૪. પટિનિદ્દેસવારવણ્ણના

૧. દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૫. એવં હારાદયો સુખગ્ગહણત્થં ગાથાબન્ધવસેન સરૂપતો નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તેસુ હારે તાવ પટિનિદ્દેસવસેન વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કતમોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. દેસનાહારોતિ પુચ્છિતબ્બધમ્મનિદસ્સનં. કિઞ્ચાપિ દેસનાહારો નિદ્દેસવારે સરૂપતો દસ્સિતો, પટિનિદ્દેસસ્સ પન વિસયં દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ ગાથં એકદેસેન પચ્ચામસતિ. અયં દેસનાહારો પુબ્બાપરાપેક્ખો. તત્થ પુબ્બાપેક્ખત્તે ‘‘કતમો દેસનાહારો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ સરૂપતો દસ્સિતસ્સ નિગમનં હોતિ. પરાપેક્ખત્તે પન ‘‘અયં દેસનાહારો કિં દેસયતી’’તિ દેસનાકિરિયાય કત્તુનિદ્દેસો હોતિ. તેન દેસનાહારસ્સ અન્વત્થસઞ્ઞતં દસ્સેતિ. દેસયતીતિ સંવણ્ણેતિ, વિત્થારેતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અનેન દેસેતબ્બધમ્મે સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સાદ’’ન્તિઆદિમાહ, તં પુબ્બે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ. તસ્મા ઇતો પરમ્પિ અવુત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. ‘‘કત્થ પન આગતે અસ્સાદાદિકે અયં હારો સંવણ્ણેતી’’તિ અનુયોગં મનસિકત્વા દેસનાહારેન સંવણ્ણેતબ્બધમ્મં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદિકં સબ્બપરિયત્તિધમ્મસઙ્ગાહકં ભગવતો છછક્કદેસનં એકદેસેન દસ્સેતિ.

તત્થ ધમ્મન્તિ અયં ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિસચ્ચસમાધિપઞ્ઞાપકતિપુઞ્ઞાપત્તિઞેય્યાદીસુ બહૂસુ અત્થેસુ દિટ્ઠપ્પયોગો. તથા હિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, ધમ્મં પરિયાપુણાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પરિયત્તિધમ્મે દિસ્સતિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯૯; મહાવ. ૧૮) સચ્ચે. ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩, ૧૪૫) સમાધિમ્હિ. ‘‘સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો’’તિ એવમાદીસુ (જા. ૧.૧.૫૭; ૧.૨.૧૪૭-૧૪૮) પઞ્ઞાયં. ‘‘જાતિધમ્માનં, ભિક્ખવે, સત્તાન’’ન્તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૯૮; મ. નિ. ૧.૧૩૧) પકતિયં. ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨; ૧.૧૫.૩૮૫) પુઞ્ઞે. ‘‘ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૨૩૩) આપત્તિયં. ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલાધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) ઞેય્યે. ઇધ પન પરિયત્તિયં દટ્ઠબ્બોતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; ધ. સ. અટ્ઠ. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડ ૧; બુ. વં. અટ્ઠ. ૧.૧).

વોતિ પન અયં વો-સદ્દો ‘‘હન્દ દાનિ, ભિક્ખવે, પવારેમિ વો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૫) એત્થ ઉપયોગત્થે આગતો. ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીય’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) કરણત્થે. ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ પદપૂરણે. ‘‘આરોચયામિ વો, ભિક્ખવે’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૭૨) સમ્પદાનત્થે. ઇધાપિ સમ્પદાનત્થે એવાતિ દટ્ઠબ્બો.

ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગેન ભિક્ખૂ, ભિન્નકિલેસતાદિગુણયોગેન વા. અથ વા સંસારે ભયં ઇક્ખન્તીતિ ભિક્ખૂ. ભિક્ખવેતિ તેસં આલપનં. તેન તે ધમ્મસ્સવને નિયોજેન્તો અત્તનો મુખાભિમુખં કરોતિ. દેસેસ્સામીતિ કથેસ્સામિ. તેન નાહં ધમ્મિસ્સરતાય તુમ્હે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કારેય્યામિ, અનાવરણઞાણેન સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પચ્ચક્ખકારિતાય પન ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ ઇદાનિ પવત્તિયમાનં ધમ્મદેસનં પટિજાનાતિ. આદિકલ્યાણન્તિઆદીસુ આદિમ્હિ કલ્યાણં આદિકલ્યાણં, આદિકલ્યાણમેતસ્સાતિ વા આદિકલ્યાણં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થ સીલેન આદિકલ્યાણં. સમાધિના મજ્ઝેકલ્યાણં. પઞ્ઞાય પરિયોસાનકલ્યાણં. બુદ્ધસુબુદ્ધતાય વા આદિકલ્યાણં. ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણં. સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણં. અથ વા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુવિનયનેન આદિકલ્યાણં. વિપઞ્ચિતઞ્ઞુવિનયનેન મજ્ઝેકલ્યાણં નેય્યપુગ્ગલવિનયનેન પરિયોસાનકલ્યાણં. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો.

અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનાદિછઅત્થપદસમાયોગતો વા સાત્થં. અક્ખરાદિછબ્યઞ્જનપદસમાયોગતો સબ્યઞ્જનં. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો. ઉપનેતબ્બાભાવતો એકન્તેન પરિપુણ્ણન્તિ કેવલપરિપુણ્ણં. અપનેતબ્બાભાવતો પરિસુદ્ધં. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા વા પરિપુણ્ણં. ચતુરોઘનિત્થરણાય પવત્તિયા લોકામિસનિરપેક્ખતાય ચ પરિસુદ્ધં. બ્રહ્મં સેટ્ઠં ઉત્તમં બ્રહ્મૂનં વા સેટ્ઠાનં અરિયાનં ચરિયં સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનં બ્રહ્મચરિયં પકાસયિસ્સામિ પરિદીપયિસ્સામીતિ અત્થો.

એવં ભગવતા દેસિતો પકાસિતો ચ સાસનધમ્મો યેસં અસ્સાદાદીનં દસ્સનવસેન પવત્તો, તે અસ્સાદાદયો દેસનાહારસ્સ વિસયભૂતા યત્થ યત્થ પાઠે સવિસેસં વુત્તા, તતો તતો નિદ્ધારેત્વા ઉદાહરણવસેન ઇધાનેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કામન્તિ મનાપિયરૂપાદિં તેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતં વત્થુકામં. કામયમાનસ્સાતિ ઇચ્છન્તસ્સ. તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ કામયમાનસ્સ સત્તસ્સ તં કામસઙ્ખાતં વત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, સચે સો તં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધાપીતિમનો હોતીતિ એકંસેન તુટ્ઠચિત્તો હોતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અયં અસ્સાદોતિ યાયં અધિપ્પાયસમિજ્ઝના ઇચ્છિતલાભે પીતિમનતા સોમનસ્સં, અયં અસ્સાદેતબ્બતો અસ્સાદો.

તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામે ઇચ્છમાનસ્સ, કામેન વા યાયમાનસ્સ. છન્દજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. તે કામા પરિહાયન્તીતિ તે વત્થુકામા કેનચિ અન્તરાયેન વિનસ્સન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ અથ અયોમયાદિના સલ્લેન વિદ્ધો વિય પીળિયતીતિ અત્થો. અયં આદીનવોતિ યાયં કામાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા કામયાનસ્સ સત્તસ્સ રુપ્પના દોમનસ્સુપ્પત્તિ, અયં આદીનવો.

યો કામે પરિવજ્જેતીતિ યો ભિક્ખુ યથાવુત્તે કામે તત્થ છન્દરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છિન્દનેન વા સબ્બભાગેન વજ્જેતિ. યથા કિં? સપ્પસ્સેવ પદા સિરોતિ, યથા કોચિ પુરિસો જીવિતુકામો કણ્હસપ્પં પટિપથે પસ્સિત્વા અત્તનો પાદેન તસ્સ સિરં પરિવજ્જેતિ, સોમં…પે… સમતિવત્તતીતિ સો ભિક્ખુ સબ્બં લોકં વિસરિત્વા ઠિતત્તા લોકે વિસત્તિકાસઙ્ખાતં ઇમં તણ્હં સતિમા હુત્વા સમતિક્કમતીતિ. ઇદં નિસ્સરણન્તિ યદિદં વિસત્તિકાસઙ્ખાતાય તણ્હાય નિબ્બાનારમ્મણેન અરિયમગ્ગેન સમતિવત્તનં, ઇદં નિસ્સરણં.

ખેત્તન્તિ કેદારાદિખેત્તં. વત્થુન્તિ ઘરવત્થુઆદિવત્થું. હિરઞ્ઞં વાતિ કહાપણસઙ્ખાતં સુવણ્ણસઙ્ખાતઞ્ચ હિરઞ્ઞં. વા-સદ્દો વિકપ્પનત્થો, સો સબ્બપદેસુ યોજેતબ્બો. ગવાસ્સન્તિ ગાવો ચ અસ્સે ચાતિ ગવાસ્સં. દાસપોરિસન્તિ દાસે ચ પોરિસે ચાતિ દાસપોરિસં. થિયોતિ ઇત્થિયો. બન્ધૂતિ ઞાતિબન્ધવો. પુથૂ કામેતિ અઞ્ઞેપિ વા મનાપિયરૂપાદિકે બહૂ કામગુણે. યો નરો અનુગિજ્ઝતીતિ યો સત્તો અનુ અનુ અભિકઙ્ખતિ પત્થેતીતિ અત્થો. અયં અસ્સાદોતિ યદિદં ખેત્તાદીનં અનુગિજ્ઝનં, અયં અસ્સાદેતિ વત્થુકામે એતેનાતિ અસ્સાદો.

અબલા નં બલીયન્તીતિ ખેત્તાદિભેદે કામે અનુગિજ્ઝન્તં તં પુગ્ગલં કુસલેહિ પહાતબ્બત્તા અબલસઙ્ખાતા કિલેસા બલીયન્તિ અભિભવન્તિ, સદ્ધાબલાદિવિરહેન વા અબલં તં પુગ્ગલં અબલા કિલેસા બલીયન્તિ, અબલત્તા અભિભવન્તીતિ અત્થો. મદ્દન્તેનં પરિસ્સયાતિ એનં કામગિદ્ધં કામે પરિયેસન્તં રક્ખન્તઞ્ચ સીહાદયો ચ પાકટપરિસ્સયા કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ અપાકટપરિસ્સયા મદ્દન્તિ. તતો નં…પે… દકન્તિ તતો તેહિ પાકટાપાકટપરિસ્સયેહિ અભિભૂતં તં પુગ્ગલં જાતિઆદિદુક્ખં સમુદ્દે ભિન્નનાવં ઉદકં વિય અન્વેતિ અનુગચ્છતીતિ અત્થો. અયં આદીનવોતિ ય્વાયં તણ્હાદુચ્ચરિતસંકિલેસહેતુકો જાતિઆદિદુક્ખાનુબન્ધો, અયં આદીનવો.

તસ્માતિ યસ્મા કામગિદ્ધસ્સ વુત્તનયેન દુક્ખાનુબન્ધો વિજ્જતિ, તસ્મા. જન્તૂતિ સત્તો. સદા સતોતિ પુબ્બરત્તાપરરત્તં જાગરિયાનુયોગેન સતો હુત્વા. કામાનિ પરિવજ્જયેતિ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન ચ રૂપાદીસુ વત્થુકામેસુ સબ્બપ્પકારં કિલેસકામં અનુપ્પાદેન્તો કામાનિ પરિવજ્જયે પજહેય્ય. તે પહાય તરે ઓઘન્તિ એવં તે કામે પહાય તપ્પહાનકરઅરિયમગ્ગેનેવ ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરેય્ય, તરિતું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. નાવં સિત્વાવ પારગૂતિ યથા પુરિસો ઉદકગ્ગહણેન ગરુભારં નાવં ઉદકં બહિ સિઞ્ચિત્વા લહુકાય નાવાય અપ્પકસિરેનેવ પારગૂ ભવેય્ય, પારં ગચ્છેય્ય, એવમેવ અત્તભાવનાવં કિલેસૂદકગરુકં સિઞ્ચિત્વા લહુકેન અત્તભાવેન પારગૂ ભવેય્ય, પારં નિબ્બાનં અરહત્તપ્પત્તિયા ગચ્છેય્ય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનેનાતિ અત્થો. ઇદં નિસ્સરણન્તિ યં કામપ્પહાનમુખેન ચતુરોઘં તરિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિબ્બાનં, ઇદં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણતો નિસ્સરણન્તિ.

ધમ્મોતિ દાનાદિપુઞ્ઞધમ્મો. હવેતિ નિપાતમત્તં. રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ યો તં ધમ્મં અપ્પમત્તો ચરતિ, તં ધમ્મચારિં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકભેદેન દુવિધતોપિ અનત્થતો રક્ખતિ પાલેતિ. છત્તં મહન્તં યથ વસ્સકાલેતિ વસ્સકાલે દેવે વસ્સન્તે યથા મહન્તં છત્તં કુસલેન પુરિસેન ધારિતં તં વસ્સતેમનતો રક્ખતિ. તત્થ યથા તં છત્તં અપ્પમત્તો હુત્વા અત્તાનં રક્ખન્તં છાદેન્તઞ્ચ વસ્સાદિતો રક્ખતિ, એવં ધમ્મોપિ અત્તસમ્માપણિધાનેન અપ્પમત્તો હુત્વા ધમ્મચરિયાય અત્તાનં રક્ખન્તંયેવ રક્ખતીતિ અધિપ્પાયો. એસા…પે… ચારીતિ એતેન વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇદં ફલન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકેહિ સમ્પરાયિકેહિ ચ અનત્થેહિ યદિદં ધમ્મસ્સ રક્ખણં વુત્તં રક્ખાવસાનસ્સ ચ અબ્ભુદયસ્સ નિપ્ફાદનં, ઇદં નિસ્સરણં અનામસિત્વા દેસનાય નિબ્બત્તેતબ્બતાય ફલન્તિ.

સબ્બે ધમ્માતિ સબ્બે સઙ્ખતા ધમ્મા. અનત્તાતિ નત્થિ એતેસં અત્તા કારકવેદકસભાવો, સયં વા ન અત્તાતિ અનત્તાતિ. ઇતીતિ એવં. યદા પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ યસ્મિં કાલે વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તો અનત્તાનુપસ્સનાસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય પસ્સતિ. અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખેતિ અથ અનત્તાનુપસ્સનાય પુબ્બે એવ અનિચ્ચતાદુક્ખતાનં સુપરિદિટ્ઠત્તા નિબ્બિદાનુપસ્સનાવસેન વિપસ્સનાગોચરભૂતે પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખે નિબ્બિન્દતિ નિબ્બેદં આપજ્જતિ. એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયાતિ યા વુત્તલક્ખણા નિબ્બિદાનુપસ્સના સબ્બકિલેસવિસુજ્ઝનતો વિસુદ્ધિસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા વા અમતધાતુયા મગ્ગો ઉપાયો. અયં ઉપાયોતિ યદિદં અનત્તાનુપસ્સનામુખેન સબ્બસ્મિં વટ્ટસ્મિં નિબ્બિન્દનં વુત્તં, તં વિસુદ્ધિયા અધિગમહેતુભાવતો ઉપાયો.

