવ જિયાવેગો અત્થિ, તાવ ગચ્છતિ, એવં યાવ ઝાનપચ્ચયો અત્થિ, તાવ તિટ્ઠન્તિ. તસ્મિં નિટ્ઠિતે ખીણવેગો સરો વિય પતન્તિ.

યે પન તે નેરયિકા ‘‘નેવુટ્ઠાનફલૂપજીવિનો ન પુઞ્ઞફલૂપજીવિનો’’તિ વુત્તા, તેસં કો આહારોતિ? તેસં કમ્મમેવ આહારોતિ. કિં પઞ્ચ આહારા અત્થીતિ? ‘‘પઞ્ચ, ન પઞ્ચા’’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં. નનુ ‘‘પચ્ચયો આહારો’’તિ વુત્તો, તસ્મા યેન કમ્મેન તે નિરયે નિબ્બત્તા, તદેવ તેસં ઠિતિપચ્ચયત્તા આહારો. યં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘ન તાવ કાલં કરોતિ, યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તી હોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૩૬; મ. નિ. ૩.૨૫૦). તસ્મા આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકાતિ અત્થો. કબળીકારં આહારં આરબ્ભાતિ ચેત્થ વિવાદો ન કાતબ્બો. મુખે ઉપ્પન્નખેળોપિ હિ તેસં આહારકિચ્ચં સાધેતિ. ખેળો હિ નિરયે દુક્ખવેદનીયો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સગ્ગે સુખવેદનીયો. ઇતિ કામભવે નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો આહારા, રૂપારૂપભવેસુ ઠપેત્વા અસઞ્ઞભવં સેસાનં તયો, અસઞ્ઞાનઞ્ચેવ અવસેસાનઞ્ચ પચ્ચયાહારોતિ ઇમિના આહારેન સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા.

સબ્બે સત્તાતિ ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના, સબ્બે સઙ્ખારાતિ અધિપ્પાયો. ભગવતોપિ હિ ધમ્મપુગ્ગલાનં વસેન ચતુબ્બિધા દેસના – ધમ્માધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના, ધમ્માધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના, પુગ્ગલાધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના, પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસનાતિ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં ભાવિતં કમ્મનિયં હોતિ, યથયિદં ચિત્તં. ચિત્તં, ભિક્ખવે, ભાવિતં કમ્મનિયં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨) એવરૂપી ધમ્માધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના. ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૬૮) એવરૂપી ધમ્માધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના. ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦, ૩૦૯), એવરૂપી પુગ્ગલાધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના. ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ ભિક્ખવે, પાતુભાવા મહતો ચક્ખુસ્સ પાતુભાવો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૫-૧૮૬) એવરૂપી પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના. તાસુ ઇધ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના. ઉપરિ યાવ દસકા ધમ્માનંયેવ ગહિતત્તા સત્તગ્ગહણેન ધમ્મગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન વા સત્તસન્તાનપરિયાપન્નધમ્માનંયેવ અધિકેન ઞાણેન સભાવતો ઉપપરિક્ખિતબ્બત્તા સત્તગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં, સઙ્ખારે ઉપાદાય સત્તોતિ પઞ્ઞત્તિમત્તસમ્ભવતો વા ફલોપચારેન સઙ્ખારા ‘‘સત્તા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. ન હિ કોચિ સત્તો પચ્ચયટ્ઠિતિકો અત્થિ અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ, વોહારવસેન પન એવં વુચ્ચતિ. એવમેતેન ઞાતપરિઞ્ઞા વુત્તા હોતિ.

દ્વે ધાતુયોતિ સઙ્ખતા ચ ધાતુ અસઙ્ખતા ચ ધાતુ. તત્થ અનેકેહિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતા પઞ્ચક્ખન્ધા સઙ્ખતા ધાતુ, કેહિચિ પચ્ચયેહિ અકતં નિબ્બાનં અસઙ્ખતા ધાતુ.

તિસ્સો ધાતુયોતિ કામધાતુ રૂપધાતુ અરૂપધાતુ (વિભ. ૧૮૧-૧૮૨). તત્થ કતમા કામધાતુ? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધા ધાતૂ આયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ (વિભ. ૧૮૨; ધ. સ. ૧૨૮૭). તત્થ કતમા રૂપધાતુ? હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા. અયં વુચ્ચતિ રૂપધાતુ. તત્થ કતમા અરૂપધાતુ? હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા. અયં વુચ્ચતિ અરૂપધાતુ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કામધાતૂતિ કામભવો પઞ્ચક્ખન્ધા લબ્ભન્તિ, રૂપધાતૂતિ રૂપભવો પઞ્ચક્ખન્ધા લબ્ભન્તિ. અરૂપધાતૂતિ અરૂપભવો ચત્તારો ખન્ધા લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં. અયં દસુત્તરપરિયાયેન યોજના.

સઙ્ગીતિપરિયાયેન પન ‘‘તિસ્સો કુસલધાતુયો – નેક્ખમ્મધાતુ અબ્યાપાદધાતુ અવિહિંસાધાતુ. અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયો – રૂપધાતુ અરૂપધાતુ નિરોધધાતુ. અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયો – હીના ધાતુ મજ્ઝિમા ધાતુ પણીતા ધાતૂ’’તિ (દી. નિ. ૧.૩.૩૦૫) વુત્તા ધાતુયોપિ એત્થ યુજ્જન્તિ (વિભ. ૧૮૧-૧૮૨). નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો. અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મધાતુ. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મધાતુ. અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો અબ્યાપાદધાતુ. યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો અવિહિંસાધાતુ. યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ. અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતુ (વિભ. ૧૮૨). રૂપારૂપધાતુયો વુત્તાયેવ. નિરોધધાતુ નિબ્બાનં. હીના ધાતુ દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદા, મજ્ઝિમા ધાતુ અવસેસા તેભૂમકધમ્મા. પણીતા ધાતુ નવ લોકુત્તરધમ્મા. સબ્બાપિ ચ નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુ.

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ દુક્ખં અરિયસચ્ચં, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચં. ઇમેસં વણ્ણના સચ્ચવિસ્સજ્જનેસુયેવ ભવિસ્સતિ.

પઞ્ચ વિમુત્તાયતનાનીતિ અત્તનો હિતત્થાય પરેહિ પવત્તિતધમ્મદેસનાસવનં, પરેસં હિતત્થાય અત્તનો યથાસુતધમ્મદેસના, યથાસુતસ્સ ધમ્મસ્સ સજ્ઝાયકરણં, યથાસુતસ્સ ધમ્મસ્સ ચેતસા અનુવિતક્કનં, કસિણાસુભાદીસુ અનુકૂલં આરમ્મણન્તિ, ઇમાનિ પઞ્ચ વિમુચ્ચનકારણાનિ. યથાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, યથા યથા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ, તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ, ઇદં પઠમં વિમુત્તાયતનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ન હેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ. યથા યથા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો…પે… સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં દુતિયં વિમુત્તાયતનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો નહેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ. યથા યથા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો…પે… સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં તતિયં વિમુત્તાયતનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો નહેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ, અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. યથા યથા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો…પે… સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં ચતુત્થં વિમુત્તાયતનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો નહેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ, અપિ ચ ખ્વસ્સ અઞ્ઞતરં સમાધિનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય, યથા યથા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અઞ્ઞતરં સમાધિનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં પઞ્ચમં વિમુત્તાયતન’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૨૬; દી. નિ. ૩.૩૨૨).

છ અનુત્તરિયાનીતિ એત્થ નત્થિ એતેસં ઉત્તરન્તિ અનુત્તરાનિ, અનુત્તરાનિ એવ અનુત્તરિયાનિ, જેટ્ઠકાનીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘છયિમાનિ (અ. નિ. ૬.૮, ૩૦), ભિક્ખવે, અનુત્તરિયાનિ. કતમાનિ છ? દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં, પારિચરિયાનુત્તરિયં, અનુસ્સતાનુત્તરિયન્તિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દસ્સનાનુત્તરિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો હત્થિરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, અસ્સરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, મણિરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન દસ્સનાય ગચ્છતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં દસ્સનાય ગચ્છતિ. અત્થેતં, ભિક્ખવે, દસ્સનં, નેતં નત્થીતિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, દસ્સનં હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા દસ્સનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, દસ્સનાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા દસ્સનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દસ્સનાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં.

