૬. ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૫. તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારોતિ ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગો. તત્થ બ્યઞ્જનેન સુત્તસ્સ નેરુત્તઞ્ચ અધિપ્પાયો ચ નિદાનઞ્ચ પુબ્બાપરસન્ધિ ચ ગવેસિતબ્બોતિ સઙ્ખેપેન તાવ ચતુબ્યૂહં દસ્સેતિ. ‘‘બ્યઞ્જનેના’’તિ ઇમિના હારાનં સુત્તસ્સ બ્યઞ્જનવિચયભાવતો બ્યઞ્જનમુખેનેવ એતે ચતુબ્યૂહહારપદત્થા નિદ્ધારેતબ્બાતિ દસ્સેતિ. નેરુત્તન્તિ નિરુત્તં નિબ્બચનન્તિ અત્થો. નિરુત્તમેવ નેરુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘યા નિરુત્તિપદસંહિતા’’તિ. તસ્સત્થો – યા નિરુત્તિ, ઇદં નેરુત્તં. કા પન સા નિરુત્તિ? પદસંહિતાતિ પદેસુ સંહિતા યુત્તા, લિઙ્ગવચનકાલસાધનપુરિસાદિવિસેસયોગેન યો યો અત્થો યથા યથા વત્તબ્બો, તથા તથા પવત્તસભાવનિરુત્તીતિ અત્થો. તથા હિ વુત્તં ‘‘યં ધમ્માનં નામસો ઞાણ’’ન્તિ.

તત્થ યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો, યાય કારણભૂતાયાતિ અત્થો. ધમ્માનન્તિ ઞેય્યધમ્માનં. નામસોતિ પથવી ફસ્સો ખન્ધા ધાતુ તિસ્સો ફુસ્સોતિ એવમાદિનામવિસેસેન ઞાણં પવત્તતિ, અયં સભાવનિરુત્તિ નામ. પથવીતિ હિ એવમાદિકં સદ્દં ગહેત્વા તતો પરં સઙ્કેતદ્વારેન તદત્થપટિપત્તિ તંતંઅનિયતનામપઞ્ઞત્તિગ્ગહણવસેનેવ હોતીતિ. અથ વા પદસંહિતાતિ પદેન સંહિતા. પદતો હિ પદત્થાવબોધો. સો પનસ્સ અત્થે પવત્તિનિમિત્તભૂતાય પઞ્ઞત્તિયા ગહિતાય એવ હોતીતિ સા પન પઞ્ઞત્તિ નિરુત્તિસઙ્ખાતપદેન સંહિતા પદત્થં બોધેતીતિ પદસંહિતાતિ વુત્તા. ‘‘યદા હિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના ‘‘ધમ્માનં નામસો ઞાણ’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ.

તત્થ અત્થસ્સાતિ સદ્દાભિધેય્યસ્સ અત્થસ્સ. નામં જાનાતીતિ નામપઞ્ઞત્તિવસેન અયં નામાતિ નામં જાનાતિ. ધમ્મસ્સાતિ સભાવધમ્મસ્સ. તથા તથા નં અભિનિરોપેતીતિ યો યો અત્થો ધમ્મો ચ યથા યથા ચ વોહરિતબ્બો, તથા તથા નં નામં વોહારં અભિનિરોપેતિ દેસેતીતિ અત્થો. એત્તાવતા ચ અયં ભિક્ખુ અત્થકુસલો યાવ અનેકાધિવચનકુસલોતિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

તત્થ અત્થકુસલોતિ પાળિઅત્થે કુસલો. ધમ્મકુસલોતિ પાળિયં કુસલો. બ્યઞ્જનકુસલોતિ અક્ખરેસુ ચ વાક્યેસુ ચ કુસલો. નિરુત્તિકુસલોતિ નિબ્બચને કુસલો. પુબ્બાપરકુસલોતિ દેસનાય પુબ્બાપરકુસલો. દેસનાકુસલોતિ ધમ્મસ્સ દેસનાય કુસલો. અતીતાધિવચનકુસલોતિ અતીતપઞ્ઞત્તિકુસલો. એસ નયો સેસેસુપિ. એવં સબ્બાનિ કાતબ્બાનિ, જનપદનિરુત્તાનીતિ યત્તકાનિ સત્તવોહારપદાનિ, તાનિ સબ્બાનિ યથાસમ્ભવં સુત્તે નિબ્બચનવસેન કાતબ્બાનિ વત્તબ્બાનીતિ અત્થો. સબ્બા ચ જનપદનિરુત્તિયોતિ સબ્બા ચ લોકસમઞ્ઞાયો યથારહં કાતબ્બા. ‘‘સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યા’’તિ હિ વુત્તં. તથા હિ સમ્મુતિસચ્ચમુખેનેવ પરમત્થસચ્ચાધિગમો હોતીતિ.

૨૬. અધિપ્પાયકણ્ડે અનુત્તાનં નામ નત્થિ.

૨૭. નિદાનકણ્ડે ઇમિના વત્થુનાતિ ઇમિના પુત્તગવાદિકિત્તનસઙ્ખાતેન કારણેન. કારણઞ્હેત્થ વત્થુ નિદાનન્તિ ચ વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ નિદાનનિદ્ધારણં વેદિતબ્બં.

કામન્ધાતિ કિલેસકામેન અન્ધા. જાલસઞ્છન્નાતિ તણ્હાજાલપલિગુણ્ઠિતા. તણ્હાછદનછાદિતાતિ તણ્હાસઙ્ખાતેન અન્ધકારેન પિહિતા. બન્ધનાબદ્ધાતિ કામગુણસઙ્ખાતેન બન્ધનેન બદ્ધા. ‘‘પમત્તબન્ધના’’તિપિ પાઠો, પમાદેનાતિ અત્થો. પુબ્બાપરેનાતિ પુબ્બેન વા અપરેન વા દેસનન્તરેનાતિ અધિપ્પાયો. યુજ્જતીતિ યોગં ઉપેતિ, સમેતીતિ અત્થો. ઇમેહિ પદેહિ પરિયુટ્ઠાનેહીતિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ ગાથાપદેહિ તણ્હાપરિયુટ્ઠાનદીપકેહિ. સાયેવ તણ્હાતિ યા પુરિમગાથાય વુત્તા, સાયેવ તણ્હા. ‘‘યઞ્ચાહા’’તિઆદિના દ્વિન્નમ્પિ ગાથાનં અત્થસંસન્દનેન પુબ્બાપરં વિભાવેતિ. પયોગેનાતિ સમુદાચારેન. તસ્માતિ યત્થ સયં ઉપ્પન્ના, તં સન્તાનં નિસ્સરિતું અદેન્તી નાનારમ્મણેહિ પલોભયમાના કિલેસેહિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. તસ્મા કિલેસવસેન ચ પરિયુટ્ઠાનવસેન ચ તણ્હાબન્ધનં વુત્તા.