‘‘ચક્ખુમા…પે… પરિવજ્જયે’’તિ ઇમિસ્સા ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – યથા ચક્ખુમા પુરિસો સરીરે વહન્તે વિસમાનિ ભૂમિપ્પદેસાનિ ચણ્ડતાય વા વિસમે હત્થિઆદયો પરિવજ્જેતિ, એવં લોકે સપ્પઞ્ઞો પુરિસો સપ્પઞ્ઞતાય હિતાહિતં જાનન્તો પાપાનિ લામકાનિ દુચ્ચરિતાનિ પરિવજ્જેય્યાતિ. અયં આણત્તીતિ યા અયં ‘‘પાપાનિ પરિવજ્જેતબ્બાની’’તિ ધમ્મરાજસ્સ ભગવતો આણા, અયં આણત્તીતિ.

એવં વિસું વિસું સુત્તેસુ આગતા ફલૂપાયાણત્તિયો ઉદાહરણભાવેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ તા એકતો આગતા દસ્સેતું ‘‘સુઞ્ઞતો’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજાતિ આણત્તીતિ ‘‘મોઘરાજ, સબ્બમ્પિ સઙ્ખારલોકં અવસવત્તિતાસલ્લક્ખણવસેન વા તુચ્છભાવસમનુપસ્સનવસેન વા સુઞ્ઞોતિ પસ્સા’’તિ ઇદં ધમ્મરાજસ્સ વચનં વિધાનભાવતો આણત્તિ. સબ્બદા સતિકિરિયાય તંસુઞ્ઞતાદસ્સનં સમ્પજ્જતીતિ ‘‘સદા સતોતિ ઉપાયો’’તિ વુત્તં. અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચાતિ વીસતિવત્થુકં સક્કાયદસ્સનં ઉદ્ધરિત્વા સમુચ્છિન્દિત્વા. એવં મચ્ચુતરો સિયાતિ. ઇદં ફલન્તિ યં એવં વુત્તેન વિધિના મચ્ચુતરણં મચ્ચુનો વિસયાતિક્કમનં તસ્સ યં પુબ્બભાગપટિપદાપટિપજ્જનં, ઇદં દેસનાય ફલન્તિ અત્થો. યથા પન અસ્સાદાદયો સુત્તે કત્થચિ સરૂપતો કત્થચિ નિદ્ધારેતબ્બતાય કત્થચિ વિસું વિસું કત્થચિ એકતો દસ્સિતા, ન એવં ફલાદયો. ફલાદયો પન સબ્બત્થ સુત્તે ગાથાસુ વા એકતો દસ્સેતબ્બાતિ ઇમસ્સ નયસ્સ દસ્સનત્થં વિસું વિસું ઉદાહરિત્વાપિ પુન ‘‘સુઞ્ઞતો લોક’’ન્તિઆદિના એકતો ઉદાહરણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૬. એવં અસ્સાદાદયો ઉદાહરણવસેન સરૂપતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ પુગ્ગલવિભાગેન દેસનાવિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઉગ્ઘટિતં ઘટિતમત્તં ઉદ્દિટ્ઠમત્તં યસ્સ નિદ્દેસપટિનિદ્દેસા ન કતા, તં જાનાતીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. ઉદ્દેસમત્તેન સપ્પભેદં સવિત્થારમત્થં પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો, ઉગ્ઘટિતં વા ઉચ્ચલિતં ઉટ્ઠપિતન્તિ અત્થો, તં જાનાતીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. ધમ્મો હિ દેસિયમાનો દેસકતો દેસનાભાજનં સઙ્કમન્તો વિય હોતિ, તમેસ ઉચ્ચલિતમેવ જાનાતીતિ અત્થો, ચલિતમેવ વા ઉગ્ઘટિતં. સસ્સતાદિઆકારસ્સ હિ વેનેય્યાનં આસયસ્સ બુદ્ધાવેણિકા ધમ્મદેસના તઙ્ખણપતિતા એવ ચલનાય હોતિ, તતો પરમ્પરાનુવત્તિયા, તત્થાયં ઉગ્ઘટિતે ચલિતમત્તેયેવ આસયે ધમ્મં જાનાતિ અવબુજ્ઝતીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, તસ્સ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ નિસ્સરણં દેસયતિ, તત્તકેનેવ તસ્સ અત્થસિદ્ધિતો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતં નિદ્દિટ્ઠં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, વિપઞ્ચિતં વા મન્દં સણિકં ધમ્મં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, તસ્સ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ, નાતિસઙ્ખેપવિત્થારાય દેસનાય તસ્સ અત્થસિદ્ધિતો. નેતબ્બો ધમ્મસ્સ પટિનિદ્દિસેન અત્થં પાપેતબ્બોતિ નેય્યો, મુદિન્દ્રિયતાય વા પટિલોમગ્ગહણતો નેતબ્બો અનુનેતબ્બોતિ નેય્યો, તસ્સ નેય્યસ્સ અસ્સાદં આદીનવં નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ, અનવસેસેત્વાવ દેસનેન તસ્સ અત્થસિદ્ધિતો. તત્થાયં પાળિ –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સહ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ.

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ.

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો નેય્યો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસોમનસિકરોતો કલ્યાણમિત્તે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો એવં અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો’’તિ (પુ. પ. ૧૪૮-૧૫૦).

પદપરમો પનેત્થ નેત્તિયં પટિવેધસ્સ અભાજનન્તિ ન ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ અસ્સાદો, આદીનવો, નિસ્સરણં, અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ, અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ, આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ, અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચાતિ એતે સત્ત પટ્ઠાનનયા.

તેસુ તતિયછટ્ઠસત્તમા વેનેય્યત્તયવિનયને સમત્થતાય ગહિતા, ઇતરે ચત્તારો ન ગહિતા. ન હિ કેવલેન અસ્સાદેન આદીનવેન તદુભયેન વા કથિતેન વેનેય્યવિનયનં સમ્ભવતિ, કિલેસાનં પહાનાવચનતો. પઞ્ચમોપિ આદીનવાવચનતો નિસ્સરણસ્સ અનુપાયો એવ. ન હિ વિમુત્તિરસા ભગવતો દેસના વિમુત્તિં તદુપાયઞ્ચ અનામસન્તી પવત્તતિ. તસ્મા એતે ચત્તારો નયા અનુદ્ધટા. સચે પન પદપરમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન પવત્તં સંકિલેસભાગિયં વાસનાભાગિયં તદુભયભાગે ઠિતં દેસનં સુત્તેકદેસં ગાથં વા તાદિસં એતેસં નયાનં ઉદાહરણભાવેન ઉદ્ધરતિ, એવં સતિ સત્તન્નમ્પિ નયાનં ગહણં ભવેય્ય. વેનેય્યવિનયનં પન તેસં સન્તાને અરિયમગ્ગસ્સ ઉપ્પાદનં. તં યથાવુત્તેહિ એવ નયેતિ, નાવસેસેહીતિ ઇતરે ઇધ ન વુત્તા. યસ્મા પન પેટકે (પેટકો. ૨૩) –

‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ?

યાનિ કરોતિ પુરિસો, તાનિ અત્તનિ પસ્સતિ;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપક’’ન્તિ.

તત્થ યં કલ્યાણકારી કલ્યાણં પચ્ચનુભોતિ, અયં અસ્સાદો. યં પાપકારી પાપં પચ્ચનુભોતિ, અયં આદીનવો.

અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા. કતમે અટ્ઠ? લાભોતિઆદિ (અ. નિ. ૮.૬). તત્થ લાભો યસો સુખં પસંસા, અયં અસ્સાદો. અલાભો અયસો દુક્ખં નિન્દા, અયં આદીનવો.

તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાનં, અધિપ્પાયો ચ ઇજ્ઝતિ;

ખિપ્પઞ્ચ પરમં સન્તિં, નિબ્બાનમધિગચ્છતી’’તિ. (પેટકો. ૨૩);

અયં અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

દ્વત્તિંસિમાનિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા…પે… વિવટચ્છદોતિ સબ્બં લક્ખણસુત્તં, (દી. નિ. ૩.૧૯૯) અયં અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

તત્થ કતમો આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા, ભારહારો ચ પુગ્ગલો;

ભારાદાનં દુખં લોકે, ભારનિક્ખેપનં સુખં.

‘‘નિક્ખિપિત્વા ગરું ભારં, અઞ્ઞં ભારં અનાદિય;

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’’તિ. (સં. નિ. ૩.૨૨);

અયં આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા, વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્તં;

તસ્મા અહં પબ્બજિતોમ્હિ રાજ, અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યોતિ. (મ. નિ. ૨.૩૦૭; થેરગા. ૭૮૭-૭૮૮; પેટકો. ૨૩);

અયં અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તસ્મા તેપિ નયા ઇધ નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા. ફલાદીસુપિ અયં નયો લબ્ભતિ એવ. યસ્મા પેટકે (પેટકો. ૨૨) ‘‘તત્થ કતમં ફલઞ્ચ ઉપાયો ચ? સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ ગાથા (સં. નિ. ૧.૨૩), ઇદં ફલઞ્ચ ઉપાયો ચ.

તત્થ કતમં ફલઞ્ચ આણત્તિ ચ?

‘‘સચે ભાયથ દુક્ખસ્સ, સચે વો દુક્ખમપ્પિયં;

માકત્થ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહોતિ. (ઉદા. ૪૪);

ઇદં ફલઞ્ચ આણત્તિ ચ.

તત્થ કતમો ઉપાયો ચ આણત્તિ ચ?

‘‘કુમ્ભૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા, નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વા;

યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેન, જિતઞ્ચ રક્ખે અનિવેસનો સિયા’’તિ. (ધ. પ. ૪૦);

અયં ઉપાયો ચ આણત્તિ ચ. એવં ફલાદીનં દુકવસેનપિ ઉદાહરણં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ યો નિસ્સરણદેસનાય વિનેતબ્બો, સો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિઆદિના યથા દેસનાવિભાગેન પુગ્ગલવિભાગસિદ્ધિ હોતિ, એવં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ ભગવા નિસ્સરણં દેસેતીતિઆદિના પુગ્ગલવિભાગેન દેસનાવિભાગો સમ્ભવતીતિ સો તથા દસ્સિતો.

એવં યેસં પુગ્ગલાનં વસેન દેસનાવિભાગો દસ્સિતો, તે પુગ્ગલે પટિપદાવિભાગેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પટિપદાભિઞ્ઞાકતો વિભાગો પટિપદાકતો હોતીતિ આહ – ‘‘ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. તા પનેતા ચ સમથવિપસ્સનાપટિપત્તિવસેન દુવિધા હોન્તિ. કથં? સમથપક્ખે તાવ પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય યાવ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તા સમથભાવના ‘‘પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉપચારતો પન પટ્ઠાય યાવ અપ્પના તાવ પવત્તા પઞ્ઞા ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ.

સા પનાયં પટિપદા એકચ્ચસ્સ દુક્ખા હોતિ નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મસમુદાચારગહણતાય કિચ્છા અસુખસેવનાતિ અત્થો, એકચ્ચસ્સ તદભાવેન સુખા. અભિઞ્ઞાપિ એકચ્ચસ્સ દન્ધા હોતિ મન્દા અસીઘપ્પવત્તિ, એકચ્ચસ્સ ખિપ્પા અમન્દા સીઘપ્પવત્તિ. તસ્મા યો આદિતો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. યો પન વિક્ખમ્ભિતકિલેસો અપ્પનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. યો ખિપ્પં અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ ખિપ્પાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. યો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સુખેન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્સ સુખા પટિપદા નામ હોતિ.

વિપસ્સનાપક્ખે પન યો રૂપારૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગહેત્વા ઉપાદારૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ અરૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, રૂપારૂપં પન પરિગ્ગણ્હન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા નામ હોતિ. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ પન વિપસ્સનાપરિવાસે મગ્ગપાતુભાવદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. યોપિ રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા નામરૂપં વવત્થપેન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો વવત્થપેતિ, વવત્થપિતે ચ નામરૂપે વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ. તસ્સાપિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.

અપરો નામરૂપમ્પિ વવત્થપેત્વા પચ્ચયે પરિગ્ગણ્હન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિગ્ગણ્હાતિ, પચ્ચયે ચ પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ. એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.

અપરો પચ્ચયેપિ પરિગ્ગહેત્વા લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પટિવિજ્ઝતિ, પટિવિદ્ધલક્ખણો ચ વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ. એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.

અપરો લક્ખણાનિપિ પટિવિજ્ઝિત્વા વિપસ્સનાઞાણે તિક્ખે સૂરે સુપ્પસન્ને વહન્તે ઉપ્પન્નં વિપસ્સનાનિકન્તિં પરિયાદિયમાનો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિયાદિયતિ, નિકન્તિઞ્ચ પરિયાદિયિત્વા વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ. એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. ઇમિનાવુપાયેન ઇતરાપિ તિસ્સો પટિપદા વેદિતબ્બા. વિપસ્સનાપક્ખિકા એવ પનેત્થ ચતસ્સો પટિપદા દટ્ઠબ્બા.

ચત્તારો પુગ્ગલાતિ યથાવુત્તપટિપદાવિભાગેન ચત્તારો પટિપન્નકપુગ્ગલા. તં પન પટિપદાવિભાગં સદ્ધિં હેતુપાયફલેહિ દસ્સેતું ‘‘તણ્હાચરિતો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ચરિતન્તિ ચરિયા, વુત્તીતિ અત્થો. તણ્હાય નિબ્બત્તિતં ચરિતં એતસ્સાતિ તણ્હાચરિતો, તણ્હાય વા પવત્તિતો ચરિતો તણ્હાચરિતો, લોભજ્ઝાસયોતિ અત્થો. દિટ્ઠિચરિતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. મન્દોતિ મન્દિયં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તાય સમન્નાગતો મન્દો, મોહાધિકોતિ અત્થો.