‘‘સવનાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ભેરિસદ્દમ્પિ સવનાય ગચ્છતિ, વીણાસદ્દમ્પિ સવનાય ગચ્છતિ, ગીતસદ્દમ્પિ સવનાય ગચ્છતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન સવનાય ગચ્છતિ, સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ મિચ્છાપટિપન્નસ્સ ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ. અત્થેતં, ભિક્ખવે, સવનં, નેતં નત્થીતિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, સવનં હીનં…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, સવનાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સવનાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં.

‘‘લાભાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુત્તલાભમ્પિ લભતિ, દારલાભમ્પિ લભતિ, ધનલાભમ્પિ લભતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન લાભમ્પિ લભતિ. સમણે વા બ્રાહ્મણે વા મિચ્છાદિટ્ઠિકે મિચ્છાપટિપન્ને સદ્ધં પટિલભતિ. અત્થેસો, ભિક્ખવે, લાભો, નેસો નત્થીતિ વદામિ. સો ચ ખો એસો, ભિક્ખવે, લાભો હીનો…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતે વા તથાગતસાવકે વા સદ્ધં પટિલભતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, લાભાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતે વા તથાગતસાવકે વા સદ્ધં પટિલભતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, લાભાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં.

‘‘સિક્ખાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, અસ્સસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, રથસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, ધનુસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, થરુસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન સિક્ખતિ, સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ મિચ્છાપટિપન્નસ્સ સિક્ખતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, સિક્ખા, નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, સિક્ખા હીના…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, સિક્ખાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સિક્ખાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં.

‘‘પારિચરિયાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ખત્તિયમ્પિ પરિચરતિ, બ્રાહ્મણમ્પિ પરિચરતિ, ગહપતિમ્પિ પરિચરતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન પરિચરતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં પરિચરતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, પારિચરિયા, નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, પારિચરિયા હીના…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા પરિચરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, પારિચરિયાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા પરિચરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પારિચરિયાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં, પારિચરિયાનુત્તરિયં.

‘‘અનુસ્સતાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુત્તલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, દારલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, ધનલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન અનુસ્સરતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં અનુસ્સરતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, અનુસ્સતિ, નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, અનુસ્સતિ હીના…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા અનુસ્સરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, અનુસ્સતીનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા અનુસ્સરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સતાનુત્તરિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, છ અનુત્તરિયાની’’તિ (અ. નિ. ૬.૩૦).

સત્ત નિદ્દસવત્થૂનીતિ એત્થ નત્થિ એતસ્સ દસાતિ નિદ્દસો. નિદ્દસસ્સ નિદ્દસભાવસ્સ વત્થૂનિ કારણાનિ નિદ્દસવત્થૂનિ. ખીણાસવો હિ દસવસ્સકાલે પરિનિબ્બુતો પુન પટિસન્ધિયા અભાવા પુન દસવસ્સો ન હોતીતિ નિદ્દસોતિ વુચ્ચતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સોવ ન હોતિ, નવવસ્સોપિ…પે… એકમુહુત્તિકોપિ ન હોતિયેવ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સકાલે પરિનિબ્બુતો, સત્તવસ્સિકકાલે પરિનિબ્બુતોપિ નિસ્સત્તો નિદ્દસો નિમુહુત્તો હોતિયેવ. તિત્થિયસમયે ઉપ્પન્નવોહારં પન સાસને ખીણાસવસ્સ આરોપેત્વા તત્થ તાદિસસ્સ અભાવં, ઇધ ચ સબ્ભાવં દસ્સેન્તો ભગવા તાદિસસભાવસ્સ કારણાનિ ‘‘સત્ત નિદ્દસવત્થૂની’’તિ આહ. યથાહ –

‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદ્દસવત્થૂનિ. કતમાનિ સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સિક્ખાસમાદાને તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ સિક્ખાસમાદાને અવિગતપેમો. ધમ્મનિસન્તિયા તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ ધમ્મનિસન્તિયા અવિગતપેમો. ઇચ્છાવિનયે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ ઇચ્છાવિનયે અવિગતપેમો. પટિસલ્લાને તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ પટિસલ્લાને અવિગતપેમો. વીરિયારમ્ભે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ વીરિયારમ્ભે અવિગતપેમો. સતિનેપક્કે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ સતિનેપક્કે અવિગતપેમો. દિટ્ઠિપટિવેધે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ, આયતિઞ્ચ દિટ્ઠિપટિવેધે અવિગતપેમો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત નિદ્દસવત્થૂની’’તિ (અ. નિ. ૭.૨૦).

થેરોપિ તથેવ દેસનં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સત્ત નિદ્દસવત્થૂની’’તિ આહ.

અટ્ઠ અભિભાયતનાનીતિ એત્થ અભિભુય્યમાનાનિ આયતનાનિ એતેસં ઝાનાનન્તિ અભિભાયતનાનિ, ઝાનાનિ. આયતનાનીતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનસઙ્ખાતાનિ કસિણારમ્મણાનિ. ઞાણુત્તરિકો હિ પુગ્ગલો વિસદઞાણો ‘‘કિં એત્થ આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં. ન મય્હં ચિત્તેકગ્ગતાકરણે ભારો અત્થી’’તિ, તાનિ આરમ્મણાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. એવં ઉપ્પાદિતાનિ ઝાનાનિ ‘‘અભિભાયતનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘કતમાનિ (અ. નિ. ૮.૬૫) અટ્ઠ? અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઠમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં દુતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં તતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં ચતુત્થં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ નીલાનિ નીલવણ્ણાનિ નીલનિદસ્સનાનિ નીલનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ ઉમાપુપ્ફં નીલં નીલવણ્ણં નીલનિદસ્સનં નીલનિભાસં, સેય્યથાપિ વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં નીલં નીલવણ્ણં નીલનિદસ્સનં નીલનિભાસં, એવમેવ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ નીલાનિ નીલવણ્ણાનિ નીલનિદસ્સનાનિ નીલનિભાસાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઞ્ચમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પીતાનિ પીતવણ્ણાનિ પીતનિદસ્સનાનિ પીતનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ કણિકારપુપ્ફં પીતં પીતવણ્ણં પીતનિદસ્સનં પીતનિભાસં, સેય્યથાપિ વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં પીતં પીતવણ્ણં પીતનિદસ્સનં પીતનિભાસં, એવમેવ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પીતાનિ પીતવણ્ણાનિ પીતનિદસ્સનાનિ પીતનિભાસાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં છટ્ઠં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ લોહિતકાનિ લોહિતકવણ્ણાનિ લોહિતકનિદસ્સનાનિ લોહિતકનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ બન્ધુજીવકપુપ્ફં લોહિતકં લોહિતકવણ્ણં લોહિતકનિદસ્સનં લોહિતકનિભાસં, સેય્યથાપિ વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં લોહિતકં લોહિતકવણ્ણં લોહિતકનિદસ્સનં લોહિતકનિભાસં, એવમેવ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ લોહિતકાનિ લોહિતકવણ્ણાનિ લોહિતકનિદસ્સનાનિ લોહિતકનિભાસાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં સત્તમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ ઓસધિતારકા ઓદાતા ઓદાતવણ્ણા ઓદાતનિદસ્સના ઓદાતનિભાસા, સેય્યથાપિ વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં ઓદાતં ઓદાતવણ્ણં ઓદાતનિદસ્સનં ઓદાતનિભાસં, એવમેવ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ, ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં અટ્ઠમં અભિભાયતનં. ઇમાનિ અટ્ઠ અભિભાયતનાનિ (અ. નિ. ૮.૬૫; દી. નિ. ૩.૩૫૮).