પપઞ્ચેન્તિ સંસારે ચિરં ઠપેન્તીતિ પપઞ્ચા. તિટ્ઠન્તિ એતાહીતિ ઠિતી. બન્ધનટ્ઠેન સન્દાનં વિયાતિ સન્દાનં. નિબ્બાનનગરપ્પવેસસ્સ પટિસેધનતો પલિઘં વિયાતિ પલિઘં. અનવસેસતણ્હાપહાનેન નિત્તણ્હો. અત્તહિતપરહિતાનં ઇધલોકપરલોકાનઞ્ચ મુનનતો મુનીતિ એવં ગાથાય પદત્થો વેદિતબ્બો. પપઞ્ચાદિઅત્થા પન પાળિયં વિભત્તા એવાતિ. તત્થ યસ્સેતે પપઞ્ચાદયો અબ્ભત્થં ગતા, તસ્સ તણ્હાય લેસોપિ ન ભવતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યો એતં સબ્બં સમતિક્કન્તો, અયં વુચ્ચતિ નિત્તણ્હો’’તિ.

૨૮. પરિયુટ્ઠાનન્તિ ‘‘તણ્હાય પરિયુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તાનિ તણ્હાવિચરિતાનિ. સઙ્ખારાતિ ‘‘તદભિસઙ્ખતા સઙ્ખારા’’તિ વુત્તા તણ્હાદિટ્ઠિમાનહેતુકા સઙ્ખારા. તે પન યસ્મા સત્તસુ જવનચેતનાસુ પઠમચેતના સતિ પચ્ચયસમવાયે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલં દેતિ. પચ્છિમચેતના અનન્તરે અત્તભાવે. ઉભિન્નં વેમજ્ઝચેતના યત્થ કત્થચિ ફલં દેતિ, તસ્મા વિપચ્ચનોકાસવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા વા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા પન તંતંચેતનાસમ્પયુત્તા તણ્હાપિ ચેતના વિય દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિવસેન તિધા હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘એવં તણ્હા તિવિધં ફલં દેતી’’તિ. પુબ્બાપરેન યુજ્જતીતિ યં પુબ્બં પુરિમં સઙ્ખારાનં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયતાદિવચનં વુત્તં, તં ઇમિના અપરેન કમ્મસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયતાદિવચનેન યુજ્જતિ ગઙ્ગોદકં વિય યમુનોદકેન સંસન્દતિ સમેતીતિ અત્થો.

સઙ્ખારા દસ્સનબલેનાતિ ચતૂસુ દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તેસુ વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તે ચાતિ પઞ્ચસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ સઙ્ખારા પઠમમગ્ગપઞ્ઞાબલેન. છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ ભાવનાબલેનાતિ પઠમમગ્ગેન પહીનાવસેસવસેન વુત્તં, ન સબ્બેસં વસેન.

અનુબન્ધોતિ તણ્હાદીનં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિ. યો ચાપિ પપઞ્ચોતિઆદિના ‘‘પપઞ્ચેતી’’તિઆદિના વુત્તં રાધસુત્તઞ્ચસંસન્દતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇદં એકત્થ’’ન્તિ. યદિપિ અત્થતો એકં, દેસનાય પન વિસેસો વિજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. એવન્તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન. સુત્તેનાતિ સંવણ્ણિયમાનેન સુત્તેન. સુત્તન્તિ સુત્તન્તરં. સંસન્દયિત્વાતિ વિમિસ્સિત્વા અત્થતો અભિન્નં કત્વા. પુબ્બાપરેન સદ્ધિં યોજયિત્વાતિ પુબ્બેન વા અપરેન વા સુત્તેન સદ્ધિં અત્થતો સમ્બન્ધં યોજેત્વા. વુત્તમેવત્થં પાકટં કરોતિ તેન સુત્તસ્સ અત્થો નિદ્દિટ્ઠો હોતિ વિત્થારિતો સુત્તન્તરદસ્સનેન.

ન કેવલં સુત્તન્તરસંસન્દનમેવ પુબ્બાપરસન્ધિ, અથ ખો અઞ્ઞોપિ અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘સો ચાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્થસન્ધીતિ કિરિયાકારકાદિવસેન અત્થસ્સ સમ્બન્ધો. સો પન યસ્મા સઙ્કાસનાદીનં છન્નં અત્થપદાનંયેવ હોતિ, સબ્બસ્સાપિ પદત્થસ્સ તદવરોધતો.

સમ્બન્ધો ચ નામ ન કોચિ અત્થો. તસ્મા ‘‘અત્થસન્ધિ છપ્પદાની’’તિઆદિ વુત્તં. બ્યઞ્જનસન્ધીતિ પદસ્સ પદન્તરેન સમ્બન્ધો. યસ્મા પન સબ્બમ્પિ નામાદિપદં છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ અસઙ્ગહિતં નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘બ્યઞ્જનસન્ધિ છપ્પદાની’’તિઆદિ વુત્તં.

દેસનાસન્ધીતિ યથાવુત્તદેસનન્તરેન દેસનાય સંસન્દનં. ન ચ પથવિં નિસ્સાયાતિ પથવિં વિસયસઙ્ખાતં નિસ્સયં કત્વા, પથવિં આલમ્બિત્વાતિ અત્થો. ઝાયીતિ ફલસમાપત્તિઝાનેન ઝાયી. સો હિ સબ્બસઙ્ખારનિસ્સટં નિબ્બાનં આલમ્બિત્વા સમાપજ્જનવસેન ઝાયતિ, ન પથવિં નિસ્સાય ઝાયતીતિ વુત્તો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ રૂપપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય સબ્બો કામભવો રૂપભવો ચ ગહિતા. અરૂપભવો પન સરૂપેનેવ ગહિતોતિ સબ્બં લોકં પરિયાદિયિત્વા પુન અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન તં દસ્સેતું ‘‘ન ચ ઇમં લોક’’ન્તિઆદિમાહ. સબ્બો હિ લોકો ઇધલોકો પરલોકો ચાતિ દ્વેવ કોટ્ઠાસા હોન્તિ. યસ્મા પન ‘‘ઇધલોકો’’તિ વિસેસતો દિટ્ઠધમ્મભૂતો સત્તસન્તાનો વુચ્ચતિ. ‘‘પરલોકો’’તિ ભવન્તરસઙ્ખેપગતો સત્તસન્તાનો તદુભયવિનિમુત્તો અનિન્દ્રિયબદ્ધો રૂપસન્તાનો. તસ્મા તં સન્ધાય ‘‘યમિદં ઉભયમન્તરેના’’તિઆદિ વુત્તં.