સતિન્દ્રિયેનાતિ સતિયા આધિપચ્ચં કુરુમાનાય. સતિન્દ્રિયમેવ હિસ્સ વિસદં હોતિ. યસ્મા તણ્હાચરિતતાય પુબ્બભાગે કોસજ્જાભિભવેન ન વીરિયં બલવં હોતિ, મોહાધિકતાય ન પઞ્ઞા બલવતી. તદુભયેનાપિ ન સમાધિ બલવા હોતિ, તસ્મા ‘‘સતિન્દ્રિયમેવ હિસ્સ વિસદં હોતી’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘સતિપટ્ઠાનેહિ નિસ્સયેહી’’તિ. તણ્હાચરિતતાય ચસ્સ કિલેસવિક્ખમ્ભનં ન સુકરન્તિ દુક્ખા પટિપદા, અવિસદઞાણતાય દન્ધાભિઞ્ઞાતિ પુબ્બે વુત્તનયં આનેત્વા યોજેતબ્બં. નિય્યાતીતિ અરિયમગ્ગેન વટ્ટદુક્ખતો નિગ્ગચ્છતિ.

ઉદત્થોતિ ઉદઅત્થો, ઉળારપઞ્ઞોતિ અત્થો. પઞ્ઞાસહાયપટિલાભેન ચસ્સ સમાધિ તિક્ખો હોતિ સમ્પયુત્તેસુ આધિપચ્ચં પવત્તેતિ. તેનેવાહ – ‘‘સમાધિન્દ્રિયેના’’તિ. વિસદઞાણત્તા ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તં. સમાધિપધાનત્તા ઝાનાનં ઝાનેહિ નિસ્સયેહીતિ અયં વિસેસો. સેસં પુરિમસદિસમેવ. દિટ્ઠિચરિતો અનિય્યાનિકમગ્ગમ્પિ નિય્યાનિકન્તિ મઞ્ઞમાનો તત્થ ઉસ્સાહબહુલત્તા વીરિયાધિકો હોતિ. વીરિયાધિકતાયેવ ચસ્સ કિલેસવિક્ખમ્ભનં સુકરન્તિ સુખા પટિપદા, અવિસદઞાણતાય પન દન્ધાભિઞ્ઞાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘દિટ્ઠિચરિતો મન્દો’’તિઆદિના. સેસં વુત્તનયમેવ.

સચ્ચેહીતિ અરિયસચ્ચેહિ. અરિયસચ્ચાનિ હિ લોકિયાનિ પુબ્બભાગઞાણસ્સ સમ્મસનટ્ઠાનતાય લોકુત્તરાનિ અધિમુચ્ચનતાય મગ્ગઞાણસ્સ અભિસમયટ્ઠાનતાય ચ નિસ્સયાનિ હોન્તીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. એત્થ ચ દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્થો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. તણ્હાચરિતો મન્દો નેય્યો. ઇતરે દ્વેપિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂતિ એવં યેન વેનેય્યત્તયેન પુબ્બે દેસનાવિભાગો દસ્સિતો, તદેવ વેનેય્યત્તયં ઇમિના પટિપદાવિભાગેન દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ તં વેનેય્યુપુગ્ગલવિભાગં અત્થનયયોજનાય વિસયં કત્વા દસ્સેતું ‘‘ઉભો તણ્હાચરિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તણ્હાય સમાધિપટિપક્ખત્તા તણ્હાચરિતો વિસુજ્ઝમાનો સમાધિમુખેન વિસુજ્ઝતીતિ આહ – ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિ. ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૧, ૩) વચનતો પન સમ્માદિટ્ઠિસહિતેનેવ સમ્માસમાધિના નિય્યાનં, ન સમ્માસમાધિના એવાતિ આહ – ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સનાયા’’તિ. ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તીતિ અરહત્તફલસમાધી’’તિ સઙ્ગહેસુ વુત્તં. ઇધ પન અનાગામિફલસમાધીતિ વક્ખતિ. સો હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારીતિ. તત્થ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો. સો વિરજ્જતિ એતાયાતિ રાગવિરાગા, તાય રાગવિરાગાય, રાગપ્પહાયિકાયાતિ અત્થો.

ચેતોવિમુત્તિયાતિ ચેતોતિ ચિત્તં, તદપદેસેન ચેત્થ સમાધિ વુચ્ચતિ ‘‘યથા ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩). પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન પટિપક્ખતો વિમુચ્ચતીતિ વિમુત્તિ, તેન વા વિમુત્તો, તતો વિમુચ્ચનન્તિ વા વિમુત્તિ, સમાધિયેવ. યથા હિ લોકિયકથાયં સઞ્ઞા ચિત્તઞ્ચ દેસનાસીસં. યથાહ – ‘‘નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૨, ૩૪૧, ૩૫૭; અ. નિ. ૭.૪૪; ૯.૨૪) ‘‘કિં ચિત્તો ત્વં, ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૧૩૫) ચ, એવં લોકુત્તરકથાયં પઞ્ઞા સમાધિ ચ. યથાહ – ‘‘પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધી’’તિ (વિભ. ૮૦૪) ચ ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ ચ. તેસુ ઇધ રાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકતો સમથપુબ્બઙ્ગમતાવચનતો ચ ચેતોગ્ગહણેન સમાધિ વુત્તો. તથા વિમુત્તિવચનેન. તેન વુત્તં ‘‘સમાધિયેવા’’તિ. ચેતો ચ તં વિમુત્તિ ચાતિ ચેતોવિમુત્તિ. અથ વા વુત્તપ્પકારસ્સેવ ચેતસો પટિપક્ખતો વિમુત્તિ વિમોક્ખોતિ ચેતોવિમુત્તિ, ચેતસિ વા ફલવિઞ્ઞાણે વુત્તપ્પકારાવ વિમુત્તીતિ ચેતોવિમુત્તિ, ચેતસો વા ફલવિઞ્ઞાણસ્સ પટિપક્ખતો વિમુત્તિ વિમોક્ખો એતસ્મિન્તિ ચેતોવિમુત્તિ, સમાધિયેવ. પઞ્ઞાવિમુત્તિયાતિ એત્થાપિ અયં નયો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો.

દિટ્ઠિયા સવિસયે પઞ્ઞાસદિસી પવત્તીતિ દિટ્ઠિચરિતો વિસુજ્ઝમાનો પઞ્ઞામુખેન વિસુજ્ઝતીતિ આહ – ‘‘ઉભો દિટ્ઠિચરિતા વિપસ્સના’’તિઆદિ. અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ અરહત્તફલપઞ્ઞા. સમથગ્ગહણેન તપ્પટિપક્ખતો તણ્હં વિપસ્સનાગ્ગહણેન અવિજ્જઞ્ચ નિદ્ધારેત્વા પઠમનયસ્સ ભૂમિં સક્કા સુખેન દસ્સેતુન્તિ આહ – ‘‘યે સમથ…પે… હાતબ્બા’’તિ.

તત્થ સમથપુબ્બઙ્ગમા પટિપદાતિ પુરિમા દ્વે પટિપદા, ઇતરા વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાતિ દટ્ઠબ્બા. હાતબ્બાતિ ગમેતબ્બા, નેતબ્બાતિ અત્થો. વિપસ્સનાય અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તસઞ્ઞાભાવતો દુક્ખસઞ્ઞાપરિવારત્તા ચ અસુભસઞ્ઞાય ઇમા ચતસ્સો સઞ્ઞા દસ્સિતા હોન્તિ. તપ્પટિપક્ખેન ચ ચત્તારો વિપલ્લાસાતિ સકલસ્સ સીહવિક્કીળિતનયસ્સ ભૂમિં સુખેન સક્કા દસ્સેતુન્તિ આહ – ‘‘યે વિપસ્સના…પે… હાતબ્બા’’તિ.

૭. એવં પટિપદાવિભાગેન વેનેય્યપુગ્ગલવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં ઞાણવિભાગેન દસ્સેન્તો યસ્મા ભગવતો દેસના યાવદેવ વેનેય્યવિનયનત્થા, વિનયનઞ્ચ નેસં સુતમયાદીનં તિસ્સન્નં પઞ્ઞાનં અનુક્કમેન નિબ્બત્તનં, યથા ભગવતો દેસનાય પવત્તિભાવવિભાવનઞ્ચ હારનયબ્યાપારો, તસ્મા ઇમસ્સ હારસ્સ સમુટ્ઠિતપ્પકારં તાવ પુચ્છિત્વા યેન પુગ્ગલવિભાગદસ્સનેન દેસનાભાજનં વિભજિત્વા તત્થ દેસનાયં દેસનાહારં નિયોજેતુકામો તં દસ્સેતું ‘‘સ્વાયં હારો કત્થ સમ્ભવતી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યસ્સાતિ યો સો અટ્ઠહિ અક્ખણેહિ વિમુત્તો સોતાવધાનપરિયોસાનાહિ ચ સમ્પત્તીતિ સમન્નાગતો યસ્સ. સત્થાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસનતો સત્થા. ધમ્મન્તિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો, તં ધમ્મં. દેસયતીતિ સઙ્ખેપવિત્થારનયેહિ ભાસતિ કથેતિ. અઞ્ઞતરોતિ ભગવતો સાવકેસુ અઞ્ઞતરો. ગરુટ્ઠાનીયોતિ સીલસુતાદિગુણવિસેસયોગેન ગરુકરણીયો. સબ્રહ્મચારીતિ બ્રહ્મં વુચ્ચતિ સેટ્ઠટ્ઠેન સકલં સત્થુસાસનં. સમં સહ વા બ્રહ્મં ચરતિ પટિપજ્જતીતિ સબ્રહ્મચારી. સદ્ધં પટિલભતીતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા યો એવરૂપસ્સ ધમ્મસ્સ દેસેતા’’તિ તથાગતે, ‘‘સ્વાક્ખાતો વતાયં ધમ્મો યો એવં એકન્તપરિપુણ્ણો એકન્તપરિસુદ્ધો’’તિઆદિના ધમ્મે ચ સદ્ધં લભતિ ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો.

તત્થાતિ તસ્મિં યથાસુતે યથાપરિયત્તે ધમ્મે. વીમંસાતિ પાળિયા પાળિઅત્થસ્સ ચ વીમંસનપઞ્ઞા. સેસં તસ્સા એવ વેવચનં. સા હિ યથાવુત્તવીમંસને સઙ્કોચં અનાપજ્જિત્વા ઉસ્સહનવસેન ઉસ્સાહના, તુલનવસેન તુલના, ઉપપરિક્ખણવસેન ઉપપરિક્ખાતિ ચ વુત્તા. અથ વા વીમંસતીતિ વીમંસા, સા પદપદત્થવિચારણા પઞ્ઞા. ઉસ્સાહનાતિ વીરિયેન ઉપત્થમ્ભિતા ધમ્મસ્સ ધારણપરિચયસાધિકા પઞ્ઞા. તુલનાતિ પદેન પદન્તરં, દેસનાય વા દેસનન્તરં તુલયિત્વા સંસન્દિત્વા ગહણપઞ્ઞા. ઉપપરિક્ખાતિ મહાપદેસે ઓતારેત્વા પાળિયા પાળિઅત્થસ્સ ચ ઉપપરિક્ખણપઞ્ઞા. અત્તહિતં પરહિતઞ્ચ આકઙ્ખન્તેહિ સુય્યતીતિ સુતં, કાલવચનિચ્છાય અભાવતો, યથા દુદ્ધન્તિ. કિં પન તન્તિ? અધિકારતો સામત્થિયતો વા પરિયત્તિધમ્મોતિ વિઞ્ઞાયતિ. અથ વા સવનં સુતં, સોતદ્વારાનુસારેન પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉપધારણન્તિ અત્થો. સુતેન હેતુના નિબ્બત્તા સુતમયી. પકારેન જાનાતીતિ પઞ્ઞા. યા વીમંસા, અયં સુતમયી પઞ્ઞાતિ પચ્ચેકમ્પિ યોજેતબ્બં. તથાતિ યથા સુતમયી પઞ્ઞા વીમંસાદિપરિયાયવતી વીમંસાદિવિભાગવતી ચ, તથા ચિન્તામયી ચાતિ અત્થો. યથા વા સુતમયી ઓરમત્તિકા અનવટ્ઠિતા ચ, એવં ચિન્તામયી ચાતિ દસ્સેતિ.

સુતેન નિસ્સયેનાતિ સુતેન પરિયત્તિધમ્મેન પરિયત્તિધમ્મસ્સવનેન વા ઉપનિસ્સયેન ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં, યથાવુત્તં સુતં ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. વીમંસાતિઆદીસુ ‘‘ઇદં સીલં, અયં સમાધિ, ઇમે રૂપારૂપધમ્મા, ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવવીમંસનભૂતા પઞ્ઞા વીમંસા. તેસંયેવ ધમ્માનં વચનત્થં મુઞ્ચિત્વા સભાવસરસલક્ખણસ્સ તુલયિત્વા વિય ગહણપઞ્ઞા તુલના. તેસંયેવ ધમ્માનં સલક્ખણં અવિજહિત્વા અનિચ્ચતાદિરુપ્પનસપ્પચ્ચયાદિઆકારે ચ તક્કેત્વા વિતક્કેત્વા ચ ઉપપરિક્ખણપઞ્ઞા ઉપપરિક્ખા, તથા ઉપપરિક્ખિતે ધમ્મે સવિગ્ગહે વિય ઉપટ્ઠહન્તે એવમેતેહિ નિજ્ઝાનક્ખમે કત્વા ચિત્તેન અનુ અનુ પેક્ખણા મનસાનુપેક્ખણા. એત્થ ચ યથા સુતમયી પઞ્ઞા યથાસુતસ્સ ધમ્મસ્સ ધારણપરિચયવસેન પવત્તનતો ઉસ્સાહજાતા ‘‘ઉસ્સાહના’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન એવં ચિન્તામયીતિ ઇધ ‘‘ઉસ્સાહના’’તિ પદં ન વુત્તં. ચિન્તનં ચિન્તા, નિજ્ઝાનન્તિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇમાહિ દ્વીહિ પઞ્ઞાહીતિ યથાવુત્તાહિ દ્વીહિ પઞ્ઞાહિ કારણભૂતાહિ. સુતચિન્તામયઞાણેસુ હિ પતિટ્ઠિતો વિપસ્સનં આરભતીતિ. ‘‘ઇમાસુ દ્વીસુ પઞ્ઞાસૂ’’તિપિ પઠન્તિ. ‘‘તેહિ જાતાસુ ઉપ્પન્નાસૂ’’તિ વા વચનસેસો યોજેતબ્બો. મનસિકારસમ્પયુત્તસ્સાતિ રૂપારૂપપરિગ્ગહાદિમનસિકારે યુત્તપ્પયુત્તસ્સ. યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તનયેન મનસિકારપ્પયોગેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિમગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીનં સમ્પ આદનેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કન્તસ્સ યં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞાતિ સમ્બન્ધો. તં પન દસ્સનં ભાવનાતિ દુવિધન્તિ આહ – ‘‘દસ્સનભૂમિયં વા ભાવનાભૂમિયં વા’’તિ. યદિ દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ, કથં તત્થ પઞ્ઞા ભાવનામયીતિ? ભાવનામયમેવ હિ તં ઞાણં, પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો પન ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુત્તન્તિ સફલો પઠમમગ્ગો દસ્સનભૂમિ. સેસા સેક્ખાસેક્ખધમ્મા ભાવનાભૂમિ.