નવ અનુપુબ્બવિહારાતિ પુબ્બં પુબ્બં અનુ અનુપુબ્બં, અનુપુબ્બં વિહરિતબ્બતો સમાપજ્જિતબ્બતો વિહારા અનુપુબ્બવિહારા, અનુપટિપાટિયા સમાપજ્જિતબ્બવિહારાતિ અત્થો.

‘‘કતમે નવ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૯.૩૩; દી. નિ. ૩.૩૪૩, ૩૫૯) વુત્તા નવ અનુપુબ્બવિહારાવ.

દસ નિજ્જરવત્થૂનીતિ મિચ્છાદિટ્ઠાદીનિ નિજ્જરયન્તિ નાસયન્તીતિ નિજ્જરાનિ. વત્થૂનીતિ કારણાનિ. નિજ્જરાનિ ચ તાનિ વત્થૂનિ ચાતિ નિજ્જરવત્થૂનિ. સમ્માદિટ્ઠાદીનં એતં અધિવચનં.

‘‘કતમાનિ (અ. નિ. ૧૦.૧૦૬; દી. નિ. ૩.૩૬૦) દસ? સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ. યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો નિજ્જિણ્ણો હોતિ. યે ચ મિચ્છાસઙ્કપ્પપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માસઙ્કપ્પપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવાચસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા નિજ્જિણ્ણા હોતિ. યે ચ મિચ્છાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માવાચાપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો નિજ્જિણ્ણો હોતિ. યે ચ મિચ્છાકમ્મન્તપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માકમ્મન્તપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માઆજીવસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો નિજ્જિણ્ણો હોતિ. યે ચ મિચ્છાઆજીવપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માઆજીવપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો નિજ્જિણ્ણો હોતિ. યે ચ મિચ્છાવાયામપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માવાયામપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ. યે ચ મિચ્છાસતિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માસતિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ નિજ્જિણ્ણો હોતિ. યે ચ મિચ્છાસમાધિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માસમાધિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં નિજ્જિણ્ણં હોતિ. યે ચ મિચ્છાઞાણપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માઞાણપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ. યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ, સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૦૬; દી. નિ. ૩.૩૬૦) વુત્તાનિ દસ નિજ્જરવત્થૂનિ.

૩. સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્યન્તિઆદિ ભગવતા વુત્તં ઇધ આહરિત્વા દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. કિઞ્ચ-ઇતિ ચ-કારો પદપૂરણમત્તે નિપાતો. ચક્ખાદીનિ તિંસ વિસ્સજ્જનાનિ છસુ દ્વારેસુ એકેકસ્મિં પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા દ્વારારમ્મણપવત્તિક્કમેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ દુવિધં ચક્ખુ – મંસચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ ચ. તેસુ બુદ્ધચક્ખુ સમન્તચક્ખુ ઞાણચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખૂતિ પઞ્ચવિધં પઞ્ઞાચક્ખુ. ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯; મહાવ. ૯) ઇદં બુદ્ધચક્ખુ નામ. ‘‘સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ. ધોતકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૨; મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) ઇદં સમન્તચક્ખુ નામ. ‘‘ચક્ખું ઉદપાદિ ઞાણં ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) ઇદં ઞાણચક્ખુ નામ. ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૫) ઇદં દિબ્બચક્ખુ નામ. ‘‘વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૫) ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયસઙ્ખાતં ઞાણં ધમ્મચક્ખુ નામ.

મંસચક્ખુપિ સસમ્ભારચક્ખુ, પસાદચક્ખૂતિ દુવિધં હોતિ. ય્વાયં અક્ખિકૂપકે પતિટ્ઠિતો હેટ્ઠા અક્ખિકૂપકટ્ઠિકેન ઉપરિ ભમુકટ્ઠિકેન ઉભતો અક્ખિકૂટેહિ બહિદ્ધા અક્ખિપખુમેહિ પરિચ્છિન્નો અક્ખિકૂપકમજ્ઝા નિક્ખન્તેન ન્હારુસુત્તકેન મત્થલુઙ્ગે આબદ્ધો સેતકણ્હાતિકણ્હમણ્ડલવિચિત્તો મંસપિણ્ડો, ઇદં સસમ્ભારચક્ખુ નામ. યો પન એત્થ સિતો એત્થ પટિબદ્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો, ઇદં પસાદચક્ખુ નામ. ઇદમિધાધિપ્પેતં. તદેતં તસ્સ સસમ્ભારચક્ખુનો સેતમણ્ડલપરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસે દિટ્ઠિમણ્ડલે સત્તસુ પિચુપટલેસુ આસિત્તતેલં પિચુપટલાનિ વિય સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા પમાણતો મુગ્ગવિદલમત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. તં ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો. રૂપયન્તીતિ રૂપા, વણ્ણવિકારં આપજ્જમાના હદયઙ્ગતભાવં પકાસેન્તીતિ અત્થો. ચક્ખુતો પવત્તં વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુસ્સ વા વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ફુસતીતિ ફસ્સો. ઉપસગ્ગેન પદં મણ્ડેત્વા સમ્ફસ્સોતિ વુત્તં. ચક્ખુતો પવત્તો સમ્ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો. ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તફસ્સપચ્ચયા. વેદયિતન્તિ વિન્દનં, વેદનાતિ અત્થો. તદેવ સુખયતીતિ સુખં, યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ ચ કાયચિત્તાબાધન્તિ સુખં. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં, યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં દુક્ખિતં કરોતીતિ અત્થો. ન દુક્ખં ન સુખન્તિ અદુક્ખમસુખં. મ-કારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. સો પન ચક્ખુસમ્ફસ્સો અત્તના સમ્પયુત્તાય વેદનાય સહજાત અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સય વિપાકઆહારસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતિ, સમ્પટિચ્છનસમ્પયુત્તાય અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેનપઞ્ચધા, સન્તીરણાદિસમ્પયુત્તાનં ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયો હોતિ.

સુણાતીતિ સોતં. તં સસમ્ભારસોતબિલસ્સ અન્તો તનુતમ્બલોમાચિતે અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસે સોતવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. સપ્પન્તીતિ સદ્દા, ઉદાહરીયન્તીતિ અત્થો. ઘાયતીતિ ઘાનં. તં સસમ્ભારઘાનબિલસ્સ અન્તો અજપદસણ્ઠાને પદેસે ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. ગન્ધયન્તીતિ ગન્ધા, અત્તનો વત્થું સૂચેન્તીતિ અત્થો. જીવિતમવ્હાયતીતિ જિવ્હા, સાયનટ્ઠેન વા જિવ્હા. સા સસમ્ભારજિવ્હાય અતિઅગ્ગમૂલપસ્સાનિ વજ્જેત્વા ઉપરિમતલમજ્ઝે ભિન્નઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસે જિવ્હાવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાના તિટ્ઠતિ. રસન્તિ તે સત્તાતિ રસા, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ કાયો. આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. સો યાવતા ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિણ્ણપ્પવત્તિ નામ અત્થિ, તત્થ યેભુય્યેન કાયપસાદો કાયવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનો તિટ્ઠતિ. ફુસીયન્તીતિ ફોટ્ઠબ્બા. મુનાતીતિ મનો, વિજાનાતીતિ અત્થો. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. મનોતિ સહાવજ્જનં ભવઙ્ગં. ધમ્માતિ દ્વાદસપભેદા ધમ્મારમ્મણા ધમ્મા. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ જવનમનોવિઞ્ઞાણં. મનોસમ્ફસ્સોતિ તંસમ્પયુત્તો ફસ્સો. સો સમ્પયુત્તાય વેદનાય વિપાકપચ્ચયવજ્જેહિ સેસેહિ સત્તહિ પચ્ચયો હોતિ, અનન્તરાય તેહેવ, સેસાનં ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયો હોતિ.