યે પન ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ વચનં ગહેત્વા અન્તરાભવં ઇચ્છન્તિ, તેસં તં મિચ્છા. અન્તરાભવો હિ અભિધમ્મે પટિક્ખિત્તોતિ. દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનઞ્ચ. વિઞ્ઞાતન્તિ અવસિટ્ઠં ધમ્મારમ્મણપરિયાપન્નરૂપં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. વિતક્કિતં વિચારિતન્તિ વિતક્કનવસેન અનુમજ્જનવસેન ચ આલમ્બિતં. મનસાનુચિન્તિતન્તિ ચિત્તેન અનુ અનુ ચિન્તિતં. અયં સદેવકે…પે… અનિસ્સિતેન ચિત્તેન ન ઞાયતિ ઝાયન્તોતિ અયં ખીણાસવો ફલસમાપત્તિઝાનેન ઝાયન્તો પુબ્બેવ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયાનં સુટ્ઠુ પહીનત્તા સદેવકે લોકે…પે… મનુસ્સાય યત્થ કત્થચિપિ અનિસ્સિતેન ચિત્તેન ઝાયતિ નામ. તતો એવ લોકે કેનચિપિ ન ઞાયતિ ‘‘અયં ઇદં નામ નિસ્સાય ઝાયતી’’તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, કિં ત્વં નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ. (નેત્તિ. ૧૦૪);

ઇદાનિ ખીણાસવચિત્તસ્સ કત્થચિપિ અનિસ્સિતભાવં ગોધિકસુત્તેન (સં. નિ. ૧.૧૫૯) વક્કલિસુત્તેન (સં. નિ. ૩.૮૭) ચ વિભાવેતું ‘‘યથા મારો’’તિઆદિ વુત્તં. વિઞ્ઞાણં સમન્વેસન્તોતિ પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં વિઞ્ઞાણં પરિયેસન્તો. ‘‘પપઞ્ચાતીતો’’તિઆદિના અદસ્સનસ્સ કારણમાહ. અનિસ્સિતચિત્તા ન ઞાયન્તિ ઝાયમાનાતિ ન કેવલં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા ખીણાસવસ્સ ચિત્તગતિં મારાદયો ન જાનન્તિ, અપિ ચ ખો સઉપાદિસેસાયપિ નિબ્બાનધાતુયા તસ્સ તં ન જાનન્તીતિ અત્થો. અયં દેસનાસન્ધીતિ ગોધિકસુત્તવક્કલિસુત્તાનં વિય સુત્તન્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅત્થસંસન્દના દેસનાસન્ધિ નામ.

નિદ્દેસસન્ધીતિ નિદ્દેસસ્સ સન્ધિ નિદ્દેસસન્ધિ, નિદ્દેસેન વા સન્ધિ નિદ્દેસસન્ધિ. પુરિમેન સુત્તસ્સ નિદ્દેસેન તસ્સેવ પચ્છિમસ્સ નિદ્દેસસ્સ, પચ્છિમેન વા પુરિમસ્સ સમ્બન્ધનન્તિ અત્થો. તં દસ્સેતું યસ્મા ભગવા યેભુય્યેન પઠમં વટ્ટં દસ્સેત્વા પચ્છા વિવટ્ટં દસ્સેતિ, તસ્મા ‘‘નિસ્સિતચિત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિસ્સિતં ચિત્તં એતેસન્તિ નિસ્સિતચિત્તા, પુગ્ગલા, નિદ્દિસિતબ્બા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાયાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્માધિટ્ઠાનાય પન નિસ્સિતં ચિત્તં એત્થાતિ નિસ્સિતચિત્તા, નિસ્સિતચિત્તવન્તો તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયવસેન પવત્તા સુત્તપદેસા. સેસમેત્થ સબ્બં પાકટમેવ.

ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. આવટ્ટહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૯. તત્થ કતમો આવટ્ટો હારોતિ આવટ્ટહારવિભઙ્ગો. તત્થ આરમ્ભથાતિ આરમ્ભધાતુસઙ્ખાતં વીરિયં કરોથ. નિક્કમથાતિ કોસજ્જપક્ખતો નિક્ખન્તત્તા નિક્કમધાતુસઙ્ખાતં તદુત્તરિવીરિયં કરોથ. યુઞ્જથ બુદ્ધસાસનેતિ યસ્મા સીલસંવરો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ ઇમેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠિતાનં જાગરિયાનુયોગવસેન આરમ્ભનિક્કમધાતુયો સમ્પજ્જન્તિ, તસ્મા તથાભૂતસમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતે ભગવતો સાસને યુત્તપ્પયુત્તા હોથ. ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરોતિ એવં પટિપજ્જન્તા ચ તેધાતુઇસ્સરસ્સ મચ્ચુરાજસ્સ વસં સત્તે નેતીતિ તસ્સ સેનાસઙ્ખાતં અબલં દુબ્બલં યથા નામ બલૂપપન્નો કુઞ્જરો નળેહિ કતં અગારં ખણેનેવ વિદ્ધંસેતિ, એવમેવ કિલેસગણં ધુનાથ વિધમથ વિદ્ધંસેથાતિ અત્થો (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૮૫).

ઇદાનિ યદત્થં અયં ગાથા નિક્ખિત્તા, તં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથાતિ વીરિયસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આરમ્ભથ નિક્કમથાતિ ઇદં વચનં વીરિયસ્સ પદટ્ઠાનં વીરિયપયોગસ્સ કારણં વીરિયારમ્ભે નિયોજનતો, ‘‘યોગા વે જાયતી ભૂરી’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨) વચનતો યોગો ભાવના. તત્થ વિપસ્સનાભાવનાય વક્ખમાનત્તા સમાધિભાવના ઇધાધિપ્પેતાતિ વુત્તં – ‘‘યુઞ્જથ બુદ્ધસાસનેતિ સમાધિસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘મચ્ચુનો સેન’’ન્તિ વુત્તાય કિલેસસેનાય સમ્મા ધુનનં ઞાણેનેવ હોતીતિ આહ – ‘‘ધુનાથ…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ. પુન યથાવુત્તવીરિયસમાધિપઞ્ઞાસમ્પયુત્તેસુ આધિપચ્ચકિચ્ચતાય પપઞ્ચપ્પહાનસમત્થા વટ્ટમૂલં છિન્દિત્વા વિવટ્ટં પાપેન્તિ ચાતિ દસ્સનત્થં ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથાતિ વીરિયિન્દ્રિયસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇમાનિ પદટ્ઠાનાનિ દેસનાતિ ‘‘યાનિમાનિ વીરિયસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના વીરિયાદીનં પદટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ, સા આરમ્ભથ નિક્કમથાતિ આદિદેસના, ન વીરિયારમ્ભવત્થુઆદીનીતિ અત્થો. તથા ચેવ સંવણ્ણિતં.

એવં યથાનિક્ખિત્તાય દેસનાય પદટ્ઠાનવસેન અત્થં નિદ્ધારેત્વા ઇદાનિ તં સભાગવિસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટેતુકામો તસ્સ ભૂમિં દસ્સેતું ‘‘અયુઞ્જન્તાનં વા સત્તાનં યોગે યુઞ્જન્તાનં વા આરમ્ભો’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યોગે ભાવનાયં તં અયુઞ્જન્તાનં વા સત્તાનં અપરિપક્કઞાણાનં વાસનાભાગેન આયતિં વિજાનનત્થં અયં દેસનારમ્ભો યુઞ્જન્તાનં વા પરિપક્કઞાણાનન્તિ.