૮. ઇદાનિ ઇમા તિસ્સો પઞ્ઞા પરિયાયન્તરેન દસ્સેતું ‘‘પરતોઘોસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરતોતિ ન અત્તતો, અઞ્ઞતો સત્થુતો સાવકતો વાતિ અત્થો. ઘોસાતિ તેસં દેસનાઘોસતો, દેસનાપચ્ચયાતિ અત્થો. અથ વા પરતો ઘોસો એતિસ્સાતિ પરતોઘોસા, યા પઞ્ઞા, સા સુતમયીતિ યોજેતબ્બં. પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતાતિ પચ્ચત્તં તસ્સ તસ્સ અત્તનિ સમ્ભૂતા. યોનિસોમનસિકારાતિ તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવપરિગ્ગણ્હનાદિના યથાવુત્તેન ઉપાયેન પવત્તમનસિકારા. પરતો ચ ઘોસેનાતિ પરતોઘોસેન હેતુભૂતેન. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇદાનિ યદત્થં ઇમા પઞ્ઞા ઉદ્ધટા, તમેવ વેનેય્યપુગ્ગલવિભાગં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમા દ્વેતિ ગણનવસેન વત્વા પુન તા સુતમયી ચિન્તામયી ચાતિ સરૂપતો દસ્સેતિ. અયં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ અયં સુતમયચિન્તામયઞાણેહિ આસયપયોગપબોધસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા ઉદ્દેસમત્તેનેવ જાનનતો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂતિ ચિન્તામયઞાણેન આસયસ્સ અપરિક્ખતત્તા ઉદ્દેસનિદ્દેસેહિ જાનનતો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. અયં નેય્યોતિ સુતમયઞાણસ્સાપિ અભાવતો નિરવસેસં વિત્થારદેસનાય નેતબ્બતો નેય્યો.

૯. એવં દેસનાપટિપદાઞાણવિભાગેહિ દેસનાભાજનં વેનેય્યત્તયં વિભજિત્વા ઇદાનિ તત્થ પવત્તિતાય ભગવતો ધમ્મદેસનાય દેસનાહારં નિદ્ધારેત્વા યોજેતું ‘‘સાયં ધમ્મદેસના’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ સાયન્તિ સા અયં. યા પુબ્બે ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદિના (નેત્તિ. ૫) પટિનિદ્દેસવારસ્સ આદિતો દેસનાહારસ્સ વિસયભાવેન નિક્ખિત્તા પાળિ, તમેવેત્થ દેસનાહારં નિયોજેતું ‘‘સાયં ધમ્મદેસના’’તિ પચ્ચામસતિ. કિં દેસયતીતિ કથેતુકમ્યતાવસેન દેસનાય પિણ્ડત્થં પુચ્છિત્વા તં ગણનાય પરિચ્છિન્દિત્વા સામઞ્ઞતો દસ્સેતિ ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાની’’તિ. સચ્ચવિનિમુત્તા હિ ભગવતો દેસના નત્થીતિ. તસ્સા ચ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પિણ્ડત્થો. પવત્તિપવત્તકનિવત્તિતદુપાયવિમુત્તસ્સ નેય્યસ્સ અભાવતો ચત્તારિ અવિપરીતભાવેન સચ્ચાનીતિ દટ્ઠબ્બં. તાનિ ‘‘દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગ’’ન્તિ સરૂપતો દસ્સેતિ.

તત્થ અનેકુપદ્દવાધિટ્ઠાનભાવેન કુચ્છિતત્તા બાલજનપરિકપ્પિતધુવસુભસુખત્તભાવવિરહેન તુચ્છત્તા ચ દુક્ખં. અવસેસપચ્ચયસમવાયે દુક્ખસ્સ ઉપ્પત્તિકારણત્તા સમુદયો. સબ્બગતિસુઞ્ઞત્તા નત્થિ એત્થ સંસારચારકસઙ્ખાતો દુક્ખરોધો, એતસ્મિં વા અધિગતે સંસારચારકસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખરોધસ્સ અભાવોતિપિ નિરોધો, અનુપ્પાદનિરોધપચ્ચયત્તા વા. મારેન્તો ગચ્છતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગિયતીતિ વા મગ્ગો. તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં. એવં યસ્મિં સુત્તે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સરૂપતો આગતાનિ, તત્થ યથારુતવસેન. યત્થ પન સુત્તે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સરૂપતો ન આગતાનિ, તત્થ અત્થતો ચત્તારિ સચ્ચાનિ ઉદ્ધરિત્વા તેસં વસેન અસ્સાદાદયો નિદ્ધારેતબ્બા. યત્થ ચ અસ્સાદાદયો સરૂપતો આગતા, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યત્થ પન ન આગતા, તત્થ અત્થતો ઉદ્ધરિત્વા તેસં વસેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ. ઇધ પન અસ્સાદાદયો ઉદાહરણવસેન સરૂપતો દસ્સિતાતિ તેહિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેતું ‘‘આદીનવો ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૨૦; ૩.૩૭૩; વિભ. ૨૦૨) વચનતો તણ્હાવજ્જા તેભૂમકધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, તે ચ અનિચ્ચાદિસભાવત્તા આદીનવો, ફલઞ્ચ દેસનાય સાધેતબ્બં. તત્થ યં લોકિયં, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ફલઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિ. અસ્સાદોતિ તણ્હાવિપલ્લાસાનમ્પિ ઇચ્છિતત્તા તે સન્ધાય ‘‘અસ્સાદો સમુદયો’’તિ વુત્તં. સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગો દેસના ચ દેસનાફલાધિગમસ્સ ઉપાયોતિ કત્વા ‘‘ઉપાયો આણત્તિ ચ મગ્ગો’’તિ વુત્તં. નિસ્સરણપદે ચાપિ અરિયમગ્ગો નિદ્ધારેતબ્બો, ન ચાયં સચ્ચવિભાગો આકુલોતિ દટ્ઠબ્બો. યથા હિ સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૨૦૮) ‘‘તણ્હા અવસિટ્ઠા કિલેસા અવસિટ્ઠા અકુસલા ધમ્મા સાસવાનિ કુસલમૂલાનિ સાસવા ચ કુસલા ધમ્મા સમુદયસચ્ચભાવેન વિભત્તા’’તિ તસ્મિં તસ્મિં નયે તંતંઅવસિટ્ઠા તેભૂમકધમ્મા દુક્ખસચ્ચભાવેન વિભત્તા, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બન્તિ. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ નિગમનં. ઇદં ધમ્મચક્કન્તિ યાયં ભગવતો ચતુસચ્ચવસેન સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના, ઇદં ધમ્મચક્કં.

ઇદાનિ તસ્સા ધમ્મદેસનાય ધમ્મચક્કભાવં સચ્ચવિભઙ્ગસુત્તવસેન (મ. નિ. ૩.૩૭૧ આદયો) દસ્સેતું ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇદં દુક્ખન્તિ ઇદં જાતિઆદિવિભાગં સઙ્ખેપતો પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ગહં તણ્હાવજ્જં તેભૂમકધમ્મજાતં દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન દુક્ખદુક્ખાદિભાવેન ચ દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ અત્થો. મેતિ ભગવા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. બારાણસિયન્તિ બારાણસીનામકસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે. પચ્ચેકબુદ્ધઇસીનં આકાસતો ઓતરણટ્ઠાનતાય ઇસિપતનં. મિગાનં તત્થ અભયસ્સ દિન્નત્તા મિગદાયન્તિ ચ લદ્ધનામે અસ્સમે. ઉત્તરતિ અતિક્કમતિ, અભિભવતીતિ વા ઉત્તરં, નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરન્તિ અનુત્તરં. અનતિસયં અપ્પટિભાગં વા. કિઞ્ચાપિ ભગવતો ધમ્મદેસના અનેકાસુ દેવમનુસ્સપરિસાસુ અનેકસતક્ખત્તું તેસં અરિયસચ્ચપ્પટિવેધસમ્પાદનવસેન પવત્તિતા, તથાપિ સબ્બપઠમં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખાય અટ્ઠારસપરિમાણાય બ્રહ્મકોટિયા ચતુસચ્ચપ્પટિવેધવિભાવનીયા ધમ્મદેસના, તસ્સા સાતિસયા ધમ્મચક્કસમઞ્ઞાતિ ‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તિત’’ન્તિ વુત્તં.

તત્થ સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મો એવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં, ચક્કન્તિ વા આણા. ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં. ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ – ‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૧-૪૨). અપ્પટિવત્તિયન્તિ ધમ્મિસ્સરસ્સ ભગવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો ધમ્મચક્કસ્સ ચ અનુત્તરભાવતો અપ્પટિસેધનીયં. કેન પન અપ્પટિવત્તિયન્તિ આહ ‘‘સમણેન વા’’તિઆદિ. તત્થ સમણેનાતિ પબ્બજ્જં ઉપગતેન. બ્રાહ્મણેનાતિ જાતિબ્રાહ્મણેન. પરમત્થસમણબ્રાહ્મણાનઞ્હિ પટિલોમનચિત્તંયેવ નત્થિ. દેવેનાતિ કામાવચરદેવેન. કેનચીતિ યેન કેનચિ અવસિટ્ઠપારિસજ્જેન. એત્તાવતા અટ્ઠન્નમ્પિ પરિસાનં અનવસેસપરિયાદાનં દટ્ઠબ્બં. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે.

તત્થાતિ તિસ્સં ચતુસચ્ચધમ્મદેસનાયં. અપરિમાણા પદા, અપરિમાણા અક્ખરાતિ ઉપ્પટિપાટિવચનં યેભુય્યેન પદસઙ્ગહિતાનિ અક્ખરાનીતિ દસ્સનત્થં. પદા અક્ખરા બ્યઞ્જનાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. અત્થસ્સાતિ ચતુસચ્ચસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ. સઙ્કાસનાતિ સઙ્કાસિતબ્બાકારો. એસ નયો સેસેસુપિ. અત્થસ્સાતિ ચ સમ્બન્ધે સામિવચનં. ઇતિપિદન્તિ ઇતીતિ પકારત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, ઇમિનાપિ ઇમિનાપિ પકારેન ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં વેદિતબ્બન્તિ અત્થો. તેન જાતિઆદિભેદેન યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ અનેકભેદતં તંદીપકાનં અક્ખરપદાદીનં વુત્તપ્પકારં અપરિમાણતઞ્ચ સમત્થેતિ.

અયં દુક્ખસમુદયોતિ અયં કામતણ્હાદિભેદા તણ્હાવટ્ટસ્સ મૂલભૂતા યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિહેતુભાવતો દુક્ખસમુદયો. અયં દુક્ખનિરોધોતિ અયં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટા અસઙ્ખતધાતુ યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધપચ્ચયત્તા દુક્ખનિરોધો. અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ અયં સમ્માદિટ્ઠિઆદિઅટ્ઠઙ્ગસમૂહો દુક્ખનિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં ગચ્છતિ આરમ્મણવસેન તદભિમુખીભૂતત્તા પટિપદા ચ હોતિ દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયાતિ દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા. ઇતિપિદન્તિ પદસ્સ પન સમુદયસચ્ચે અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતેહિ, નિરોધસચ્ચે મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેહિ, મગ્ગસચ્ચે સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેહિ અત્થો વિભજિત્વા વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ ગાથાય સકલસ્સ સાસનસ્સ છન્નં અત્થપદાનં છન્નઞ્ચ બ્યઞ્જનપદાનં વસેન યા દ્વાદસપદતા વુત્તા, તમેવ ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદિના દેસનાહારસ્સ વિસયદસ્સનવસેન છછક્કપરિયાયં (મ. નિ. ૩.૪૨૦ આદયો) એકદેસેન ઉદ્દિસિત્વા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તેન (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) તદત્થસ્સ સઙ્ગહિતભાવદસ્સનમુખેન સબ્બસ્સાપિ ભગવતો વચનસ્સ ચતુસચ્ચદેસનાભાવં તદત્થસ્સ ચ ચતુસચ્ચભાવં વિભાવેન્તો ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે, ભિક્ખવે, બારાણસિય’’ન્તિઆદિના સચ્ચવિભઙ્ગસુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૭૧ આદયો) ઉદ્દેસતો દસ્સેત્વા ‘‘તત્થ અપરિમાણા પદા’’તિઆદિના બ્યઞ્જનત્થપદાનિ વિભજન્તો દ્વાદસપદભાવં દીપેત્વા ઇદાનિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસયિવિસયભાવેન સમ્બન્ધભાવં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ પદાવયવગ્ગહણમુખેન પદગ્ગહણં, ગહિતે ચ પદે પદત્થાવબોધો ગહિતપુબ્બસઙ્કેતસ્સ હોતિ. તત્થ ચ પદાવયવગ્ગહણેન વિય પદગ્ગહણસ્સ, પદત્થાવયવગ્ગહણેનાપિ પદત્થગ્ગહણસ્સ વિસેસાધાનં જાયતીતિ આહ – ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિ. યસ્મા પન અક્ખરેહિ સંખિત્તેન દીપિયમાનો અત્થો પદપરિયોસાને વાક્યસ્સ અપરિયોસિતત્તા પદેનેવ પકાસિતો દીપિતો હોતિ, તસ્મા ‘‘પદેહિ પકાસેતી’’તિ વુત્તં. વાક્યપરિયોસાને પન સો અત્થો વિવરિતો વિવટો કતો હોતીતિ વુત્તં ‘‘બ્યઞ્જનેહિ વિવરતી’’તિ. યસ્મા ચ પકારેહિ વાક્યભેદે કતે તદત્થો વિભત્તો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘આકારેહિ વિભજતી’’તિ વુત્તં. તથા વાક્યાવયવાનં પચ્ચેકં નિબ્બચનવિભાગે કતે સો અત્થો પાકટો હોતીતિ વુત્તં ‘‘નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકરોતી’’તિ. કતનિબ્બચનેહિ વાક્યાવયવેહિ વિત્થારવસેન નિરવસેસતો દેસિતેહિ વેનેય્યાનં ચિત્તપરિતોસનં બુદ્ધિનિસાનઞ્ચ કતં હોતીતિ આહ – ‘‘નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞપેતી’’તિ. એત્થ ચ અક્ખરેહિ એવ સઙ્કાસેતીતિ અવધારણં અકત્વા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતિયેવાતિ એવં અવધારણં દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ સતિ અત્થપદાનં નાનાવાક્યવિસયતાપિ સિદ્ધા હોતિ. તેન એકાનુસન્ધિકે સુત્તે છળેવ અત્થપદાનિ, નાનાનુસન્ધિકે પન અનુસન્ધિમ્હિ અનુસન્ધિમ્હિ છ છ અત્થપદાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ.