રૂપાદીનિ પઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનિ ખન્ધવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. સીતાદીહિ રુપ્પતિ પીળીયતીતિ રૂપં. વેદયતીતિ વેદના. સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. સઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. ચક્ખાદીનિ ધમ્મવિચારપરિયન્તાનિ દસ છક્કવસેન, સટ્ઠિ વિસ્સજ્જનાનિ પિયરૂપસાતરૂપવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિકા વેદના તંતંસમ્પયુત્તાવ. રૂપેસુ સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. સઞ્ચેતયતીતિ સઞ્ચેતના, અભિસન્દહતીતિ અત્થો. તસતીતિ તણ્હા, પિપાસતીતિ અત્થો. વિતક્કેતીતિ વિતક્કો, વિતક્કનં વા વિતક્કો, ઊહનન્તિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણે તેન ચિત્તં વિચરતીતિ વિચારો, વિચરણં વા વિચારો, અનુસઞ્ચરણન્તિ વુત્તં હોતિ.

૪. પથવીધાતાદીનિ છ વિસ્સજ્જનાનિ સંખિત્તેન નામરૂપવવત્થાનવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. પત્થટત્તા પથવી. અપ્પેતિ, આપીયતિ, અપ્પાયતીતિ વા આપો. તેજયતીતિ તેજો. વાયતીતિ વાયો. ન કસ્સતિ ન નિકસ્સતિ, કસિતું છિન્દિતું ભિન્દિતું વા ન સક્કાતિ આકાસો. નિસ્સત્તટ્ઠેન ધાતુ.

પથવીકસિણાદીનિ દસ વિસ્સજ્જનાનિ કસિણભાવનાવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. કસિણન્તિ સકલફરણવસેન કસિણમણ્ડલમ્પિ તસ્મિં ઉપટ્ઠિતનિમિત્તમ્પિ તદારમ્મણં ઝાનમ્પિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ઝાનં અધિપ્પેતં. આદિમ્હિ ચત્તારિ મહાભૂતકસિણારમ્મણાનિ ઝાનાનિ, તતો પરાનિ ચત્તારિ વણ્ણકસિણારમ્મણાનિ. આકાસકસિણન્તિ પરિચ્છેદાકાસો, તદારમ્મણઞ્ચ ઝાનં, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો, તદારમ્મણઞ્ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં. વિઞ્ઞાણકસિણન્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણં, તદારમ્મણઞ્ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં.

કેસાદીનિ દ્વત્તિંસ વિસ્સજ્જનાનિ દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. તેસુ પન કેસાદીસુ પટિકૂલતો ઉપટ્ઠિતેસુ કાયગતાસતિવસેન અસુભકમ્મટ્ઠાનં હોતિ, વણ્ણતો ઉપટ્ઠિતેસુ કસિણકમ્મટ્ઠાનં હોતિ, ધાતુતો ઉપટ્ઠિતેસુ ચતુધાતુવવત્થાનકમ્મટ્ઠાનં હોતિ, કેસાતિઆદીનિ ચ પટિકૂલતો વણ્ણતો વા ઉપટ્ઠિતાનં તદારમ્મણાનિ ઝાનાનિ, ધાતુતો ઉપટ્ઠિતસ્સ તે ચ કોટ્ઠાસા તદારમ્મણા ચ ધાતુભાવના વેદિતબ્બા.

કેસા ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ પુરતો નલાટન્તેન, પચ્છતો ચ ગલવાટકેન પરિચ્છિન્ના સીસકટાહવેઠનચમ્મે વીહગ્ગમત્તં પવિસિત્વા ઠિતા અનેકસતસહસ્સસઙ્ખા.

લોમા ઠપેત્વા કેસાદીનં પતિટ્ઠિતોકાસં હત્થતલપાદતલાનિ ચ યેભુય્યેન સરીરચમ્મે નવનવુતિયા લોમકૂપસહસ્સેસુ લિક્ખામત્તં પવિસિત્વા ઠિતા.

નખા અઙ્ગુલીનં અગ્ગપિટ્ઠેસુ ઠિતા વીસતિ.

દન્તા દ્વીસુ હણુકટ્ઠિકેસુ ઠિતા યેભુય્યેન દ્વત્તિંસ.

તચો સકલસરીરં પરિયોનન્ધિત્વા પાકટકિલોમકસ્સ ઉપરિ છવિયા હેટ્ઠા ઠિતં ચમ્મં.

મંસં સાધિકાનિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ અનુલિમ્પિત્વા ઠિતાનિ નવમંસપેસિસતાનિ.

ન્હારૂ સકલસરીરે અટ્ઠીનિ આબન્ધિત્વા ઠિતાનિ નવ ન્હારુસતાનિ.

અટ્ઠી સકલસરીરે હેટ્ઠા અટ્ઠીનં ઉપરિ ઠિતાનિ સાધિકાનિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ.

અટ્ઠિમિઞ્જા તેસં તેસં અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરે ઠિતા મિઞ્જા.

વક્કં ગલવાટકા નિક્ખન્તેન એકમૂલેન થોકં ગન્ત્વા દ્વિધા ભિન્નેન થૂલન્હારુના વિનિબદ્ધા હુત્વા હદયમંસં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતા દ્વે મંસપિણ્ડિકા.

હદયં સરીરબ્ભન્તરે દ્વિન્નં થનાનં મજ્ઝે ઠિતં અન્તો ચિત્તસન્નિસ્સયં અડ્ઢપસતમત્તલોહિતપુણ્ણં પુન્નાગટ્ઠિપતિટ્ઠાનમત્તાવાટકં હદયમંસં.

યકનં દ્વિન્નં થનાનં અબ્ભન્તરે દક્ખિણપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં યમકમંસપટલં.

કિલોમકં હદયવક્કાનિ પટિચ્છાદેત્વા ઠિતં પટિચ્છન્નકિલોમકસઙ્ખાતઞ્ચ સકલસરીરે ચમ્મસ્સ હેટ્ઠતો મંસં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં અપ્પટિચ્છન્નકિલોમકસઙ્ખાતઞ્ચાતિ દુવિધં પરિયોનહનમંસં.

પિહકં હદયસ્સ વામપસ્સે ઉદરપટલસ્સ મત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં ઉદરજિવ્હામંસં.

પપ્ફાસં સરીરબ્ભન્તરે દ્વિન્નં થનાનં અન્તરે હદયયકનાનં ઉપરિ છાદેત્વા ઓલમ્બન્તં ઠિતં દ્વત્તિંસમંસખણ્ડપ્પભેદં પપ્ફાસમંસં.

અન્તં ઉપરિ ગલવાટકે હેટ્ઠા કરીસમગ્ગે વિનિબન્ધત્તા ગલવાટકકરીસમગ્ગપરિયન્તે સરીરબ્ભન્તરે ઠિતા પુરિસસ્સ દ્વત્તિંસહત્થા ઇત્થિયા અટ્ઠવીસતિહત્થા એકવીસતિયા ઠાનેસુ ઓભગ્ગા અન્તવટ્ટિ.

અન્તગુણં અન્તભોગે એકતો અગલન્તે આબન્ધિત્વા એકવીસતિયા અન્તભોગાનં અન્તરા ઠિતં બન્ધનં.

ઉદરિયં દન્તમુસલસઞ્ચુણ્ણિતં જિવ્હાહત્થપરિવત્તિતં ખેળલાલાપલિબુદ્ધં તંખણવિગતવણ્ણગન્ધરસાદિસમ્પદં તન્તવાયખલિસુવાનવમથુસદિસં નિપતિત્વા પિત્તસેમ્હવાતપલિવેઠિતં હુત્વા ઉદરગ્ગિસન્તાપવેગકુથિતં કિમિકુલાકુલં ઉપરૂપરિ ફેણબુબ્બુળકાનિ મુઞ્ચન્તં પરમકસમ્બુકદુગ્ગન્ધજેગુચ્છભાવં આપજ્જિત્વા આમાસયસઙ્ખાતે ઉપરિનાભિઅન્તપટલે ઠિતં નાનપ્પકારકં અસિતપીતખાયિતસાયિતં.