સો પમાદો દુવિધોતિ યેન પમાદેન ભાવનં નાનુયુઞ્જન્તિ, સો પમાદો અત્તનો કારણભેદેન દુવિધો. અઞ્ઞાણેનાતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણપટિચ્છાદકેન સમ્મોહેન. નિવુતોતિ છાદિતો. ઞેય્યટ્ઠાનન્તિ ઞેય્યઞ્ચ તં ‘‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો’’તિઆદિના ઞાણસ્સ પવત્તનટ્ઠાનઞ્ચાતિ ઞેય્યટ્ઠાનં. અનેકભેદત્તા પાપધમ્માનં તબ્બસેન અનેકભેદોપિ પમાદો મૂલભૂતાય અવિજ્જાય વસેન એકો એવાતિ આહ – ‘‘એકવિધો અવિજ્જાયા’’તિ. લાભવિનિચ્છયપરિગ્ગહમચ્છરિયાનિ પરિયેસનાઆરક્ખાપરિભોગેસુ અન્તોગધાનિ. છન્દરાગજ્ઝોસાના તણ્હા એવાતિ તણ્હામૂલકેપિ ધમ્મે એત્થેવ પક્ખિપિત્વા ‘‘તિવિધો તણ્હાયા’’તિ વુત્તં.

રૂપીસુ ભવેસૂતિ રૂપધમ્મેસુ. અજ્ઝોસાનન્તિ તણ્હાભિનિવેસો. એતેન ‘‘તણ્હાય રૂપકાયો પદટ્ઠાન’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ. અનાદિમતિ હિ સંસારે ઇત્થિપુરિસા અઞ્ઞમઞ્ઞરૂપાભિરામા, અયઞ્ચત્થો ચિત્તપરિયાદાનસુત્તેન (અ. નિ. ૧.૧-૧૦) દીપેતબ્બો. અરૂપીસુ સમ્મોહોતિ ફસ્સાદીનં અતિસુખુમસભાવત્તા સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનવિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા ચ અરૂપધમ્મેસુ સમ્મોહો, સત્તાનં પતિટ્ઠિતોતિ વચનસેસો. એવં નિદ્ધારિતે રૂપકાયનામકાયસઙ્ખાતે ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકે આરમ્મણકરણવસેન પવત્તં તણ્હઞ્ચ અવિજ્જઞ્ચ અવિસેસેન વુત્તં ચતુપાદાનાનં વસેન વિભજિત્વા તેસં ખન્ધાનં ઉપાદાનાનઞ્ચ દુક્ખસમુદયભાવેન સહપરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બભાવં દસ્સેતિ ‘‘તત્થ રૂપકાયો’’તિઆદિના.

૩૦. એવં પમાદમુખેન પુરિમસચ્ચદ્વયં નિદ્ધારેત્વા પમાદમુખેનેવ અપરમ્પિ સચ્ચદ્વયં નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થ યો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ પમાદસ્સ. સમ્પટિવેધેનાતિ સમ્મા પરિજાનનેન અસ્સાદાદીનં જાનનેન. રક્ખણા પટિસંહરણાતિ અત્તનો ચિત્તસ્સ રક્ખણસઙ્ખાતા પમાદસ્સ પટિસંહરણા, તપ્પટિપક્ખેન સઙ્કોચના અપ્પમાદાનુયોગેન યા ખેપના. અયં સમથોતિ કિચ્ચેન સમાધિં દસ્સેતિ. અયં વોદાનપક્ખવિસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટના. ‘‘યદા જાનાતિ કામાનં…પે… આનિસંસ’’ન્તિ ઇમિના સમથાધિગમસ્સ ઉપાયં દસ્સેતિ.

તત્થ કામાનન્તિ વત્થુકામાનઞ્ચ કિલેસકામાનઞ્ચ. અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતોતિ કામે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં સુખસોમનસ્સસઙ્ખાતં અસ્સાદં અસ્સાદતાય અસ્સાદમત્તતો. આદીનવન્તિ ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૬) વુત્તં આદીનવં દોસં. નિસ્સરણન્તિ પઠમજ્ઝાનં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કામાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૭૨). ઓકારન્તિ લામકભાવં. સંકિલેસન્તિ સંકિલિસ્સનં. કામહેતુ હિ સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. વોદાનન્તિ વિસુજ્ઝનં. નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસન્તિ નીવરણપ્પહાનાદિગુણવિસેસયોગં. તત્થાતિ તસ્મિં યથાવુત્તે સમથે સતિ. યા વીમંસાતિ યા પઞ્ઞા. ‘‘સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૭૧) હિ વુત્તં. યથા તણ્હાસહિતાવ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, એવં અવિજ્જાસહિતાવ તણ્હા ઉપાદાનાનં પચ્ચયો. તાસુ નિરુદ્ધાસુ ઉપાદાનાદીનં અભાવો એવાતિ તણ્હાઅવિજ્જાપહાનેન સકલવટ્ટદુક્ખનિરોધં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ પહીનેસૂ’’તિઆદિમાહ. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિસભાગસભાગધમ્માવટ્ટનવસેન નિદ્ધારિતાનીતિ અધિપ્પાયો.

એવં વોદાનપક્ખં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ વિસભાગધમ્મવસેન સભાગધમ્મવસેન ચ આવટ્ટનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સંકિલેસપક્ખં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ વિસભાગધમ્મવસેન સભાગધમ્મવસેન ચ આવટ્ટનં દસ્સેતું ‘‘યથાપિ મૂલે’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યથા નામ પતિટ્ઠાહેતુભાવેન મૂલન્તિ લદ્ધવોહારે ભૂમિગતે રુક્ખસ્સ અવયવે ફરસુછેદાદિઅન્તરાયાભાવેન અનુપદ્દવે તતો એવ દળ્હે થિરે સતિ ખન્ધે છિન્નેપિ અસ્સત્થાદિરુક્ખો રુહતિ, એવમેવ તણ્હાનુસયસઙ્ખાતે અત્તભાવરુક્ખસ્સ મૂલે મગ્ગઞાણફરસુના અનુપચ્છિન્ને તયિદં દુક્ખં પુનપ્પુનં અપરાપરભાવેન નિબ્બત્તતિ ન નિરુજ્ઝતીતિ. કામતણ્હાદિનિવત્તનત્થં ‘‘ભવતણ્હાયા’’તિ વુત્તં. એતસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ એતસ્સ ભવતણ્હાસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મસ્સ ભવેસુ આદીનવપ્પટિચ્છાદનાદિવસેન અસ્સાદગ્ગહણસ્સ પચ્ચયો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સંયોજનીયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૭). તેનેવાહ – ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા હિ ભવતણ્હા’’તિ. ઇધ સમથો વિપસ્સના ચ મગ્ગસમાધિ મગ્ગપઞ્ઞા ચ અધિપ્પેતાતિ આહ – ‘‘યેન તણ્હાનુસયં સમૂહનતી’’તિઆદિ. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ વિસભાગસભાગધમ્માવટ્ટનવસેન નિદ્ધારિતાનીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇદાનિ ન કેવલં નિદ્ધારિતેહેવ વિસભાગસભાગધમ્મેહિ આવટ્ટનં, અથ ખો પાળિઆગતેહિપિ તેહિ આવટ્ટનં આવટ્ટહારોતિ દસ્સનત્થં ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ સબ્બપાપસ્સાતિ સબ્બાકુસલસ્સ. અકરણન્તિ અનુપ્પાદનં. કુસલસ્સાતિ ચતુભૂમકકુસલસ્સ. ઉપસમ્પદાતિ પટિલાભો. સચિત્તપરિયોદાપનન્તિ અત્તનો ચિત્તવોદાનં, તં પન અરહત્તેન હોતિ. ઇતિ સીલસંવરેન સબ્બપાપં પહાય સમથવિપસ્સનાહિ કુસલં સમ્પાદેત્વા અરહત્તફલેન ચિત્તં પરિયોદપેતબ્બન્તિ એતં બુદ્ધાન સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠીતિ અયં સઙ્ખેપત્થો, વિત્થારતો પન અત્થો પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ.