‘‘અક્ખરેહિ ચ પદેહિ ચ ઉગ્ઘટેતી’’તિઆદિના બ્યઞ્જનપદાનં કિચ્ચસાધનં દસ્સેતિ. વેનેય્યત્તયવિનયમેવ હિ તેસં બ્યાપારો. અટ્ઠાનભાવતો પન સચ્ચપ્પટિવેધસ્સ પદપરમો ન ઇધ વુત્તો. નેય્યગ્ગહણેનેવ વા તસ્સાપિ ઇધ ગહણં સેક્ખગ્ગહણેન વિય કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. અક્ખરેહીતિઆદીસુ કરણસાધને કરણવચનં, ન હેતુમ્હિ. અક્ખરાદીનિ હિ ઉગ્ઘટનાદિઅત્થાનિ, ન ઉગ્ઘટનાદિઅક્ખરાદિઅત્થં. યદત્થા ચ કિરિયા સો હેતુ, યથા ‘‘અન્નેનવસતી’’તિ. ઉગ્ઘટેતીતિ સોતાવધાનં કત્વા સમાહિતચિત્તાનં વેનેય્યાનં સઙ્કાસનવસેન અક્ખરેહિ વિસેસં આદહન્તો યથા પદપરિયોસાને આસયપ્પટિબોધો હોતિ, તથા યથાધિપ્પેતં અત્થં સઙ્ખેપેન કથેતિ ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચયતીતિ યથાઉદ્દિટ્ઠં અત્થં નિદ્દિસતિ. વિત્થારેતીતિ વિત્થારં કરોતિ, વિત્થારં કત્વા આચિક્ખતિ વા, પટિનિદ્દિસતીતિ અત્થો. યસ્મા ચેત્થ ઉગ્ઘટેતીતિ ઉદ્દિસનં અધિપ્પેતં. ઉદ્દેસો ચ દેસનાય આદિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘ઉગ્ઘટના આદી’’તિ. તથા વિપઞ્ચનં નિદ્દિસનં, વિત્થરણં પટિનિદ્દિસનં, નિદ્દેસપટિનિદ્દેસા ચ દેસનાય મજ્ઝપરિયોસાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિપઞ્ચના મજ્ઝે, વિત્થારણા પરિયોસાન’’ન્તિ.

એવં ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિના છન્નં બ્યઞ્જનપદાનં બ્યાપારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થપદાનં બ્યાપારં દસ્સેતું ‘‘સોયં ધમ્મવિનયો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સીલાદિધમ્મો એવ પરિયત્તિઅત્થભૂતો વેનેય્યવિનયનતો ધમ્મવિનયો. ઉગ્ઘટીયન્તોતિ ઉદ્દિસિયમાનો. તેનાતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂવિનયનેન. વિપઞ્ચીયન્તોતિ નિદ્દિસિયમાનો. વિત્થારીયન્તોતિ પટિનિદ્દિસિયમાનો.

૧૦. એત્તાવતા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિ ઉદ્દિટ્ઠાય પાળિયા તિવિધકલ્યાણતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પત્તિં દસ્સેતું ‘‘છ પદાનિ અત્થો’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિના દેસનાહારસ્સ વિસયભાવેન ઉદ્દિટ્ઠં પાળિં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. લોકુત્તરન્તિઆદિ ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધ’’ન્તિ પદાનં અત્થવિવરણં. તત્થ ઉપટ્ઠિતં સબ્બવિસેસાનન્તિ સબ્બેસં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસઙ્ખાતાનં વિસેસાનં અધિસીલસિક્ખાદિવિસેસાનં વા ઉપતિટ્ઠનટ્ઠાનં. ‘‘ઇદં નેસં પદક્કન્ત’’ન્તિઆદીનં વિય એતસ્સ સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ‘‘ઇદં વુચ્ચતિ તથાગતપદં ઇતિપી’’તિઆદીસુ ઇદં સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનબ્રહ્મચરિયં તથાગતગન્ધહત્થિનો પટિપત્તિદેસનાગમનેહિ કિલેસગહનં ઓત્થરિત્વા ગતમગ્ગોતિપિ. તેન ગોચરભાવનાસેવનાહિ નિસેવિતં ભજિતન્તિપિ. તસ્સ મહાવજિરઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણદન્તેહિ આરઞ્જિતં તેભૂમકધમ્માનં આરઞ્જનટ્ઠાનન્તિપિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. અતો ચેતન્તિ યતો તથાગતપદાદિભાવેન વુચ્ચતિ, અતો અનેનેવ કારણેન બ્રહ્મુનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ભગવતો, બ્રહ્મં વા સબ્બસેટ્ઠં ચરિયન્તિ પઞ્ઞાયતિ યાવદેવ મનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતત્તા યથાવુત્તપ્પકારેહિ ઞાયતિ. તેનાહ ભગવાતિ યથાવુત્તત્થં પાળિં નિગમનવસેન દસ્સેતિ.

અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થતાય ભગવતો દેસનાય યાવદેવ અરિયમગ્ગસમ્પાપનત્થો દેસનાહારોતિ દસ્સેતું ‘‘કેસં અયં ધમ્મદેસના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યોગીન’’ન્તિ આહ. ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તાતિ યોગિનો. તે હિ ઇમં દેસનાહારં પયોજેન્તીતિ. ઇદં વચનં દેસનાહારવિભઙ્ગસ્સ યથાનુસન્ધિના સમ્મા ઠપિતભાવં દસ્સેતું પકરણં સઙ્ગાયન્તેહિ ઠપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વુત્તં ‘‘તેનાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો’’તિ. નિયુત્તોતિ પાળિતો અસ્સાદાદિપદત્થે નિદ્ધારેત્વા યોજિતોતિ અત્થો.

દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૧. તત્થ કતમો વિચયો હારોતિઆદિ વિચયહારવિભઙ્ગો. તત્થાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – કિં વિચિનતીતિ એત્થ ‘‘વિચિનતી’’તિ એતેન વિચયસદ્દસ્સ કત્તુનિદ્દેસતં દસ્સેતિ. કિન્તિ પનત્થસ્સ હારસ્સ વિસયો પુચ્છિતોતિ તં તસ્સ વિસયં દસ્સેતું ‘‘પદં વિચિનતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પદં વિચિનતીતિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ નિગમના સુત્તસ્સ સબ્બં પદં વિચિનતિ. અયઞ્ચ વિચયો દુવિધો સદ્દતો અત્થતો ચ. તેસુ ‘‘ઇદં નામપદં, ઇદં આખ્યાતપદં, ઇદં ઉપસગ્ગપદં, ઇદં નિપાતપદં, ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં, ઇદં પુરિસલિઙ્ગં, ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં, ઇદં અતીતકાલં, ઇદં અનાગતકાલં, ઇદં વત્તમાનકાલં, ઇદં કત્તુસાધનં, ઇદં કરણસાધનં, ઇદં કમ્મસાધનં, ઇદં અધિકરણસાધનં, ઇદં પચ્ચત્તવચનં, ઇદં ઉપયોગવચનં, યાવ ઇદં ભુમ્મવચનં, ઇદં એકવચનં, ઇદં અનેકવચન’’ન્તિ એવમાદિવિભાગવચનં, અયં સદ્દતો પદવિચયો. સો પનાયં પદવિચયો અવિપરીતસભાવનિરુત્તિસલ્લક્ખણેનેવ સમ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. અત્થતો પન વિચયો તેન તેન પદેન વત્તબ્બઅત્થસંવણ્ણના. સચે પન પદં પુચ્છાદિવસેન પવત્તં, તસ્સ તદત્થસ્સ ચ પુચ્છાદિભાવો વિચેતબ્બોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્હં વિચિનતી’’તિઆદિમાહ.

યસ્મા ચ સબ્બો દેસનાહારો વિચયહારસ્સ વિસયો સુત્તસ્સ વિચયોતિ કત્વા, તસ્મા વુત્તં – ‘‘અસ્સાદં વિચિનતી’’તિઆદિ. યસ્મા પન અનુગીતીતિ એત્થ અનુરૂપા ગીતિ અનુગીતીતિ અયમ્પિ અત્થો ઇચ્છિતો, તસ્મા વિચિયમાનસ્સ સુત્તપદસ્સ અનુરૂપતો સુત્તન્તરપદાનિપિ અત્થુદ્ધારવસેન વા પદુદ્ધારવસેન વા આનેત્વા વિચેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બે નવ સુત્તન્તે વિચિનતી’’તિ આહ. નવ સુત્તન્તેતિ સુત્તગેય્યાદિકે નવ સુત્તે, યથાસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અયં વિચયહારસ્સ પદત્થનિદ્દેસો.

એવં નિદ્દેસવારે વિચયહારો સઙ્ખેપતો નિદ્દિટ્ઠોતિ તં વિભાગેન નિદ્દિસિત્વા પટિનિદ્દેસવસેન વિભજન્તો યસ્મા પદવિચયો સુત્તસ્સ અનુપદં પવત્તેતબ્બતાય અતિભારિકો ન સુકરો ચાતિ તં અનામસિત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનવિચયે તાવ દસ્સેન્તો ‘‘યથા કિં ભવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથા કિં ભવેતિ યેન પકારેન સો વિચયો પવત્તેતબ્બો, તં પકારજાતં કિં ભવે, કીદિસં ભવેય્યાતિ અત્થો. ‘‘યથા કિં ભવેય્યા’’તિપિ પાઠો. પુન યથાતિ નિપાતમત્તં. આયસ્માતિ પિયવચનં અજિતોતિ બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ પરિચારકભૂતાનં સોળસન્નં અઞ્ઞતરો. પારાયનેતિ પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તસ્સ અધિગમૂપાયદેસનત્તા કિઞ્ચાપિ સબ્બં ભગવતો વચનં ‘‘પારાયન’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, સઙ્ગીતિકારેહિ પન વત્થુગાથાનુગીતિગાથાદીહિ સદ્ધિં અજિતસુત્તાદીનં (સુ. નિ. ૧૦૩૮ આદયો; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭ આદયો, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) સોળસન્નં સુત્તાનં ઇદં નામં કતન્તિ તેસઞ્ઞેવ પારાયનસમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘પારાયને’’તિ. કેચિ ‘‘પારાયનિકો’’તિ પઠન્તિ. તે કિર તાપસપબ્બજ્જૂપગમનતો પુબ્બે પારાયનં અધીયન્તા વિચરિંસુ. તસ્મા અયમ્પિ પારાયનં વત્તેતીતિ પારાયનિકોતિ વુત્તો. પુચ્છતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુચ્છાનિબ્બત્તત્તા અતીતાતિ? સચ્ચમેતં, પુચ્છનાકારં પન બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનં કત્વા એવમાહ.

પુચ્છા ચ નામેસા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દના વિમતિચ્છેદના અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા એકંસબ્યાકરણીયા વિભજ્જબ્યાકરણીયા પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયા ઠપનીયા ધમ્માધિટ્ઠાના સત્તાધિટ્ઠાનાતિ અનેકવિધા. તસ્મા ‘‘કિમયં પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના’’તિઆદિના યથાસમ્ભવં પુચ્છા વિચેતબ્બા. યથા ચેત્થ પુચ્છાવિભાગો, એવં વિસ્સજ્જનવિભાગોપિ વિસ્સજ્જનવિચયે યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. પુચ્છાસભાગેન હિ વિસ્સજ્જનન્તિ. ઇધ પન વિમતિચ્છેદનં સત્તાધિટ્ઠાનં પુચ્છં ઉદાહરિત્વા તત્થ વિચયનાકારં દસ્સેતું ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કેનાતિ કત્તરિ કરણવચનં. સૂતિ નિપાતમત્તં, સૂતિ વા સંસયે નિપાતો, તેનસ્સ પઞ્હસ્સ વિમતિચ્છેદનપુચ્છાભાવં દસ્સેતિ. નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. લોકોતિ સત્તલોકો. ઇચ્ચાયસ્મા અજિતોતિ સઙ્ગીતિકારકવચનં. નપ્પકાસતીતિ ન પઞ્ઞાયતિ. કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં અસ્સ લોકસ્સ અભિલેપનં વદસિ. ‘‘કિં સ્વાભિલેપન’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ કિં સુ અભિલેપનન્તિ પદવિભાગો.

પદાનીતિ પજ્જતિ એતેહિ અત્થોતિ પદાનિ, વાક્યાનિ. પુચ્છિતાનીતિ પુચ્છાભાવેન વુત્તાનીતિ અત્થો. એકો પઞ્હોતિ યદિપિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છનવસેન વુત્તાનિ, ઞાતું ઇચ્છિતો પન અત્થો એકો એવાતિ ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ વુત્તં. તત્થ કારણમાહ ‘‘એકવત્થુપરિગ્ગહા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિઞ્ચાપિ નિવારણઅપ્પકાસનઅભિલેપનમહાભયસઙ્ખાતા પુચ્છાય ગહિતા ચત્તારો એતે અત્થા, તે પનેકં લોકં પતિગુણભૂતા, લોકો પધાનભાવેન ગહિતોતિ તબ્બસેન એકોવાયં પઞ્હોતિ. તેનેવાહ ‘‘લોકાધિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. કો પન સો લોકોતિ? આહ ‘‘લોકો તિવિધો’’તિઆદિ.

તત્થ રાગાદિકિલેસબહુલતાય કામાવચરસત્તા કિલેસલોકો. ઝાનાભિઞ્ઞાપરિબુદ્ધિયા રૂપાવચરસત્તા ભવલોકો. આનેઞ્જસમાધિબહુલતાય વિસદિન્દ્રિયત્તા અરૂપાવચરસત્તા ઇન્દ્રિયલોકો. અથ વા કિલિસ્સનં કિલેસો, વિપાકદુક્ખન્તિ અત્થો. તસ્મા દુક્ખબહુલતાય અપાયેસુ સત્તા કિલેસલોકો. તદઞ્ઞે સત્તા સમ્પત્તિભવભાવતો ભવલોકો. તત્થ યે વિમુત્તિપરિપાચકેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતા સત્તા, સો ઇન્દ્રિયલોકોતિ વેદિતબ્બં. પરિયાપન્નધમ્મવસેન લોકસમઞ્ઞાતિ અરિયપુગ્ગલા ઇધ ન સઙ્ગય્હન્તિ.