કરીસં પક્કાસયસઙ્ખાતે હેટ્ઠા નાભિપિટ્ઠિકણ્ટકમૂલાનં અન્તરે ઉબ્બેધેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તે અન્તાવસાને ઠિતં વચ્ચં.

પિત્તં હદયમંસપપ્ફાસાનં અન્તરે યકનમંસં નિસ્સાય ઠિતં મહાકોસાતકીકોસકસદિસે પિત્તકોસકે ઠિતં બદ્ધપિત્તસઙ્ખાતઞ્ચ, કેસલોમનખદન્તાનં મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનઞ્ચેવ થદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસં સરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતં અબદ્ધપિત્તસઙ્ખાતઞ્ચાતિ દુવિધં પિત્તં.

સેમ્હં ઉદરપટલે ઠિતં એકપત્થપૂરપ્પમાણં સેમ્હં.

પુબ્બો ખાણુકણ્ટકપહરણગ્ગિજાલાદીહિ અભિહતે વા સરીરપ્પદેસે અબ્ભન્તરધાતુક્ખોભવસેન વા ઉપ્પન્નેસુ ગણ્ડપીળકાદીસુ પરિપક્કલોહિતપરિણામો. લોહિતં યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગં પૂરેત્વા હદયવક્કપપ્ફાસાનં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરન્તં વક્કહદયયકનપપ્ફાસે તેમયમાનં ઠિતં એકપત્થપૂરમત્તં સન્નિચિતલોહિતસઙ્ખાતઞ્ચ, કેસલોમનખદન્તાનં મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનઞ્ચેવ થદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ ઠપેત્વા ધમનિજાલાનુસારેન સબ્બં ઉપાદિણ્ણસરીરં ફરિત્વા ઠિતં સંસરણલોહિતસઙ્ખાતઞ્ચાતિ દુવિધં લોહિતં.

સેદો અગ્ગિસન્તાપસૂરિયસન્તાપઉતુવિકારાદીહિ સન્તત્તે સરીરે સબ્બકેસલોમકૂપવિવરેહિ પગ્ઘરણકઆપોધાતુ.

મેદો થૂલસ્સ સકલસરીરે ચમ્મમંસન્તરે કિસસ્સ જઙ્ઘમંસાદીનિ નિસ્સાય ઠિતો થિનસિનેહો.

અસ્સુ સોમનસ્સદોમનસ્સવિસભાગાહારઉતૂહિ સમુટ્ઠહિત્વા અક્ખિકૂપકે પૂરેત્વા તિટ્ઠન્તી વા પગ્ઘરન્તી વા આપોધાતુ.

વસા અગ્ગિસન્તાપસૂરિયસન્તાપઉતુવિસભાગેહિ ઉસ્માજાતેસુ યેભુય્યેન હત્થતલહત્થપિટ્ઠિપાદતલપાદપિટ્ઠિનાસાપુટનલાટઅંસકૂટેસુ ઠિતો વિલીનસિનેહો.

ખેળો તથારૂપં આહારં પસ્સન્તસ્સ વા સરન્તસ્સ વા મુખે વા ઠપેન્તસ્સ હદયં વા આકિલાયન્તસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ વા જિગુચ્છં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ભિય્યો ઉપ્પજ્જિત્વા ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરુય્હ જિવ્હાય તિટ્ઠમાના ફેણમિસ્સા આપોધાતુ.

સિઙ્ઘાણિકા વિસભાગાહારઉતુવસેન સઞ્જાતધાતુક્ખોભસ્સ વા રોદન્તસ્સ વા અન્તોસીસે મત્થલુઙ્ગતો ગલિત્વા તાલુમત્થકવિવરેન ઓતરિત્વા નાસાપુટે પૂરેત્વા તિટ્ઠન્તં વા પગ્ઘરન્તં વા પૂતિ અસુચિ પિચ્છિલં.

લસિકા અટ્ઠિસન્ધીનં અબ્ભઞ્જનકિચ્ચં સાધયમાનં અસીતિસતસન્ધીનં અબ્ભન્તરે ઠિતં પિચ્છિલકુણપં.

મુત્તં આહારઉતુવસેન વત્થિપુટબ્ભન્તરે ઠિતા આપોધાતુ.

મત્થલુઙ્ગં સીસકટાહબ્ભન્તરે ચત્તારો સિબ્બિનિમગ્ગે નિસ્સાય ઠિતો ચતુપિણ્ડસમોધાનો મિઞ્જરાસિ.

ચક્ખાયતનાદીનિ દ્વાદસ વિસ્સજ્જનાનિ દ્વાદસાયતનવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનં. ચક્ખુરૂપાદીસુ હિ તંતંદ્વારારમ્મણા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સેન સેન અનુભવનાદિના કિચ્ચેન આયતન્તિ ઉટ્ઠહન્તિ ઘટન્તિ, વાયમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તે ચ પન આયભૂતે ધમ્મે એતાનિ તનોન્તિ, વિત્થારેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ અનમતગ્ગે સંસારે પવત્તં અતીવ આયતં સંસારદુક્ખં યાવ ન નિવત્તતિ, તાવ નયન્તિ, પવત્તયન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

અપિચ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૨; ૫.૨૩) કારણં. ચક્ખુઆદીસુ ચાપિ તે તે ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા નિવસન્તિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચક્ખાદયો નેસં નિવાસટ્ઠાનં, ચક્ખાદીસુ ચ તે આકિણ્ણા તન્નિસ્સયત્તા તદારમ્મણત્તા ચાતિ ચક્ખાદયો ચ નેસં આકરો, તત્થ તત્થ વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન સમોસરણતો ચક્ખાદયો ચ નેસં સમોસરણટ્ઠાનં, તંનિસ્સયારમ્મણભાવેન તત્થેવ ઉપ્પત્તિતો ચક્ખાદયો ચ નેસં સઞ્જાતિદેસો, ચક્ખાદીનં અભાવે અભાવતો ચક્ખાદયો ચ નેસં કારણન્તિ યથાવુત્તેનત્થેન ચક્ખુ ચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં. એવં સેસાનિપિ.

ચક્ખુધાતાદીનિ અટ્ઠારસ વિસ્સજ્જનાનિ અટ્ઠારસધાતુવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. ચક્ખાદીસુ એકેકો ધમ્મો યથાસમ્ભવં વિદહતિ, ધીયતે, વિધાનં વિધીયતે, એતાય, એત્થ વા ધીયતીતિ ધાતુ. લોકિયા હિ ધાતુયો કારણભાવેન વવત્થિતા હુત્વા સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો વિય સુવણ્ણરજતાદિં, અનેકપ્પકારં સંસારદુક્ખં વિદહન્તિ. ભારહારેહિ ચ ભારો વિય સત્તેહિ ધીયન્તે, ધારીયન્તીતિ અત્થો. દુક્ખવિધાનમત્તમેવ ચેતા અવસવત્તનતો. એતાહિ ચ કરણભૂતાહિ સંસારદુક્ખં સત્તેહિ અનુવિધીયતિ. તથાવિહિતઞ્ચેતં એતાસ્વેવ ધીયતિ, ઠપીયતીતિ અત્થો. અપિચ યથા તિત્થિયાનં અત્તા નામ સભાવતો નત્થિ, ન એવમેતા. એતા પન અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. યથા ચ લોકે વિચિત્તા હરિતાલમનોસિલાદયો સેલાવયવા ધાતુયોતિ વુચ્ચન્તિ, એવમેતાપિ ધાતુયો વિયાતિ ધાતુયો. વિચિત્તા હેતા ઞાણનેય્યાવયવાતિ. યથા વા સરીરસઙ્ખાતસ્સ સમુદાયસ્સ અવયવભૂતેસુ રસસોણિતાદીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગલક્ખણપરિચ્છિન્નેસુ ધાતુસમઞ્ઞા, એવમેવેતેસુપિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ અત્તભાવસ્સ અવયવેસુ ધાતુસમઞ્ઞા વેદિતબ્બા. અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગલક્ખણપરિચ્છિન્ના હેતે ચક્ખાદયોતિ. અપિચ ધાતૂતિ નિજ્જીવમત્તસ્સેતં અધિવચનં. તથા હિ ભગવા ‘‘છધાતુરો અયં ભિક્ખુ પુરિસો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૪૩-૩૪૪) જીવસઞ્ઞાસમૂહનનત્થં ધાતુદેસનં અકાસીતિ. યથાવુત્તેનત્થેન ચક્ખુ ચ તં ધાતુ ચાતિ ચક્ખુધાતુ. એવં સેસાપિ. મનોધાતૂતિ ચ તિસ્સો મનોધાતુયો. ધમ્મધાતૂતિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા સોળસ સુખુમરૂપાનિ નિબ્બાનઞ્ચ. મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ છસત્તતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો.

ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ બાવીસતિ વિસ્સજ્જનાનિ બાવીસતિન્દ્રિયવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. ચક્ખુમેવ દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ચક્ખુન્દ્રિયં. સોતમેવ સવનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સોતિન્દ્રિયં. ઘાનમેવ ઘાયનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઘાનિન્દ્રિયં. જિવ્હા એવ સાયનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ જિવ્હિન્દ્રિયં. કાયો એવ ફુસનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ કાયિન્દ્રિયં. મનતે ઇતિ મનો, વિજાનાતીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ – નાલિયા મિનમાનો વિય મહાતુલાય ધારયમાનો વિય ચ આરમ્મણં મનતિ જાનાતીતિ મનો, તદેવ મનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ મનિન્દ્રિયં.

જીવન્તિ તેન તંસહજાતા ધમ્માતિ જીવિતં, તદેવ અનુપાલનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ જીવિતિન્દ્રિયં. તં રૂપજીવિતિન્દ્રિયં અરૂપજીવિતિન્દ્રિયન્તિ દુવિધં. સબ્બકમ્મજરૂપસહજં સહજરૂપાનુપાલનં રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, સબ્બચિત્તસહજં સહજઅરૂપાનુપાલનં અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં.

થીયતિ સઙ્ઘાતં ગચ્છતિ એતિસ્સા ગબ્ભોતિ ઇત્થી, ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, નિયમતો ઇત્થિયા એવ ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં.

પું-વુચ્ચતિ નિરયો, પું સઙ્ખાતે નિરયે રિસીયતિ હિંસીયતીતિ પુરિસો, પુરિસલિઙ્ગાદીસુ ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, નિયમતો પુરિસસ્સેવ ઇન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં. દ્વીસુપેતેસુ એકેકં સભાવકસ્સ એકેકસ્સ કમ્મજરૂપસહજં હોતિ.

કુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં સુખં, કાયિકસાતલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સુખમેવ ઇન્દ્રિયં સુખિન્દ્રિયં.

અકુસલવિપાકકાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં દુક્ખં, કાયિકઅસાતલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, દુક્ખમેવ ઇન્દ્રિયં દુક્ખિન્દ્રિયં.

પીતિસોમનસ્સયોગતો સોભનં મનો અસ્સાતિ સુમનો, સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, ચેતસિકસાતલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સોમનસ્સમેવ ઇન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં.

દોમનસ્સયોગતો દુટ્ઠુ મનો અસ્સાતિ, હીનવેદનત્તા વા કુચ્છિતં મનો અસ્સાતિ દુમ્મનો, દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં, ચેતસિકઅસાતલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, દોમનસ્સમેવ ઇન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિયં. સુખદુક્ખાકારપવત્તિં ઉપેક્ખતિ મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતત્તા તેનાકારેન પવત્તતીતિ ઉપેક્ખા, મજ્ઝત્તલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, ઉપેક્ખા એવ ઇન્દ્રિયં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં.

સદ્દહન્તિ એતાય, સયં વા સદ્દહતિ, સદ્દહનમત્તમેવ વા એસાતિ સદ્ધા, અસ્સદ્ધિયસ્સ અભિભવનતો અધિપતિઅત્થેન ઇન્દ્રિયં, અધિમોક્ખલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સદ્ધાયેવ ઇન્દ્રિયં સદ્ધિન્દ્રિયં.

વીરભાવો વીરિયં, વીરાનં વા કમ્મં, વિધિના વા નયેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં, કોસજ્જસ્સ અભિભવનતો અધિપતિઅત્થેન ઇન્દ્રિયં, પગ્ગહણલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, વીરિયમેવ ઇન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં.

સરન્તિ તાય, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એસાતિ સતિ, મુટ્ઠસચ્ચસ્સ અભિભવનતો અધિપતિઅત્થેન ઇન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સતિ એવ ઇન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં.

આરમ્મણે ચિત્તં સમ્મા આધિયતિ ઠપેતીતિ સમાધિ, વિક્ખેપસ્સ અભિભવનતો અધિપતિઅત્થેન ઇન્દ્રિયં, અવિક્ખેપલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સમાધિ એવ ઇન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં.

‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના નયેન અરિયસચ્ચાનિ પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ પઞ્ઞાપનવસેન પઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. અવિજ્જાય અભિભવનતો અધિપતિઅત્થેન ઇન્દ્રિયં, દસ્સનલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, પઞ્ઞા એવ ઇન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં.

અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે અનઞ્ઞાતં અમતં પદં ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામીતિ પટિપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સેતં નામં.

પઠમમગ્ગેન ઞાતં મરિયાદં અનતિક્કમિત્વા તેસંયેવ તેન મગ્ગેન ઞાતાનં ચતુસચ્ચધમ્માનમેવ જાનનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ આજાનનકં ઇન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં. સોતાપત્તિફલાદીસુ છસુ ઠાનેસુ ઞાણસ્સેતં નામં.

અઞ્ઞાતાવિનો ચતુસચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવીનં વા ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતકિચ્ચાનં ચત્તારિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતાનં ધમ્માનં અબ્ભન્તરે ઇન્દટ્ઠસાધનેન અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. અરહત્તફલઞાણસ્સેતં નામં. સબ્બાનિપેતાનિ યથાયોગં ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠેન ઇન્દદેસિતટ્ઠેન ઇન્દદિટ્ઠટ્ઠેન ઇન્દસિટ્ઠટ્ઠેન ઇન્દજુટ્ઠટ્ઠેન ચ ઇન્દ્રિયાનિ. ભગવા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો પરમિસ્સરિયભાવતો ઇન્દો, કુસલાકુસલઞ્ચ કમ્મં કમ્મેસુ કસ્સચિ ઇસ્સરિયાભાવતો. તેનેવેત્થ કમ્મજનિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ કુસલાકુસલકમ્મં ઉલ્લિઙ્ગેન્તિ, તેન ચ સિટ્ઠાનીતિ ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠેન ઇન્દસિટ્ઠટ્ઠેન ચ ઇન્દ્રિયાનિ. સબ્બાનેવ પનેતાનિ ભગવતા મુનિન્દેન યથાભૂતતો પકાસિતાનિ અભિસમ્બુદ્ધાનિ ચાતિ ઇન્દદેસિતટ્ઠેન ઇન્દદિટ્ઠટ્ઠેન ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તેનેવ ચ ભગવતા મુનિન્દેન કાનિચિ ગોચરાસેવનાય, કાનિચિ ભાવનાસેવનાય સેવિતાનીતિ ઇન્દજુટ્ઠટ્ઠેનપિ ઇન્દ્રિયાનિ. અપિ ચ આધિપચ્ચસઙ્ખાતેન ઇસ્સરિયટ્ઠેનપિ એતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપવત્તિયઞ્હિ ચક્ખાદીનં સિદ્ધમાધિપચ્ચં તસ્મિં તિક્ખે તિક્ખત્તા મન્દે ચ મન્દત્તાતિ.

૫. કામધાતુઆદીનિ દ્વાદસ વિસ્સજ્જનાનિ ભવપ્પભેદવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન યુત્તા ધાતુ કામધાતુ, કામસઙ્ખાતા વા ધાતુ કામધાતુ.