તત્થ ‘‘સબ્બપાપં નામા’’તિઆદીસુ દોસસમુટ્ઠાનન્તિ દોસો સમુટ્ઠાનમેવ એતસ્સાતિ દોસસમુટ્ઠાનં, ન દોસો એવ સમુટ્ઠાનન્તિ. લોભસમુટ્ઠાનાયપિ પિસુણવાચાય સમ્ભવતો. કાયદુચ્ચરિતન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘દોસસમુટ્ઠાન’’ન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો. લોભસમુટ્ઠાનં મોહસમુટ્ઠાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સમ્ફપ્પલાપો ઉદ્ધચ્ચચિત્તેન પવત્તયતીતિ અધિપ્પાયેન તસ્સ મોહસમુટ્ઠાનતા વુત્તા.

એવં દુચ્ચરિતઅકુસલકમ્મપથકમ્મવિભાગેન ‘‘સબ્બપાપ’’ન્તિ એત્થ વુત્તપાપં વિભજિત્વા ઇદાનિસ્સ અકુસલમૂલવસેન અગતિગમનવિભાગમ્પિ દસ્સેતું ‘‘અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અકુસલમૂલં પયોગં ગચ્છન્તન્તિ લોભાદિઅકુસલાનિ કાયવચીપયોગં ગચ્છન્તાનિ, કાયવચીપયોગં સમુટ્ઠાપેન્તાનીતિ અત્થો. છન્દાતિ છન્દહેતુ. યં છન્દા અગતિં ગચ્છતિ, ઇદં લોભસમુટ્ઠાનન્તિ છન્દા અગતિં ગચ્છતીતિ યદેતં અગતિગમનં, ઇદં લોભસમુટ્ઠાનન્તિ. એવં સેસેસુપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ એત્થ પાપં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ અકરણં દસ્સેન્તો ‘‘લોભો…પે… પઞ્ઞાયા’’તિ તીહિ કુસલમૂલેહિ તિણ્ણં અકુસલમૂલાનં પહાનવસેન સબ્બપાપસ્સ અકરણં અનુપ્પાદનમાહ. તથા લોભો ઉપેક્ખાયાતિઆદિના બ્રહ્મવિહારેહિ. તત્થ અરતિં વૂપસમેન્તી મુદિતા તસ્સા મૂલભૂતં મોહં પજહતીતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘મોહો મુદિતાય પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતી’’તિ.

૩૧. ઇદાનિ અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન પાપં તસ્સ અકરણઞ્ચ દસ્સેત્વા સેસપદાનઞ્ચ અત્થવિભાવનમુખેન સભાગવિસભાગધમ્માવટ્ટનં દસ્સેતું ‘‘સબ્બપાપં નામ અટ્ઠ મિચ્છત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. અકિરિયા અકરણં અનજ્ઝાચારોતિ તીહિપિ પદેહિ મિચ્છત્તાનં અનુપ્પાદનમેવ વદતિ. તથા કિરિયા કરણં અજ્ઝાચારોતિ તીહિપિ પદેહિ ઉપ્પાદનમેવ વદતિ. અજ્ઝાચારોતિ અધિટ્ઠહિત્વા આચરણં. અતીતસ્સાતિ ચિરકાલપ્પવત્તિવસેન પુરાણસ્સ. મગ્ગસ્સાતિ અરિયમગ્ગસ્સ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુરાણમગ્ગં પુરાણં અઞ્જસન્તિ ખો અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૬૫ અત્થતો સમાનં). અતીતેન વા વિપસ્સિના ભગવતા યથાધિગતં દેસિતભાવં સન્ધાય ‘‘અતીતસ્સ મગ્ગસ્સા’’તિ વુત્તં. વિપસ્સિનો હિ અયં ભગવતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાતિમોક્ખુદ્દેસગાથાતિ.

યં પટિવેધેનાતિ યસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયેન. યં પરિયોદાપિતં, અયં નિરોધોતિ યદિપિ અસઙ્ખતા ધાતુ કેનચિ સંકિલેસેન ન સંકિલિસ્સતિ, અધિગચ્છન્તસ્સ પન પુગ્ગલસ્સ વસેન એવં વુત્તં. તસ્સ હિ યાવ સંકિલેસા ન વિગચ્છન્તિ, તાવ અસઙ્ખતા ધાતુ અપરિયોદપિતાતિ વુચ્ચતિ. યથા નિબ્બાનાધિગમેન યે ખન્ધા વૂપસમેતબ્બા, તેસં સેસભાવેન અસેસભાવેન ચ ‘‘સઉપાદિસેસા’’તિ ચ, ‘‘અનુપાદિસેસા’’તિ ચ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

ઇમાનિ પાળિઆગતધમ્માનં સભાગવિસભાગધમ્માવટ્ટનવસેન નિદ્ધારિતાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પુનપિ પાળિઆગતધમ્માનં સભાગવિસભાગધમ્માવટ્ટનેન આવટ્ટહારં દસ્સેતું ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતી’’તિ ગાથમાહ. તસ્સા પદત્થો પુબ્બે વુત્તો એવ. ધમ્મોતિ પુઞ્ઞધમ્મો ઇધાધિપ્પેતો. તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મો નામ દુવિધો ઇન્દ્રિયસંવરો મગ્ગો ચા’’તિ આહ. ઇન્દ્રિયસંવરસીસેન ચેત્થ સબ્બમ્પિ સીલં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બા ઉપપત્તિયો દુગ્ગતિ દુક્ખદુક્ખતાદિયોગેન દુક્ખા ગતિયોતિ કત્વા. યથાવુત્તે દુવિધે ધમ્મે પઠમો ધમ્મો યથા સુચિણ્ણો હોતિ, યતો ચ સો રક્ખતિ, યત્થ ચ પતિટ્ઠાપેતિ, તં સબ્બં દસ્સેતું ‘‘તત્થ યા સંવરસીલે અખણ્ડકારિતા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદાનિ તસ્સ ધમ્મસ્સ અપાયતો રક્ખણે એકન્તિકભાવં વિભાવેતું ગામણિસંયુત્તે (સં. નિ. ૪.૩૫૮) અસિબન્ધકપુત્તસુત્તં આભતં.