અવિજ્જાય નિવુતો લોકોતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન અન્ધકારેન વિય રથઘટાદિધમ્મસભાવપ્પટિચ્છાદનલક્ખણાય અવિજ્જાય નિવુતો પટિચ્છાદિતો લોકો. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાહેતુ. ‘‘વિવિચ્છા મચ્છરિય’’ન્તિ સઙ્ગહે વુત્તં. પમાદાતિ પમાદહેતુ. જપ્પાભિલેપનન્તિ જપ્પા તણ્હા અસ્સ લોકસ્સ મક્કટાલેપો વિય મક્કટસ્સ અભિલેપનં સિલેસોતિ બ્રૂમિ. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિકં વટ્ટદુક્ખન્તિ અયં પદત્થો. સેસં પાળિયા એવ વિઞ્ઞાયતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છાગાથાયં વુત્તાનિ ‘‘ઇમેહી’’તિ વિસ્સજ્જનગાથાયં વુત્તેહિ ઇમેહિ ચતૂહિ પદેહિ વિસ્સજ્જિતાનિ. કથન્તિ આહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિં. તેન યથાક્કમં પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાનીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ તં યથાક્કમં પુચ્છં વિસ્સજ્જનઞ્ચ સરૂપતો દસ્સેતું ગાથાય ચ અત્થં વિવરિતું ‘‘કેનસ્સૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘નીવરણેહી’’તિ પદેન વુત્તમેવત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘યથાહા’’તિઆદિના સુત્તન્તરદસ્સનેન ઇમસ્મિં પઞ્હવિસ્સજ્જનવિચયે અનુગીતિવિચયં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પરિયાયતોતિ કારણતો. નીવરણસઙ્ખાતાનં કામચ્છન્દાદીનમ્પિ કારણભાવતો પટિચ્છાદનભાવતો ચ એકંયેવ નીવરણં વદામિ, ન પન અઞ્ઞેસં નીવરણસભાવાનં અભાવાતિ અત્થો. યથા ચ અવિજ્જાય સતિ નીવરણાનં ભાવો, એવં અવિજ્જાય અસતિ ન સન્તિ નીવરણાનીતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બસો’’તિઆદિ વુત્તં.

તેનાતિ ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પદેન. પઠમસ્સ પદસ્સાતિ ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પદસ્સ. યુત્તાતિ યોજિતા, અનુરૂપાતિ વા અત્થો. એતેન પુચ્છાનુરૂપતા વિસ્સજ્જનસ્સ દસ્સિતાતિ પુબ્બાપરવિચયો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. ‘‘યો પુગ્ગલો નીવરણેહિ નિવુતો’’તિઆદિના વિવિચ્છાપમાદાનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. નિવુતો એવ હિ નપ્પકાસતિ. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છા. તેનેવાહ – ‘‘વિવિચ્છા નામ વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા’’તિ. તત્રાયં પદસિદ્ધિ – યથા મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિયો ‘‘નિચ્ચં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના એકંસગ્ગાહભાવેન પવત્તન્તિ, ન એવમયં. અયં પન અનેકંસગ્ગાહભાવતો ‘‘નિચ્ચં નુ ખો અનિચ્ચં નુ ખો’’તિઆદિના વિવિધં વિરુદ્ધં વા ઇચ્છતિ એસતીતિ વિવિચ્છાતિ. ‘‘સો વિચિકિચ્છન્તો’’તિઆદિના અપ્પકાસનસ્સ વિવિચ્છાપમાદાનં કારણભાવં વિવરતિ. સુક્કે ધમ્મે ન ઉપ્પાદિયતીતિ ન સમાદાય વત્તતિ. નપ્પકાસન્તીતિ તે અત્તનો સન્તાને અનુપ્પાદિયમાના કુસલા ધમ્મા તં પુગ્ગલં પકાસં લોકે અભિઞ્ઞાતં ન કરોન્તીતિ અત્થો. અભિલિમ્પતીતિ મક્કટાલેપો વિય મક્કટં દારુસિલાદીસુ પુરિસં રૂપાદિવિસયે અલ્લીયાપેતીતિ અત્થો. આસત્તિબહુલસ્સાતિ આસઙ્ગબહુલસ્સ. એવં અભિજપ્પાતિ કરિત્વાતિ એવં પરિયુટ્ઠાનટ્ઠાયિનીતિ ઇમિના કારણેન. તત્થાતિ તાય તણ્હાય. લોકો અભિલિત્તો સિલેસેન મક્ખિતો વિય હોતીતિ અત્થો.

ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં. મહન્તં ભયં મહબ્ભયં. તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. દુક્ખં દોમનસ્સન્તિ દુક્ખમેવ વિભત્તન્તિ સબ્બં દુક્ખં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તિસ્સો દુક્ખતા’’તિઆદિ વુત્તં. ઓધસોતિ કદાચિ અત્તૂપક્કમમૂલાય કદાચિ પરૂપક્કમમૂલાયાતિઆદિના વિભાગેન દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચનકા વિસેસેન રૂપાવચરા. તથાતિ ઓધસો કદાચિ કરહચીતિ એવં આકડ્ઢતિ. વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચનકા ઉપેક્ખાસમાપત્તિબહુલા વિસેસેન અરૂપાવચરસત્તા. અપ્પાબાધાતિ પદં દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચનસ્સ કારણવચનં. દીઘાયુકાતિ વિપરિણામદુક્ખતાય. અરૂપદેવા હિ લોકે વિસેસતો દીઘાયુકાતિ. ઇદઞ્ચ મુચ્ચનમચ્ચન્તિકં. યસ્મા ચ દુક્ખા વેદનાપિ સઙ્ખતત્તા અનિચ્ચતાદિસઙ્ખારદુક્ખસભાવા એવ, તસ્મા યતો મુચ્ચનમચ્ચન્તિકં, તં અનવસેસપરિયાદાનવસેન સઙ્ગણ્હિત્વા દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારદુક્ખતાય પના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ઉપાદિયતીતિ ઉપાદિ, વિપાકક્ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. ઉપાદિસ્સ સેસં ઉપાદિસેસં, તં નત્થિ એતિસ્સાતિ અનુપાદિસેસા, નિબ્બાનધાતુ, તાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. નિબ્બાનધાતૂતિ ચ નિબ્બાયનમત્તં. તસ્માતિ યસ્મા સકલલોકબ્યાપિની સબ્બસઙ્ગાહિની ચ સઙ્ખારદુક્ખતા, તસ્મા. લોકસ્સાતિ સમ્બન્ધે સામિવચનં. તેન ‘‘દુક્ખમસ્સા’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. એવમેત્થ લોકસ્સ નીવરણાદીનિ અજાનન્તેન, સમયન્તરપરિચયેન વા તત્થ સંસયપક્ખન્દેન એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બત્તા સત્તાધિટ્ઠાના પુચ્છા કતા, સા ચ અજાનનસ્સ, સંસયસ્સ વા નીવરણાદિવિસયતાય ચતુબ્બિધા. પાળિયં પન નીવરણાદીનં લોકો આધારભાવેન ગાથાયં વુત્તોતિ એકો પઞ્હોતિ દસ્સિતન્તિ. અયમેત્થ પુચ્છાવિચયો. વિસ્સજ્જનવિચયોપિ અદિટ્ઠજોતિની વિસ્સજ્જના વિમતિચ્છેદિની ચાતિઆદિના પુચ્છાવિચયે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

એવં એકાધારં પુચ્છં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનેકાધારં દસ્સેતું ‘‘સવન્તિ સબ્બધી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સવન્તીતિ સન્દન્તિ. સબ્બધીતિ સબ્બેસુ રૂપાદીસુ આયતનેસુ. સોતાતિ તણ્હાદિસોતા. કિં નિવારણન્તિ તેસં કિં આવરણં કા રક્ખા. સંવરં બ્રૂહીતિ તં નેસં નીવરણસઙ્ખાતં સંવરં કથેહિ. કેન સોતા પિધીયરેતિ કેન ધમ્મેન તણ્હાદિસોતા પિધિય્યન્તિ પચ્છિજ્જન્તીતિ અયમેત્થ પદત્થો. સેસં પાળિવસેનેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

તે દ્વે પઞ્હાતિ યદિપિ ઇમિસ્સા ગાથાય પુચ્છાવસેન પવત્તાય ચત્તારિ પદાનિ ચત્તારિ વાક્યાનિ. ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ પન અત્થસ્સ દુવિધત્તા તે દ્વે પઞ્હા. કસ્માતિ ચે? ‘‘ઇમેહિ બહ્વાધિવચનેન પુચ્છિતા’’તિ આહ. તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – ઇમે એતાય ગાથાય ગહિતા અત્થા યસ્મા બહૂનિ અધિકિચ્ચ પવત્તવચનેન પુચ્છિતા, તસ્મા તે દ્વે પઞ્હાતિ. એકતો ઉપરિ બહૂતિ હિ સાસનવોહારો, તમેવ પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતં વિવરિતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યાહિ ઞાતિબ્યસનાદિસઙ્ખાતાહિ પાણવધાદીહિ એવ વા દુગ્ગતિહેતુભૂતાહિ આપદાહિ સમં સહ, સબ્બથા વા અયં લોકો આપન્નો અજ્ઝોત્થટો. તંનિમિત્તેહિ દસહિ કિલેસવત્થૂહિ સંકિલિટ્ઠો ચ, તસ્સ તં આપન્નાકારં સંકિલિટ્ઠાકારઞ્ચ બુદ્ધિયં કત્વા આહ – ‘‘એવં સમાપન્નસ્સ એવં સંકિલિટ્ઠસ્સા’’તિ. વોદાયતિ સુજ્ઝતિ એતેનાતિ વોદાનં, સમથવિપસ્સના. વુટ્ઠાતિ એતેન નિમિત્તતો પવત્તતો ચાતિ વુટ્ઠાનં, અરિયમગ્ગો.

અસમાહિતસ્સાતિ નાનારમ્મણેસુ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ. સવન્તીતિ પવત્તન્તિ. અભિજ્ઝાતિઆદિ અસમાધાનહેતુદસ્સનં. તેનેવાહ – ‘‘એવં અસમાહિતસ્સા’’તિ. ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિના ઇધાપિ અનુગીતિવિચયં દસ્સેતિ. સોતાનં સવનં યેભુય્યેન અનુરોધવસેનેવાતિ આહ – ‘‘સવતિ મનાપિકેસુ રૂપેસૂ’’તિ. એત્થ ચ ચક્ખાદયો સોતાનં દ્વારભાવેન પવત્તમાના ઉપચારવસેન સયં સવન્તા વિય વુત્તા. ઇતીતિ એવં. સબ્બાતિ સબ્બસ્મા. સબ્બથાતિ સબ્બપ્પકારેન. ઇદં વોદાનન્તિ ઇદં ‘‘પરિયુટ્ઠાનવિઘાત’’ન્તિ વુત્તં પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં વોદાનં.

વિસ્સજ્જનગાથાય સતિ તેસં નિવારણન્તિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના તેસં સોતાનં નિવારણન્તિ. સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ તમેવ સતિં સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ. પઞ્ઞાયેતે પિધીયરેતિ રૂપાદીસુ અનિચ્ચતાદિપટિવેધસાધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય એતે સોતા સબ્બસો પિધિય્યન્તિ, ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન સમુચ્છિજ્જન્તીતિ અત્થો.

નાવિઞ્છતીતિ અભિજ્ઝાદિપ્પવત્તિદ્વારભાવેન ચિત્તસન્તાનં, પુગ્ગલં વા નાકડ્ઢતિ. અનુસયપ્પહાનં ઇધ પિધાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘પઞ્ઞાય અનુસયા પહીયન્તી’’તિ. યસ્મા અનુસયનિમિત્તં પરિયુટ્ઠાનં અનુસયાભાવે ન હોતીતિ આહ ‘‘અનુસયેસૂ’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘તં યથા ખન્ધવન્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. એત્થાપિ સોતાનં નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં પિધાનઞ્ચ અજાનન્તેન તત્થ વા સંસયિતેન એકંસિકત્તા ધમ્માધિટ્ઠાના પુચ્છા કતાતિ ઇધ પુચ્છાવિચયો વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનવિચયો ચ વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ યેન અધિપ્પાયેન ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ ગાથાય (સુ. નિ. ૧૦૩૮; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧; નેત્તિ. ૪૫) સતિપિ નિવારણાદીનં ચતુન્નં પુચ્છિતબ્બભાવે એકો પઞ્હોતિ વુત્તં. તેન તાવ સોતાનંયેવ સંવરો પિધાનઞ્ચ પુચ્છિતન્તિ સોતે એકત્થવસેન ગહેત્વા પુચ્છાય એકાધિટ્ઠાનભાવતો એકો પઞ્હોતિ વત્તબ્બં સિયા. સોતાનં વા બહુભાવતો બહૂતિ યત્તકા સોતા, તત્તકા પઞ્હાતિ. યેન પન અધિપ્પાયેન ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિ ગાથાયં (સુ. નિ. ૧૦૪૦; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૯, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩; નેત્તિ. ૪૫) સોતે અનામસિત્વા સંવરપિધાનાનં વસેન ‘‘દ્વે પઞ્હા’’તિ વુત્તં. તેન પઠમગાથાયં સતિપિ નિવારણાદીનં લોકાધારભાવે લોકં અનામસિત્વા નિવારણાદીનં વિભાગેન ચત્તારો પઞ્હાતિપિ વત્તબ્બન્તિ અયં નયો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ યસ્મા પુચ્છન્તો ન કેવલં પુબ્બે અત્તના રચિતનિયામેનેવ પુચ્છતિ, અથ ખો દેસનાકાલે વુત્તધમ્મસ્સ અનુસન્ધિં ગહેત્વાપિ પુચ્છતિ, તસ્મા તસ્સ અનુસન્ધિં પુચ્છાય વિચેતબ્બાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યાનિ સોતાની’’તિ ગાથાય અનન્તરં ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યાયં ભગવતા વુત્તા પઞ્ઞા, યા ચ સતિ યઞ્ચ તદવસેસં નામરૂપં, એતં સબ્બમ્પિ કત્થ નિરુજ્ઝતિ, એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ.

વિસ્સજ્જનગાથાયં પનસ્સ યસ્મા પઞ્ઞાસતિયો નામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તા વિસું ન વુત્તા. અયઞ્ચેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યં મં ત્વં, અજિત, એતં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ અનન્તરગાથાયં (સુ. નિ. ૧૦૪૨; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૧, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫; નેત્તિ. ૧૧, ૪૫), યત્થ તં અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, તં તે વદામિ. તસ્સ તસ્સ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવ અપુબ્બં અચરિમં એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ, એત્થેવ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન નિરુજ્ઝતિ, એતં વિઞ્ઞાણનિરોધં તસ્સ નિરોધો નાતિવત્તતીતિ વુત્તં હોતીતિ. અયં પઞ્હે અનુસન્ધિં પુચ્છતીતિ અનન્તરગાથાયં સોતાનં પરિયુટ્ઠાનાનુસયપ્પહાનકિચ્ચેન સદ્ધિં સતિ પઞ્ઞા ચ વુત્તા, તં સુત્વા તપ્પહાને પઞ્ઞાસતીસુ તિટ્ઠન્તીસુ તાસં સન્નિસ્સયેન નામરૂપેન ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ વટ્ટતિ એવ. કત્થ નુ ખો ઇમાસં સનિસ્સયાનં પઞ્ઞાસતીનં અસેસનિરોધોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અયં પુચ્છા કતાતિ આહ – ‘‘અયં પઞ્હે…પે… ધાતુ’’ન્તિ. તત્થ અનુસન્ધીયતિ દેસના એતાયાતિ અનુસન્ધિ.