કામં પહાય રૂપેન યુત્તા ધાતુ રૂપધાતુ, રૂપસઙ્ખાતા વા ધાતુ રૂપધાતુ.

કામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પહાય અરૂપેન યુત્તા ધાતુ અરૂપધાતુ, અરૂપસઙ્ખાતા વા ધાતુ અરૂપધાતુ.

તા એવ ધાતુયો પુન ભવપરિયાયેન વુત્તા. ભવતીતિ હિ ભવોતિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞાય યુત્તો ભવો સઞ્ઞાભવો, સઞ્ઞાસહગતો વા ભવો સઞ્ઞાભવો, સઞ્ઞા વા એત્થ ભવે અત્થીતિ સઞ્ઞાભવો. સો કામભવો ચ અસઞ્ઞાભવમુત્તો રૂપભવો ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવમુત્તો અરૂપભવો ચ હોતિ.

ન સઞ્ઞાભવો અસઞ્ઞાભવો, સો રૂપભવેકદેસો.

ઓળારિકત્તાભાવતો નેવસઞ્ઞા, સુખુમત્તેન સમ્ભવતો નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા, તાય યુત્તો ભવો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો. અથ વા ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવા, સુખુમાય ચ ભાવા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા અસ્મિં ભવેતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો, સો અરૂપભવેકદેસો.

એકેન રૂપક્ખન્ધેન વોકિણ્ણો ભવો એકેન વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ એકવોકારભવો, સો અસઞ્ઞભવોવ.

ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો ચતૂહિ વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ ચતુવોકારભવો, સો અરૂપભવો એવ.

પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો પઞ્ચહિ વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ પઞ્ચવોકારભવો, સો કામભવો ચ રૂપભવેકદેસો ચ હોતિ.

૬. પઠમજ્ઝાનાદીનિ દ્વાદસ વિસ્સજ્જનાનિ ઝાનસમાપત્તિવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. ઝાનન્તિ ઇધ બ્રહ્મવિહારમત્તં અધિપ્પેતં. વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમં ઝાનં. પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયં ઝાનં. સુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયં ઝાનં. ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થં ઝાનં.

મેદતિ મેજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે વા ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિ મેત્તા, પચ્ચનીકધમ્મેહિ મુત્તત્તા આરમ્મણે ચાધિમુત્તત્તા વિમુત્તિ, ચેતસો વિમુત્તિ ચેતોવિમુત્તિ, મેત્તા એવ ચેતોવિમુત્તિ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ.

કરુણા વુત્તત્થા એવ.

મોદન્તિ તાય તંસમઙ્ગિનો, સયં વા મોદતિ, મોદનમત્તમેવ વા તન્તિ મુદિતા. ‘‘અવેરા હોન્તૂ’’તિઆદિબ્યાપારપ્પહાનેન મજ્ઝત્તભાવૂપગમનેન ચ ઉપેક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. મેત્તાદયો તયો બ્રહ્મવિહારા પઠમાદીહિ તીહિ ઝાનેહિ યુત્તા. ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો ચતુત્થજ્ઝાનેન યુત્તો.

ફરણવસેન નત્થિ એતસ્સ અન્તોતિ અનન્તો. આકાસો અનન્તો આકાસાનન્તો, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો. આકાસાનન્તોયેવ આકાસાનઞ્ચં, તં આકાસાનઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ ‘‘દેવાનં દેવાયતનમિવા’’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. આકાસાનઞ્ચાયતનમેવ સમાપત્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ. ફરણવસેન ચ નત્થિ એતસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, તં આકાસારમ્મણં વિઞ્ઞાણં. અનન્તમેવ આનઞ્ચં, વિઞ્ઞાણં આનઞ્ચં ‘‘વિઞ્ઞાણાનઞ્ચ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ રુળ્હિસદ્દો. તં વિઞ્ઞાણઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ ‘‘દેવાનં દેવાયતનમિવા’’તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. નત્થિ એતસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં, અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં. આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાભાવસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞં. અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ ‘‘દેવાનં દેવાયતનમિવા’’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવતો, સુખુમાય ચ ભાવતો નેવસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ સઞ્ઞા નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞઞ્ચ તં મનાયતનધમ્માયતનપરિયાપન્નત્તા આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. અથ વા યાયમેત્થ સઞ્ઞા સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા ચ સા સેસધમ્માનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનારમ્મણાય સમાપત્તિયા એતં અધિવચનં. ન કેવલં એત્થ સઞ્ઞા એદિસી, અથ ખો વેદનાપિ નેવવેદના નાવેદના. ચિત્તમ્પિ નેવચિત્તં નાચિત્તં. ફસ્સોપિ નેવફસ્સો નાફસ્સો. એસ નયો સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ. સઞ્ઞાસીસેન પનાયં દેસના કતાતિ.

અવિજ્જાદીનિ દ્વાદસ વિસ્સજ્જનાનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. તબ્બિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિયટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા. દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા, અન્તવિરહિતે સંસારે સબ્બયોનિગતિભવવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા, પરમત્થતો અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુપિ ખન્ધાદીસુ ન જવતીતિ અવિજ્જા, અપિ ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા. સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. નમતીતિ નામં, નામયતીતિ વા નામં. રુપ્પતીતિ રૂપં. આયે તનોતિ, આયતઞ્ચ નયતીતિ આયતનં. ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. પરિતસ્સતીતિ તણ્હા. ઉપાદિયતિ ભુસં ગણ્હાતીતિ ઉપાદાનં. ભવતિ, ભાવયતીતિ વા ભવો. જનનં જાતિ. જીરણં જરા. મરન્તિ એતેનાતિ મરણં.

૭. દુક્ખાદીનિ અટ્ઠસતાનિ અટ્ઠ ચ વિસ્સજ્જનાનિ ચતુસચ્ચયોજનાવસેન નિદ્દિટ્ઠાનિ. ‘‘દુક્ખં અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદીસુ હિ છન્નં ચતુક્કાનં વસેન ચતુવીસતિ વિસ્સજ્જનાનિ ‘‘ચક્ખુ જરામરણ’’ન્તિ પેય્યાલે ‘‘ચક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં સોતં અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના ‘‘જાતિ અભિઞ્ઞેય્યા’’તિ પરિયોસાનેન પઞ્ચનવુતાધિકેન વિસ્સજ્જનસતેન યોજેત્વા વુત્તાનિ. પઞ્ચનવુતાધિકં ચતુક્કસતં હોતિ, તેસં ચતુક્કાનં વસેન અસીતિઅધિકાનિ સત્ત વિસ્સજ્જનસતાનિ. ‘‘જરામરણં અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિકે ચતુક્કે ‘‘ચત્તારિ વિસ્સજ્જનાની’’તિ એવં સબ્બાનિ અટ્ઠ ચ સતાનિ અટ્ઠ ચ વિસ્સજ્જનાનિ હોન્તિ. એત્થ ચ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ પધાનભૂતો પચ્ચયો સમુદયોતિ વેદિતબ્બો. સબ્બસઙ્ખારેહિ સુઞ્ઞં નિબ્બાનં નિરોધોતિ વેદિતબ્બં. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનં તિણ્ણમ્પિ હિ લોકુત્તરિન્દ્રિયાનં એત્થ અભાવં સન્ધાય અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયનિરોધોતિઆદિ યુજ્જતિ. નિરોધગામિનિપટિપદાતિ ચ સબ્બત્થ અરિયમગ્ગો એવ. એવઞ્હિ વુચ્ચમાને ફલેપિ મગ્ગવોહારસમ્ભવતો અઞ્ઞિન્દ્રિયઅઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયાનમ્પિ યુજ્જતિ. પુન દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞટ્ઠાદિવસેન અટ્ઠસતાનિ અટ્ઠ ચ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, પુન દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞાપટિવેધટ્ઠાદિવસેન અટ્ઠસતાનિ અટ્ઠ ચ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ. પરિઞ્ઞા ચ સા પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન પટિવેધો ચાતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો. પરિઞ્ઞાપટિવેધોવ અત્થો પરિઞ્ઞાપટિવેધટ્ઠો.