તત્થ એવન્તિ પકારેન. ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડને, ઇમિનાપિ પકારેન અયમત્થો વેદિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. અસિબન્ધકપુત્તોતિ અસિબન્ધકસ્સ નામ પુત્તો. ગામે જેટ્ઠકતાય ગામણી. પચ્છાભૂમકાતિ પચ્છાભૂમિવાસિનો. કામણ્ડલુકાતિ સકમણ્ડલુનો. સેવાલમાલિકાતિ પાતોવ ઉદકતો સેવાલઞ્ચેવ ઉપ્પલાદીનિ ચ ગહેત્વા ઉદકસુદ્ધિભાવજાનનત્થં માલં કત્વા પિળન્ધનકા. ઉદકોરોહકાતિ સાયં પાતં ઉદકં ઓરોહણકા. ઉય્યાપેન્તીતિ ઉપરિયાપેન્તિ. સઞ્ઞાપેન્તીતિ સમ્મા યાપેન્તિ. સગ્ગં નામ ઓક્કામેન્તીતિ પરિવારેત્વા ઠિતાવ ‘‘ગચ્છ, ભો, બ્રહ્મલોકં, ગચ્છ, ભો, બ્રહ્મલોક’’ન્તિ વદન્તા સગ્ગં પવેસેન્તિ.

અનુપરિસક્કેય્યાતિ અનુપરિગચ્છેય્ય. ઉમ્મુજ્જાતિ ઉટ્ઠહ. ઉપ્લવાતિ જલસ્સ ઉપરિપ્લવ. થલમુપ્લવાતિ થલં અભિરુહ. તત્ર યાસ્સાતિ તત્ર યં અસ્સ, યં ભવેય્ય. સક્ખરકઠલન્તિ સક્ખરા વા કઠલા વા. સા અધોગામી અસ્સાતિ સા અધો ગચ્છેય્ય, હેટ્ઠાગામી ભવેય્ય. અધો ગચ્છેય્યાતિ હેટ્ઠા ગચ્છેય્ય. મગ્ગસ્સાતિ અરિયમગ્ગસ્સ. તિક્ખતાતિ તિખિણતા. સા ચ ખો ન સત્થકસ્સ વિય નિસિતકરણતા, અથ ખો ઇન્દ્રિયાનં પટુભાવોતિ દસ્સેતું ‘‘અધિમત્તતા’’તિ આહ. નનુ ચ અરિયમગ્ગો અત્તના પહાતબ્બકિલેસે અનવસેસં સમુચ્છિન્દતીતિ અતિખિણો નામ નત્થીતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ નો ચ ખો ‘‘યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સા’’તિ વચનતો સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તાનં કિલેસપ્પહાનં પતિ અત્થિ કાચિ વિસેસમત્તાતિ સક્કા વત્તું. અયં પન વિસેસો ન ઇધાધિપ્પેતો, સબ્બુપપત્તિસમતિક્કમનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યસ્મા પન અરિયમગ્ગેન ઓધિસો કિલેસા પહીયન્તિ, તઞ્ચ નેસં તથાપહાનં મગ્ગધમ્મેસુ ઇન્દ્રિયાનં અપાટવપાટવતરપાટવતમભાવેન હોતીતિ યો વજિરૂપમધમ્મેસુ મત્થકપ્પત્તાનં અગ્ગમગ્ગધમ્માનં પટુતમભાવો. અયં ઇધ મગ્ગસ્સ તિક્ખતાતિ અધિપ્પેતા. તેનેવાહ – ‘‘અયં ધમ્મો સુચિણ્ણો સબ્બાહિ ઉપપત્તીહિ રક્ખતી’’તિ. ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિઆદિના સુત્તન્તરેન (ઉદા. ૩૨) સુગતિસઞ્ઞિતાનમ્પિ ઉપપત્તીનં દુગ્ગતિભાવં સાધેતિ.

૩૨. ઇદાનિ યથાવુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ વિસભાગધમ્માનં તણ્હાવિજ્જાદીનં સભાગધમ્માનઞ્ચ સમથવિપસ્સનાદીનં નિદ્ધારણવસેન આવટ્ટહારં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ દુગ્ગતીનં હેતુ તણ્હા ચ અવિજ્જા ચા’’તિઆદિમાહ. તં પુબ્બે વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇદં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ ઇદં અરિયં સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયન્તિ વુચ્ચતિ. યં રક્ખતીતિ સબ્બાહિ દુગ્ગતીહિ રક્ખન્તસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ આરમ્મણભૂતો નિરોધો રક્ખન્તો વિય વુત્તો, નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવેન ઉપચરિતત્તા. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિસભાગસભાગધમ્માવટ્ટનવસેન નિદ્ધારિતાનીતિ અધિપ્પાયો.

આવટ્ટહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વિભત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૩૩. તત્થ કતમો વિભત્તિહારોતિ વિભત્તિહારવિભઙ્ગો. તત્થ ધમ્મવિભત્તિભૂમિવિભત્તિપદટ્ઠાનવિભત્તીતિ તિવિધા વિભત્તિ. તાસુ યસ્મા ધમ્મેસુ વિભાગતો નિદ્દિટ્ઠેસુ તત્થ લબ્ભમાનો ભૂમિવિભાગો પદટ્ઠાનવિભાગો ચ નિદ્દિસિયમાનો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ, તસ્મા ધમ્મવિભત્તિં તાવ નિદ્દિસન્તો સોળસવિધે પટ્ઠાને યેસં સુત્તાનં વસેન વિસેસતો વિભજિતબ્બા, તાનિ સુત્તાનિ દસ્સેતું ‘‘દ્વે સુત્તાનિ વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ વાસના પુઞ્ઞભાવના, તસ્સા ભાગો કોટ્ઠાસો વાસનાભાગો, તસ્સ હિતન્તિ વાસનાભાગિયં, સુત્તં. નિબ્બિજ્ઝનં લોભક્ખન્ધાદીનં પદાલનં નિબ્બેધો, તસ્સ ભાગોતિ સેસં પુરિમસદિસમેવ. યસ્મિં સુત્તે તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ દેસિતાનિ, તં સુત્તં વાસનાભાગિયં. યસ્મિં પન સેક્ખાસેક્ખા દેસિતા, તં નિબ્બેધભાગિયં. અયઞ્ચ અત્થો પાળિયંયેવ આગમિસ્સતિ.