યાય પટિપદાય અનુપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું અધિગચ્છન્તિ, તં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસઙ્ખાતં પટિપદં સહ વિસયેન દસ્સેતું ‘‘તીણિ ચ સચ્ચાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખતાનીતિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતાનીતિ સઙ્ખતાનિ. નિરોધધમ્માનીતિ નિરુજ્ઝનસભાવાનિ. દુક્ખં સમુદયો મગ્ગોતિ તેસં સરૂપદસ્સનં. નિરોધો પન કથન્તિ આહ ‘‘નિરોધો અસઙ્ખતો’’તિ. સો હિ કેનચિ પચ્ચયેન ન સઙ્ખતોતિ અસઙ્ખતો. સહ વિસયેન પહાતબ્બપહાયકસભાવેસુ અરિયસચ્ચેસુ પહાયકવિભાગમુખેન પહાતબ્બવિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ સમુદયો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ અવિજ્જાવસેસાતિ દસ્સનમગ્ગેન પહીનાવસેસા અવિજ્જાતિ અત્થો. અયઞ્ચ સેસ-સદ્દો કામચ્છન્દો બ્યાપાદો માનો ઉદ્ધચ્ચન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બો. યથા હિ અવિજ્જા, એવં એતેપિ ધમ્મા અપાયગમનીયસભાવા પઠમમગ્ગેન પહીયન્તિ એવાતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરવસેસા’’તિપિ પાઠો, એત્થાપિ યથાવુત્તેસુ કામચ્છન્દાદિપદેસુપિ નિરવસેસ-સદ્દો યોજેતબ્બો. સાવસેસઞ્હિ પુરિમમગ્ગદ્વયેન કામચ્છન્દાદયો પહીયન્તિ, ઇતરેહિ પન નિરવસેસન્તિ. તેધાતુકે ઇમાનિ દસ સંયોજનાનીતિ એત્થ તેધાતુકેતિ સંયોજનાનં વિસયદસ્સનં. તત્થ હિ તાનિ સંયોજનવસેન પવત્તન્તિ.

૧૨. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાયાતિ તં પહાયકં પત્વા. યં પનાતિ એત્થ યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો. ઇદં ખયે ઞાણન્તિ યેન ઞાણેન હેતુભૂતેન ‘‘ખીણા મે જાતી’’તિ અત્તનો જાતિયા ખીણભાવં જાનાતિ, ઇદં એવં પચ્ચવેક્ખણસ્સ નિમિત્તભૂતં અરહત્તફલઞાણં ખયે ઞાણં નામ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ એત્થાપિ યન્તિ આનેતબ્બં ‘‘યં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. ઇદં અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અરહત્તફલઞાણવસેન અત્થો યોજેતબ્બો. અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ચિત્તુપ્પાદક્કણ્ડ ૧૩૫-૧૪૨) પન ‘‘ખયે ઞાણં કિલેસક્ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણન્તિ વુત્તં. અનુપ્પાદે ઞાણં પટિસન્ધિવસેન અનુપ્પાદભૂતે તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં અનુપ્પાદપરિયોસાને ઉપ્પન્ને અરિયફલે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ઉભયમ્પિ અરહત્તફલઞાણવસેનેવ વિભત્તં. તેનેવાહ – ‘‘ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિય’’ન્તિ, ‘‘આરમ્મણસઙ્કેતેન દ્વે નામાનિ લબ્ભન્તી’’તિ ચ.

અઞ્ઞિન્દ્રિયં હેટ્ઠિમેસુ તીસુ ફલેસુ, ઉપરિમેસુ ચ તીસુ મગ્ગેસુ ઉપ્પત્તિયા પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં વિય પઠમફલુપ્પત્તિયા અગ્ગફલુપ્પત્તિયા અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝતીતિ આહ – ‘‘યઞ્ચ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિ. એતેન પહાતબ્બધમ્મા વિય દસ્સનભાવનાહિ અગ્ગફલુપ્પત્તિયા તદવસેસફલધમ્માપિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝન્તિ. કો પન વાદો તેભૂમકધમ્માનન્તિ દસ્સેતિ, એકા પઞ્ઞા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયત્તા. યદિ એકા, કથં દ્વિધા વુત્તાતિ આહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. આરમ્મણસઙ્કેતેનાતિ ખયે અનુપ્પાદેતિ ઇમાય આરમ્મણસમઞ્ઞાય. સા પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞાતિ યા પુબ્બે સોતાનં પિધાનકિચ્ચા વુત્તા પઞ્ઞા, સા પજાનનસભાવેન પઞ્ઞા. ઇતરા પન યથાદિટ્ઠં યથાગહિતં આરમ્મણં અપિલાપનટ્ઠેન ઓગાહનટ્ઠેન સતીતિ.

૧૩. એવં ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરિત્વા ઇદાનિ ‘‘નામરૂપ’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થ યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, ઇદં નામરૂપ’’ન્તિ આહ. નામરૂપઞ્ચ વિભાગેન દસ્સેન્તો સુખગ્ગહણત્થં પાકટનામરૂપમેવ વિભાવેતું ‘‘તત્થ યે’’તિઆદિમાહ. તગ્ગહણેનેવ હિ સહચરણાદિના તદઞ્ઞે ચિત્તચેતસિકા રૂપધમ્મા ચ ગહિતા હોન્તીતિ. નામગ્ગહણેન ચેત્થ ખન્ધત્તયમેવ ગહિતન્તિ ‘‘નામરૂપં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં પન રૂપં સમ્પયુત્તન્તિ? નયિદં સમ્પયુત્તપચ્ચયવસેન વુત્તં. પચુરજનસ્સ પન અવિભાગેન ગહણીયસભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગાથાય અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ પુચ્છિતાતિ તં ચતુરિદ્ધિપાદમુખેન અરિયમગ્ગાધિગમેન પત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ઇદ્ધિપાદભાવનામૂલભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ સતિપઞ્ઞાહિ નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થ સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ આહ. કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના સતિ સિજ્ઝન્તી એકન્તેન સમાધિં નિપ્ફાદેતિ. સતિગ્ગહણેન ચેત્થ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સતિ દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ, સતિન્દ્રિયઞ્ચ સમાધિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ. તથા અનુસયસમુગ્ઘાતવિધાયિની પઞ્ઞા સિજ્ઝમાના ન વિના ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયં સિજ્ઝતીતિ વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞા દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ.

યા ઇમેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસૂતિ ઇમેસુ સતિઆદીસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ નિસ્સયપચ્ચયતાય અધિટ્ઠાનભૂતેસુ તંસહજાતા એવ યા સદ્દહના. ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહી’’તિપિ પાળિ, તસ્સા ઇમેહિ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમ્પયુત્તાતિ વચનસેસો, આરમ્મણે અભિપ્પસાદલક્ખણા સદ્ધા કત્તુકામતાસભાવસ્સ છન્દસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ આહ – ‘‘યા સદ્ધાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં છન્દસમાધી’’તિ. સમાહિતે ચિત્તેતિ વિપસ્સનાસમાધિના સમાહિતે ચિત્તે. ઇદં પહાનન્તિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનસાધકો સમાધિ પહાનન્તિ વુત્તો પજહતિ એતેનાતિ કત્વા. ‘‘પધાન’’ન્તિપિ પાઠો, અગ્ગોતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સમાધિ એકોદી’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘અસ્સાસપસ્સાસા’’તિઆદિના કાયવચીચિત્તસઙ્ખારસીસેન તંસમુટ્ઠાપકા વીરિયસઙ્ખારાવ ગહિતા. તે હિ યાવ ભાવનાનિપ્ફત્તિ તાવ એકરસેન સરણતો સઙ્કપ્પેતબ્બતો ચ સરસઙ્કપ્પા’’તિ વુત્તા ‘‘એવં મે ભાવના હોતૂ’’તિ યથા ઇચ્છિતા, તથા પવત્તિયા હેતુભાવતો. તદુભયન્તિ છન્દસમાધિસઙ્ખાતઞ્ચ પધાનસઙ્ખારસઙ્ખાતઞ્ચ વીરિયન્તિ તં ઉભયં. ઉભયમેવ હિ ઉપચારવસેન અઞ્ઞં વિય કત્વા ‘‘છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ વુત્તં. અભિન્નમ્પિ હિ ઉપચારવસેન ભિન્નં વિય કત્વા વોહરન્તિ, યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ.

તત્થ ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા તાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ, પજ્જતિ એતેનાતિ પાદો, પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમૂપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ અત્થો. તથા હિ અયં ઇદ્ધિપાદભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં. મગ્ગક્ખણે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતન્તિઆદીસુ.

વિવેકત્તા એવ હિ વિરાગાદયો, કેવલઞ્ચેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થસંવણ્ણનાનયે યુજ્જતિ. તથા હિ અયં પઠમિદ્ધિપાદો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ અત્થો. અયઞ્હિ ઇદ્ધિપાદભાવનાનુયુત્તો યોગી યથા પઠમો ઇદ્ધિપાદો કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. સેસિદ્ધિપાદેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – યથા છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ છન્દસમાધિ. એવં વીરિયં ચિત્તં વીમંસં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વીમંસાસમાધીતિ.

૧૪. ન કેવલં ચતુત્થઇદ્ધિપાદો એવ સમાધિઞાણમૂલકો, અથ ખો સબ્બોપીતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બો સમાધિ ઞાણમૂલકો ઞાણપુબ્બઙ્ગમો ઞાણાનુપરિવત્તી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં કસ્મા સો એવ વીમંસાસમાધીતિ વુત્તોતિ? વીમંસં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતત્તાતિ વુત્તોવાયમત્થો. તત્થ પુબ્બભાગપઞ્ઞાય ઞાણમૂલકો. અધિગમપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તિ. અથ વા પુબ્બભાગપઞ્ઞાય ઞાણમૂલકો. ઉપચારપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. અપ્પનાપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તિ. ઉપચારપઞ્ઞાય વા ઞાણમૂલકો. અપ્પનાપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તીતિ વેદિતબ્બં.

યથા પુરેતિ યથા સમાધિસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન પુરે પુબ્બે અતીતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ ખન્ધં ખન્ધૂપનિબદ્ધઞ્ચ દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ, તથા પચ્છા સમાધિસ્સ અનાગતંસઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન અનાગતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ ખન્ધં ખન્ધૂપનિબદ્ધઞ્ચ દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થીતિ અત્થો.

યથા પચ્છાતિ યથા સમાધિસ્સ ચેતોપરિયઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન અનાગતેસુ સત્તસુ દિવસેસુ પરસત્તાનં ચિત્તં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ, તથા પુરે અતીતેસુ સત્તસુ દિવસેસુ પરસત્તાનં ચિત્તં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થીતિ અત્થો. યથા દિવાતિ યથા દિવસભાગે સૂરિયાલોકેન અન્ધકારસ્સ વિધમિતત્તા ચક્ખુમન્તાનં સત્તાનં આપાથગતં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સુવિઞ્ઞેય્યં. તથા રત્તિન્તિ તથા રત્તિભાગે ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે વત્તમાને સમાધિસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણાનુપરિવત્તિતાય દુપ્પટિવિજ્ઝં રૂપાયતનં નત્થિ.

યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા ચ રત્તિયં તથા દિવાપિ અતિસુખુમં કેનચિ તિરોહિતં યઞ્ચ અતિદૂરે, તં સબ્બરૂપં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ. યથા ચ રૂપાયતને વુત્તં, તથા સમાધિસ્સ દિબ્બસોતઞાણાનુપરિવત્તિતાય સદ્દાયતને ચ નેતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘ઇતિ વિવટેન ચેતસા’’તિઆદિ. તત્થ અપરિયોનદ્ધેનાતિ અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ પારિબન્ધકકિલેસેહિ અનજ્ઝોત્થટેન, અપરિયોનદ્ધત્તા એવ સપ્પભાસં ચિત્તં. એતેનેવ સમાધિસ્સ ઇદ્ધિવિધઞાણાનુપરિવત્તિતાપિ વુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ ઇદ્ધિપાદસમ્પયુત્તાનિ સેક્ખસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘કુસલાની’’તિ. ચિત્તસહભૂનીતિઆદિ તેસં વિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરોધદસ્સનત્થં આરદ્ધં. તથા ‘‘નામરૂપઞ્ચા’’તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘ન કેવલં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ એવ, અથ ખો નામરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણહેતુકં વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નિરુજ્ઝતી’’તિ.

તસ્સાતિ વિઞ્ઞાણસ્સ. હેતૂતિ તણ્હાઅવિજ્જાદિકો. અનાહારન્તિ પદસ્સ અત્થવિવરણં. અનભિનન્દિતન્તિ અભિનન્દનભૂતાય તણ્હાય પહીનત્તા એવ અપત્થિતં. તતો એવ અપ્પટિસન્ધિકં વિઞ્ઞાણં તં નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ વિઞ્ઞાણં, એવં નામરૂપમ્પિ વિઞ્ઞાણસઙ્ખાતસ્સ હેતુનો પચ્ચયસ્સ ચ અભાવા તપ્પચ્ચયાનં સઙ્ખારાદીનં અભાવા અહેતુ અપ્પચ્ચયં. સેસં પાકટમેવ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયોપિ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

એવં અનુસન્ધિપુચ્છમ્પિ દસ્સેત્વા હેટ્ઠા સત્તાધિટ્ઠાના ધમ્માધિટ્ઠાના ચ પુચ્છા વિસું વિસું દસ્સિતાતિ ઇદાનિ તા સહ દસ્સેતું ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થાયં પદત્થો – સઙ્ખાતધમ્માતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસિતધમ્મા, અરહતં એતં અધિવચનં. સેક્ખાતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાના અવસેસા અરિયપુગ્ગલા. પુથૂતિ બહૂ સત્તજના. તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ તેસં સેખાસેખાનં નિપકો પણ્ડિતો ત્વં ભગવા પટિપત્તિં પુટ્ઠો મે બ્રૂહીતિ. સેસં પાળિવસેનેવ વિઞ્ઞાયતિ.