૮. પુન તાનેવ દુક્ખાદીનિ જરામરણપરિયન્તાનિ દ્વિઅધિકાનિ દ્વે પદસતાનિ સમુદયાદીહિ સત્તહિ સત્તહિ પદેહિ યોજેત્વા દ્વિઅધિકાનં દ્વિન્નં અટ્ઠકસતાનં વસેન સહસ્સઞ્ચ છ ચ સતાનિ સોળસ ચ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ. તત્થ પધાનભૂતો પચ્ચયો સમુદયો, તસ્સ નિરોધો સમુદયનિરોધો. છન્દો એવ રાગો છન્દરાગો, દુક્ખે સુખસઞ્ઞાય દુક્ખસ્સ છન્દરાગો, તસ્સ નિરોધો છન્દરાગનિરોધો. દુક્ખં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં સુખં સોમનસ્સં દુક્ખસ્સ અસ્સાદો. દુક્ખસ્સ અનિચ્ચતા દુક્ખસ્સ વિપરિણામધમ્મતા દુક્ખસ્સ આદીનવો. દુક્ખે છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં. ‘‘યં ખો પન કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં નિરોધો તસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૪) વચનતો નિબ્બાનમેવ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં. ‘‘દુક્ખનિરોધો સમુદયનિરોધો છન્દરાગનિરોધો દુક્ખસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ નાનાસઙ્ખતપટિપક્ખવસેન નાનાપરિયાયવચનેહિ ચતૂસુ ઠાનેસુ નિબ્બાનમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘આહારસમુદયા દુક્ખસમુદયો આહારનિરોધા દુક્ખનિરોધો સરસવસેન સમુદયનિરોધો, અથ વા ઉદયબ્બયદસ્સનેન સમુદયનિરોધો સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો છન્દરાગનિરોધો’’તિ વદન્તિ. એવઞ્ચ વુચ્ચમાને લોકુત્તરિન્દ્રિયાનં અવિપસ્સનૂપગત્તા ન સબ્બસાધારણં હોતીતિ પઠમં વુત્તનયોવ ગહેતબ્બો. લોકુત્તરિન્દ્રિયેસુ હિ છન્દરાગાભાવતોયેવ છન્દરાગનિરોધોતિ યુજ્જતિ. સરીરે છન્દરાગેનેવ સરીરેકદેસેસુ કેસાદીસુપિ છન્દરાગો કતોવ હોતિ, જરામરણવન્તેસુ છન્દરાગેનેવ જરામરણેસુપિ છન્દરાગો કતોવ હોતિ. એવં અસ્સાદાદીનવાપિ યોજેતબ્બા. પુન દુક્ખાદીનિ જરામરણપરિયન્તાનિ દ્વિઅધિકાનિ દ્વે પદસતાનિ સમુદયાદીહિ છહિ છહિ પદેહિ યોજેત્વા દ્વિઅધિકાનં દ્વિન્નં સત્તકસતાનં વસેન નયસહસ્સઞ્ચ ચત્તારિ ચ સતાનિ ચુદ્દસ ચ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ.

૯. ઇદાનિ રૂપાદીનિ જરામરણપરિયન્તાનિ એકાધિકાનિ દ્વે પદસતાનિ સત્તહિ અનુપસ્સનાહિ યોજેત્વા નિદ્દિસિતું પઠમં તાવ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો સત્ત અનુપસ્સના નિદ્દિટ્ઠા. તાનિ સબ્બાનિ સત્તહિ સુદ્ધિકઅનુપસ્સનાવિસ્સજ્જનેહિ સદ્ધિં સહસ્સઞ્ચ ચત્તારિ ચ સતાનિ ચુદ્દસ ચ વિસ્સજ્જનાનિ હોન્તિ. અનિચ્ચન્તિ અનુપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના. સા નિચ્ચસઞ્ઞાપટિપક્ખા. દુક્ખન્તિ અનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના. સા સુખસઞ્ઞાપટિપક્ખા. અનત્તાતિ અનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના. સા અત્તસઞ્ઞાપટિપક્ખા. તિસ્સન્નં અનુપસ્સનાનં પરિપૂરત્તા નિબ્બિન્દતીતિ નિબ્બિદા, નિબ્બિદા ચ સા અનુપસ્સના ચાતિ નિબ્બિદાનુપસ્સના. સા નન્દિપટિપક્ખા. ચતસ્સન્નં અનુપસ્સનાનં પરિપૂરત્તા વિરજ્જતીતિ વિરાગો, વિરાગો ચ સો અનુપસ્સના ચાતિ વિરાગાનુપસ્સના. સા રાગપટિપક્ખા. પઞ્ચન્નં અનુપસ્સનાનં પરિપૂરત્તા રાગં નિરોધેતીતિ નિરોધો, નિરોધો ચ સો અનુપસ્સના ચાતિ નિરોધાનુપસ્સના. સા સમુદયપટિપક્ખા. છન્નં અનુપસ્સનાનં પરિપૂરત્તા પટિનિસ્સજ્જતીતિ પટિનિસ્સગ્ગો, પટિનિસ્સગ્ગો ચ સો અનુપસ્સના ચાતિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના. સા આદાનપટિપક્ખા. લોકુત્તરિન્દ્રિયાનં અસતિપિ વિપસ્સનૂપગત્તે ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯; પટિ. મ. ૧.૩૧) વચનતો તેસમ્પિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તત્તા તત્થ નિચ્ચસુખત્તસઞ્ઞાનં નન્દિયા રાગસ્સ ચ અભાવા નિરોધવન્તાનીતિ અનુપસ્સનતો પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગપક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગસમ્ભવતો ચ તેહિપિ સત્ત અનુપસ્સના યોજિતાતિ વેદિતબ્બા. જરામરણવન્તેસુ અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠેસુ જરામરણમ્પિ અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠં નામ હોતિ, જરામરણવન્તેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો જરામરણે નિબ્બિન્નો ચ વિરત્તો ચ હોતિ, જરામરણવન્તેસુ નિરોધતો દિટ્ઠેસુ જરામરણમ્પિ નિરોધતો દિટ્ઠં નામ હોતિ, જરામરણવન્તેસુ પટિનિસ્સજ્જન્તો જરામરણં પટિનિસ્સજ્જન્તોવ હોતીતિ જરામરણેહિ સત્ત અનુપસ્સના યોજિતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૦. ઇદાનિ આદીનવઞાણસ્સ વત્થુભૂતાનં ઉપ્પાદાદીનં પઞ્ચન્નં આરમ્મણાનં વસેન ઉપ્પાદાદીનિ તેસં વેવચનાનિ પઞ્ચદસ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, સન્તિપદઞાણસ્સ તપ્પટિપક્ખારમ્મણવસેન અનુપ્પાદાદીનિ પઞ્ચદસ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, પુન તાનેવ ઉપ્પાદાનુપ્પાદાદીનિ પદાનિ યુગળકવસેન યોજેત્વા તિંસ વિસ્સજ્જનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ. એવં ઇમસ્મિં નયેવ સટ્ઠિ વિસ્સજ્જનાનિ હોન્તિ. તત્થ ઉપ્પાદોતિ પુરિમકમ્મપચ્ચયા ઇધ ઉપ્પત્તિ. પવત્તન્તિ તથાઉપ્પન્નસ્સ પવત્તિ. નિમિત્તન્તિ સબ્બમ્પિ સઙ્ખારનિમિત્તં. યોગાવચરસ્સ હિ સઙ્ખારા સસણ્ઠાના વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા નિમિત્તન્તિ વુચ્ચન્તિ. આયૂહનાતિ આયતિં પટિસન્ધિહેતુભૂતં કમ્મં. તઞ્હિ અભિસઙ્ખરણટ્ઠેન આયૂહનાતિ વુચ્ચતિ.