પુઞ્ઞભાગિયાતિ પુઞ્ઞભાગે ભવા. તથા ફલભાગિયા વેદિતબ્બા. ફલન્તિ પન સામઞ્ઞફલં. સંવરસીલન્તિ પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચ સંવરા સંવરસીલં. પહાનસીલન્તિ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચપ્પહાનાનિ. તેસુ નિસ્સરણપ્પહાનવજ્જાનં પહાનાનં વસેન પહાનસીલં વેદિતબ્બં. સોતિ યો વાસનાભાગિયસુત્તસમ્પટિગ્ગાહકો, સો. તેન બ્રહ્મચરિયેનાતિ તેન સંવરસીલસઙ્ખાતેન સેટ્ઠચરિયેન કારણભૂતેન બ્રહ્મચારી ભવતિ. એત્થ ચ અટ્ઠસમાપત્તિબ્રહ્મચરિયસ્સ ન પટિક્ખેપો, કેચિ પન ‘‘તેનેવ બ્રહ્મચરિયેના’’તિ પઠન્તિ, તેસં મતેન સિયા તસ્સ પટિક્ખેપો.

પહાનસીલે ઠિતોતિ સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનાનં વસેન પહાનસીલે ઠિતો. તેન બ્રહ્મચરિયેનાતિ તેન પહાનસીલેન વિસેસભૂતેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયેન. યે પન ‘‘તેનેવ બ્રહ્મચરિયેના’’તિ પઠન્તિ, તેસં અયં પાઠો ‘‘વાસનાભાગિયં નામ સુત્તં દાનકથા, સીલકથા, સગ્ગકથા, પુઞ્ઞવિપાકકથા’’તિ. યે પન ‘‘તેન બ્રહ્મચરિયેના’’તિ પઠન્તિ, તેસં અયં પાઠો – ‘‘વાસનાભાગિયં નામ સુત્તં દાનકથા, સીલકથા, સગ્ગકથા કામાનં આદીનવો નેક્ખમ્મે આનિસંસો’’તિ. તત્થ કતમો પાઠો યુત્તતરોતિ? પચ્છિમો પાઠોતિ નિટ્ઠં ગન્તબ્બં. યસ્મા ‘‘નિબ્બેધભાગિયં નામ સુત્તં યા ચતુસચ્ચપ્પકાસના’’તિ વક્ખતિ, ન હિ મહાથેરો સાવસેસં કત્વા ધમ્મં દેસેસીતિ.

‘‘નત્થિ પજાનના’’તિઆદિના ઉભિન્નં સુત્તાનં સાતિસયં અસઙ્કરકારણં દસ્સેતિ. તત્થ પજાનનાતિ અરિયમગ્ગસ્સ પદટ્ઠાનભૂતા વુટ્ઠાનગામિની વિપસ્સનાપઞ્ઞા. ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનીતિ ઇમેસં સુત્તાનં વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયાનં વક્ખમાનાનઞ્ચ સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયાનં વસેન ચત્તારિ સુત્તાનિ. દેસનાયાતિ દેસનાનયેન. સબ્બતો વિચયેન હારેન વિચિનિત્વાતિ સબ્બતોભાગેન એકાદસસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા વિચયેન હારેન વિચિનિત્વા. ‘‘યુત્તિહારેન યોજેતબ્બાની’’તિ એતેન વિચયહારયુત્તિહારા વિભત્તિહારસ્સ પરિકમ્મટ્ઠાનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમી’’તિ ઇમિના વિભત્તિહારસ્સ મહાવિસયતં દસ્સેતિ.

૩૪. એવં વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયભાવેહિ ધમ્મે એકદેસેન વિભજિત્વા ઇદાનિ તેસં કિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયભાવેહિ સાધારણાસાધારણભાવેહિ વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમે ધમ્મા સાધારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કતમે ધમ્માતિ કતમે સભાવધમ્મા. સાધારણાતિ અવિસિટ્ઠા, સમાનાતિ અત્થો. દ્વે ધમ્માતિ દુવે પકતિયો. પકતિઅત્થો હિ અયં ધમ્મ-સદ્દો ‘‘જાતિધમ્માનં સત્તાન’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૩૩) વિય. નામસાધારણાતિ નામેન સાધારણા, કુસલાકુસલાતિ સમાનનામાતિ અત્થો. વત્થુસાધારણાતિ વત્થુના નિસ્સયેન સાધારણા, એકસન્તતિપતિતતાય સમાનવત્થુકાતિ અત્થો. વિસેસતો સંકિલેસપક્ખે પહાનેકટ્ઠા નામસાધારણા, સહજેકટ્ઠા વત્થુસાધારણા. અઞ્ઞમ્પિ એવં જાતિયન્તિ કિચ્ચપચ્ચયપટિપક્ખાદીહિ સમાનં સઙ્ગણ્હાતિ. મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતાનન્તિ ઇદં પુથુજ્જનાનં ઉપલક્ખણં. તસ્મા સસ્સતવાદા ઉચ્છેદવાદાતિ આદિકો સબ્બો પુથુજ્જનભેદો આહરિત્વા વત્તબ્બો. દસનપ્પહાતબ્બા કિલેસા સાધારણા મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતાનં એવ ચ સમ્ભવતો સમ્મત્તનિયતાનં અસમ્ભવતો ચ. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

અરિયસાવકોતિ સેક્ખં સન્ધાય વદતિ. સબ્બા સા અવીતરાગેહિ સાધારણાતિ લોકિયસમાપત્તિ રૂપાવચરા અરૂપાવચરા દિબ્બવિહારો બ્રહ્મવિહારો પઠમજ્ઝાનસમાપત્તીતિ એવમાદીહિ પરિયાયેહિ સાધારણા. કુસલસમાપત્તિ પન ઇમિના પરિયાયેન સિયા અસાધારણા, ઇમં પન દોસં પસ્સન્તા કેચિ ‘‘યં કિઞ્ચિ…પે… સબ્બા સા અવીતરાગેહિ સાધારણા’’તિ પઠન્તિ. કથં તે ઓધિસો ગહિતા, અથ ઓધિસો ગહેતબ્બા, કથં સાધારણાતિ? અનુયોગં મનસિકત્વા તં વિસોધેન્તો આહ – ‘‘સાધારણા હિ ધમ્મા એવં અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ. તસ્સત્થો – યથા મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતાનઞ્ચ સાધારણાતિ વુત્તં, એવં સાધારણા ધમ્મા ન સબ્બસત્તાનં સાધારણતાય સાધારણા, કસ્મા? યસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં પરં પરં સકં સકં વિસયં નાતિવત્તન્તિ. પટિનિયતઞ્હિ તેસં પવત્તિટ્ઠાનં, ઇતરથા તથા વોહારો એવ ન સિયાતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા ચ એતે એવ ધમ્મા એવં નિયતા વિસયા, તસ્મા ‘‘યોપિ ઇમેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ન સો તં ધમ્મં ઉપાતિવત્તતી’’તિ આહ. ન હિ મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતાનઞ્ચ દસ્સનેન પહાતબ્બા કિલેસા ન સન્તિ, અઞ્ઞેસં વા સન્તીતિ એવં સેસેપિ વત્તબ્બં.

અસાધારણો નામ ધમ્મો તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પચ્ચત્તનિયતો અરિયેસુ સેક્ખાસેક્ખધમ્મવસેન અનરિયેસુ સબ્બાભબ્બપહાતબ્બવસેન ગવેસિતબ્બો, ઇતરસ્સ તથા નિદ્દિસિતબ્બભાવાભાવતો. સો ચ ખો સાધારણાવિધુરતાય તં તં ઉપાદાય તથાવુત્તદેસનાનુસારેનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘કતમે ધમ્મા અસાધારણા યાવ દેસનં ઉપાદાય ગવેસિતબ્બા સેક્ખાસેક્ખા ભબ્બાભબ્બા’’તિ ઇમિના. અટ્ઠમકસ્સાતિ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ. ધમ્મતાતિ ધમ્મસભાવો પઠમસ્સ મગ્ગટ્ઠતા દુતિયસ્સ ફલટ્ઠતા. પઠમસ્સ વા પહીયમાનકિલેસતા. દુતિયસ્સ પહીનકિલેસતા. પુન અટ્ઠમકસ્સાતિ અનાગામિમગ્ગટ્ઠસ્સ. નામન્તિ સેક્ખાતિ નામં. ધમ્મતાતિ તંતંમગ્ગટ્ઠતા હેટ્ઠિમફલટ્ઠતા ચ. પટિપન્નકાનન્તિ મગ્ગસમઙ્ગીનં. નામન્તિ પટિપન્નકાતિ નામં. એવં ‘‘અટ્ઠમકસ્સા’’તિઆદિના અરિયપુગ્ગલેસુ અસાધારણધમ્મં દસ્સેત્વા ઇતરેસુ નયદસ્સનત્થં ‘‘એવં વિસેસાનુપસ્સિના’’તિઆદિ વુત્તં. લોકિયધમ્મેસુ એવ હિ હીનાદિભાવો. તત્થ વિસેસાનુપસ્સિનાતિ અસાધારણધમ્માનુપસ્સિના. મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતા ધમ્મા સાધારણા મિચ્છત્તનિયતા ધમ્મા અસાધારણા. મિચ્છત્તનિયતેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકાનં અનિયતા ધમ્મા સાધારણા. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ અસાધારણાતિ ઇમિના નયેન વિસેસાનુપસ્સિના વેદિતબ્બા.

એવં નાનાનયેહિ ધમ્મવિભત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભૂમિવિભત્તિં પદટ્ઠાનવિભત્તિઞ્ચ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘દસ્સનભૂમી’’તિઆદિમાહ. તત્થ દસ્સનભૂમીતિ પઠમમગ્ગો. યસ્મા પન પઠમમગ્ગક્ખણે અરિયસાવકો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમન્તો નામ હોતિ, તતો પરં ઓક્કન્તો, તસ્મા ‘‘દસ્સનભૂમિ નિયામાવક્કન્તિયા પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠિમો હેટ્ઠિમો મગ્ગો ઉપરિઉપરિમગ્ગાધિગમસ્સ કારણં હોતિ, સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ અપ્પહાય કામરાગબ્યાપાદાદિપ્પહાનસ્સ અસક્કુણેય્યત્તા. તથાપિ અરિયમગ્ગો અત્તનો ફલસ્સ વિસેસકારણં આસન્નકારણઞ્ચાતિ દસ્સેતું ‘‘ભાવનાભૂમિ ઉત્તરિકાનં ફલાનં પત્તિયા પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ઞાણુત્તરસ્સ તથાવિધપચ્ચયસમાયોગે ચ હોતીતિ સા વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. ઇતરા પન તિસ્સોપિ પટિપદા સમથં આવહન્તિ એવ. તાસુ સબ્બમુદુતાય દસ્સિતાય સેસાપિ દસ્સિતા એવાતિ આહ – ‘‘દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા સમથસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ.

દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ દાનમેવ દાનમયં, પુજ્જફલનિબ્બત્તનટ્ઠેન પુઞ્ઞં, તદેવ કત્તબ્બતો કિરિયા, પયોગસમ્પત્તિયાદીનં અધિટ્ઠાનભાવતો વત્થુ ચાતિ દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. પરતોઘોસસ્સાતિ ધમ્મસ્સવનસ્સ. સાધારણન્તિ ન બીજં વિય અઙ્કુરસ્સ, દસ્સનભૂમિઆદયો વિય વા નિયામાવક્કન્તિઆદીનં આવેણિકં, અથ ખો સાધારણં, તદઞ્ઞકારણેહિપિ પરતોઘોસસ્સ પવત્તનતોતિ અધિપ્પાયો. તત્થ કેચિ દાયકસ્સ દાનાનુમોદનં આચિણ્ણન્તિ દાનં પરતોઘોસસ્સ કારણન્તિ વદન્તિ. દાયકો પન દક્ખિણાવિસુદ્ધિં આકઙ્ખન્તો દાનસીલાદિગુણવિસેસાનં સવને યુત્તપ્પયુત્તો હોતીતિ દાનં ધમ્મસ્સવનસ્સ કારણં વુત્તં.

સીલસમ્પન્નો વિપ્પટિસારાભાવેન સમાહિતો ધમ્મચિન્તાસમત્થો હોતીતિ સીલં ચિન્તામયઞાણસ્સ કારણન્તિ આહ ‘‘સીલમય’’ન્તિઆદિ. ભાવનામયન્તિ સમથસઙ્ખાતં ભાવનામયં. ભાવનામયિયાતિ ઉપરિઝાનસઙ્ખાતાય વિપસ્સનાસઙ્ખાતાય ચ ભાવનામયિયા. પુરિમં પુરિમઞ્હિ પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ પદટ્ઠાનં. ઇદાનિ યસ્મા દાનં સીલં લોકિયભાવના ચ ન કેવલં યથાવુત્તપરતોઘોસાદીનંયેવ, અથ ખો યથાક્કમં પરિયત્તિબાહુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગમગ્ગસમ્માદિટ્ઠીનમ્પિ પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા તમ્પિ નયં દસ્સેતું પુન ‘‘દાનમય’’ન્તિઆદિના દેસનં વડ્ઢેસિ. તથા પતિરૂપદેસવાસાદયો કાયવિવેકચિત્તવિવેકાદીનં કારણં હોતીતિ ઇમં નયં દસ્સેતું ‘‘પતિરૂપદેસવાસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ કુસલવીમંસાયાતિ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય. અકુસલપરિચ્ચાગોતિ ઇમિના પહાનપરિઞ્ઞા વુત્તાતિ. સમાધિન્દ્રિયસ્સાતિ મગ્ગસમાધિન્દ્રિયસ્સ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વિભત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.