૧૫. કિસ્સાતિ કિસ્સ હેતુ, કેન કારણેનાતિ અત્થો. સેખાસેખવિપસ્સના પુબ્બઙ્ગમપ્પહાનયોગેનાતિ સેખે અસેખે વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાને ચ પુચ્છનયોગેન, પુચ્છાવિધિનાતિ અત્થો.

વિસ્સજ્જનગાથાયં કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન ન અભિગિજ્ઝેય્ય. મનસાનાવિલો સિયાતિ બ્યાપાદવિતક્કાદયો કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મનસો આવિલભાવકરે ધમ્મે પજહન્તો ચિત્તેન અનાવિલો ભવેય્ય. યસ્મા પન અસેક્ખો અનિચ્ચતાદિવસેન સબ્બધમ્માનં પરિતુલિતત્તા કુસલો સબ્બધમ્મેસુ કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ ચ સતો સબ્બકિલેસાનં ભિન્નત્તા ઉત્તમભિક્ખુભાવં પત્તો ચ હુત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘કુસલો…પે… પરિબ્બજે’’તિ આહાતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

તત્થ યં પુચ્છાગાથાયં ‘‘નિપકો’’તિ પદં વુત્તં, તં ભગવન્તં સન્ધાય વુત્તં, ભગવતો ચ નેપક્કં ઉક્કંસપારમિપ્પત્તં અનાવરણઞાણદસ્સનેન દીપેતબ્બન્તિ અનાવરણઞાણં તાવ કમ્મદ્વારભેદેહિ વિભજિત્વા સેખાસેખપટિપદં દસ્સેતું ‘‘ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેન સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણદસ્સનેન તથાગતસ્સ સેખાસેખપટિપત્તિદેસનાકોસલ્લમેવ વિભાવેતિ. તત્થ કો ચાતિ ક્વ ચ, કસ્મિં વિસયેતિ અત્થો. તં વિસયં દસ્સેતિ ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તનિ ચા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઞાણદસ્સનં નામ ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘સબ્બં સઙ્ખતં અનિચ્ચં દુક્ખં સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પન તસ્મિં વિસયે યેન અપ્પવત્તિ, સો પટિઘાતોતિ, એતેન લક્ખણત્તયપ્પટિવેધસ્સ દુરભિસમ્ભવતં અનઞ્ઞસાધારણતઞ્ચ દસ્સેતિ. લક્ખણત્તયવિભાવનેન હિ ભગવતો ચતુસચ્ચપ્પટિવેધં સમ્માસમ્બોધિઞ્ચ પણ્ડિતા પટિજાનન્તિ.

અઞ્ઞાણં અદસ્સનન્તિ તં પટિઘાતં સરૂપતો દસ્સેતિ. છળારમ્મણસભાવપ્પટિચ્છાદકો હિ સમ્મોહો ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતોતિ. યસ્મિં વિસયે ઞાણદસ્સનં ઉપ્પત્તિરહં, તત્થેવ તસ્સ પટિઘાતેન ભવિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તનિ ચા’’તિ. યથા ઇધ પુરિસોતિઆદિ ઉપમાદસ્સનં. તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પુરિસો વિય સબ્બો લોકો, તારકરૂપાનિ વિય છ આરમ્મણાનિ, તસ્સ પુરિસસ્સ તારકરૂપાનં દસ્સનં વિય લોકસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ યથારહં છળારમ્મણજાનનં, તસ્સ પુરિસસ્સ તારકરૂપાનિ પસ્સન્તસ્સાપિ ‘‘એત્તકાનિ સતાનિ, એત્તકાનિ સહસ્સાની’’તિઆદિના ગણનસઙ્કેતેન અજાનનં વિય લોકસ્સ રૂપાદિઆરમ્મણં કથઞ્ચિ જાનન્તસ્સાપિ અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયાનવબોધોતિ. સેસં પાકટમેવ.

ઇદાનિ યેહિ પદેહિ ભગવતા આયસ્મતો અજિતસ્સ સેખાસેખપટિપદા વુત્તા, તેસં પદાનં અત્થં વિભજિતું ‘‘તત્થ સેખેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ નિપાતમત્તં, તસ્મિં વા વિસ્સજ્જને. સેખેનાતિ સિક્ખા એતસ્સ સીલન્તિ સેખો, તેન સેખેન. દ્વીસુ ધમ્મેસૂતિ દુવિધેસુ ધમ્મેસૂતિ અધિપ્પાયો. પરિયુટ્ઠાનીયેસૂતિ દોસેન પરિયુટ્ઠિતેન યત્થ પરિવત્તિતબ્બં, તેસુ આઘાતવત્થૂસૂતિ અત્થો. ‘‘પટિઘટ્ઠાનીયેસૂ’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો.

એત્થ ચ ગેધપટિસેધચોદનાયં ગેધનિમિત્તો દોસો ગેધે સતિ હોતીતિ તતોપિ ચિત્તસ્સ રક્ખિતબ્બતા નિદ્ધારેત્વા વુત્તા. યસ્મા પન ભગવતા ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યા’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૫; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૪, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮; નેત્તિ. ૧૫-૧૭) વુત્તં, તસ્મા ‘‘તત્થ યા ઇચ્છા’’તિઆદિના ગેધવસેન નિદ્દેસો કતો. અથ વા દોસતો ચિત્તસ્સ રક્ખિતબ્બતા ગાથાય દુતિયપાદેન વુત્તાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. દુતિયપાદેન હિ સેસકિલેસવોદાનધમ્મા દસ્સિતા. તથા હિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભેદતો સમ્માવાયામસ્સ વિસયભાવેન સબ્બે સંકિલેસવોદાનધમ્મે ચતુધા વિભજિત્વા સમ્મપ્પધાનમુખેન સેખપટિપદં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતું ‘‘સેખો અભિગિજ્ઝન્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનાવિલસઙ્કપ્પોતિ આવિલાનં કામસઙ્કપ્પાદીનં અભાવેન અનાવિલસઙ્કપ્પો. તતો એવ ચ અનભિગિજ્ઝન્તો વાયમતિ, વીરિયં પવત્તેતિ. કથં વાયમતીતિ આહ – ‘‘સો અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ.

તત્થ સોતિ ઉત્તરિવિસેસત્થાય પટિપજ્જમાનો સેક્ખો. અનુપ્પન્નાનન્તિ અનિબ્બત્તાનં. પાપકાનન્તિ લામકાનં. અકુસલાનં ધમ્માનન્તિ અકોસલ્લસમ્ભૂતાનં ધમ્માનં. અનુપ્પાદાયાતિ ન ઉપ્પાદનત્થાય. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાસઙ્ખાતં કુસલચ્છન્દં ઉપ્પાદેતિ. વાયમતીતિ પયોગપરક્કમં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયં કરોતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ તેનેવ સહજાતવીરિયેન ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ પધાનવીરિયં કરોતિ. વાયમતીતિઆદીનિ પન ચત્તારિ પદાનિ આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્મસાતચ્ચકિરિયાહિ યોજેતબ્બાનિ. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનન્તિ અનુપ્પન્નાતિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનં પાપધમ્માનં. પહાનાયાતિ પજહનત્થાય. અનુપ્પન્નાનં કુસલાનન્તિ અનિબ્બત્તાનં કોસલ્લસમ્ભૂતાનં ધમ્માનં. ઉપ્પાદાયાતિ ઉપ્પાદનત્થાય. ઉપ્પન્નાનન્તિ નિબ્બત્તાનં. ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અસમ્મોસાયાતિ અનસ્સનત્થં. ભિય્યોભાવાયાતિ પુનપ્પુનં ભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. ભાવનાયાતિ વડ્ઢિયા. પારિપૂરિયાતિ પરિપૂરણત્થાયાતિ અયં તાવ પદત્થો.

૧૬. ‘‘કતમે અનુપ્પન્ના’’તિઆદિ અકુસલધમ્મા કુસલધમ્મા ચ યાદિસા અનુપ્પન્ના યાદિસા ચ ઉપ્પન્ના, તે દસ્સેતું આરદ્ધં. તત્થ ઇમે અનુપ્પન્નાતિ ઇમે કામવિતક્કાદયો અસમુદાચારવસેન વા અનનુભૂતારમ્મણવસેન વા અનુપ્પન્ના નામ. અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના નામ અકુસલા ધમ્મા નત્થિ. વિતક્કત્તયગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. અકુસલમૂલાનીતિ અનુસયા એવ સબ્બેસં અકુસલાનં મૂલભાવતો એવં વુત્તા, ન લોભાદયો એવ. ઇમે ઉપ્પન્ના અનુસયા ભૂમિલદ્ધુપ્પન્ના અસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નાતિઆદિઉપ્પન્નપરિયાયસબ્ભાવતો નામવસેન ઉપ્પન્ના નામ, ન વત્તમાનભાવેનાતિ અત્થો. ઇમે અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ ઇમે સોતાપન્નસ્સ સદ્ધાદયો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નામ, કો પન વાદો પુથુજ્જનાનન્તિ દસ્સેતિ. કુસલસદ્દો ચેત્થ બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૫૮ આદયો) વિય અનવજ્જપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. ઇમે ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ ઇમે પઠમમગ્ગે સદ્ધાદયો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નામ.

સતિપટ્ઠાનભાવનાય સુનિગ્ગહિતો કામવિતક્કોતિ આહ – ‘‘યેન કામવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સતિન્દ્રિય’’ન્તિ. અનવજ્જસુખપદટ્ઠાનેન અવિક્ખેપેન ચેતોદુક્ખસન્નિસ્સયો વિક્ખેપપચ્ચયો બ્યાપાદવિતક્કો સુનિગ્ગહિતોતિ વુત્તં – ‘‘યેન બ્યાપાદવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સમાધિન્દ્રિય’’ન્તિ. કુસલેસુ ધમ્મેસુ આરદ્ધવીરિયો પરાપરાધં સુખેન સહતીતિ વીરિયેન વિહિંસાવિતક્કો સુનિગ્ગહિતોતિ આહ – ‘‘યેન વિહિંસાવિતક્કં વારેતિ, ઇદં વીરિયિન્દ્રિય’’ન્તિ. સમાધિઆદીનમ્પિ યથાસકંપટિપક્ખપ્પહાનં પઞ્ઞવન્તસ્સેવ ઇજ્ઝતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘યેન ઉપ્પન્નુપ્પન્ને’’તિઆદિ.

એતેસં યથાનિદ્ધારિતાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સવિસયે જેટ્ઠકભાવં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇમેસઞ્ચ સદ્ધાદીનં સેખાનં ઇન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિયા સબ્બેપિ સેખા ધમ્મા મત્થકપ્પત્તા હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં સેખો’’તિઆદિના સેખપટિપદં નિગમેતિ.

૧૭. એવં સેખપટિપદં વિભજિત્વા ઇદાનિ અસેખપટિપદં વિભજિતું ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ ઇમિના પદેન વુત્તધમ્મે તાવ વિભજિત્વા તત્થ અસેક્ખસ્સ કોસલ્લં દસ્સેતું ‘‘લોકો નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તત્થમેવ. કિલેસલોકેન ભવલોકો સમુદાગચ્છતીતિ કામાવચરધમ્મં નિસ્સાય રૂપારૂપાવચરધમ્મે સમુદાગમેતીતિ અત્થો. સોતિ સો મહગ્ગતધમ્મેસુ, પરિત્તમહગ્ગતધમ્મેસુ વા ઠિતો. ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બત્તેતીતિ સીલસમાધયો નિબ્બેધભાગિયે કત્વા વિમુત્તિપરિપાચનીયાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉપ્પાદેતિ. ઇન્દ્રિયેસુ ભાવિયમાનેસૂતિ યથાવુત્તઇન્દ્રિયેસુ વડ્ઢિયમાનેસુ રૂપારૂપપરિગ્ગહાદિવસેન નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા ભવતિ.

દસ્સનપરિઞ્ઞાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા. ભાવનાપરિઞ્ઞાતિ તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞા ચ. ‘‘સા દુવિધેના’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં ‘‘યદા હિ સેખો’’તિઆદિના વિવરતિ. તત્થ ‘‘નિબ્બિદાસહગતેહિ સઞ્ઞામનસિકારેહી’’તિ ઇમિના બલવવિપસ્સનં દસ્સેતિ. યદા હિ સેખોતિ ચેત્થ સિક્ખનસીલતાય કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ સેખપદેન સઙ્ગહિતોતિ કત્વા ‘‘દ્વે ધમ્મા કોસલ્લં ગચ્છન્તિ દસ્સનકોસલ્લઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યદા કલ્યાણપુથુજ્જનો પુબ્બભાગસિક્ખં સિક્ખન્તો નિબ્બિદાસહગતેહિ સઞ્ઞામનસિકારેહિ ઞેય્યં પરિજાનાતિ, તદા તસ્સ તે વિપસ્સનાધમ્મા દસ્સનકોસલ્લં પઠમમગ્ગઞાણં ગચ્છન્તિ સમ્પાપુણન્તિ તેન સદ્ધિં ઘટેન્તિ. યદા પન સોતાપન્નાદિસેખો વુત્તનયેન નેય્યં પરિજાનાતિ, તદા તસ્સ તે વિપસ્સનાધમ્મા ભાવનાકોસલ્લં ગચ્છન્તીતિ.

તં ઞાણન્તિ યા પુબ્બે નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા વુત્તા, તં નેય્યપરિજાનનઞાણં. પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બન્તિ વિસયભેદેન તસ્સ ભેદં દસ્સેતિ. ધમ્માનં સલક્ખણે ઞાણન્તિ રૂપારૂપધમ્માનં કક્ખળફુસનાદિસલક્ખણે ઞાણં. તં પન યસ્મા સબ્બં નેય્યં હેતુહેતુફલભેદતો દુવિધમેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા ચ અત્થપટિસમ્ભિદા ચા’’તિ નિદ્દિટ્ઠં.

પરિઞ્ઞાતિ તીરણપરિઞ્ઞા અધિપ્પેતા. યસ્મા પનસ્સ રૂપારૂપધમ્મે સલક્ખણતો પચ્ચયતો ચ અભિજાનિત્વા કુસલાદિવિભાગેહિ તે પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન જાનના હોતિ, તસ્મા ‘‘એવં અભિજાનિત્વા યા પરિજાનના, ઇદં કુસલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવંગહિતાતિ એવં અનિચ્ચાદિતો કલાપસમ્મસનાદિવસેન ગહિતા સમ્મસિતા. ઇદં ફલં નિબ્બત્તેન્તીતિ ઇદં ઉદયબ્બયઞાણાદિકં ફલં પટિપાટિયા ઉપ્પાદેન્તિ, નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવેન ઉપચરણતો યથા અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ. તેસન્તિ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં. એવંગહિતાનન્તિ એવંપવત્તિતાનં. અયં અત્થોતિ અયં સચ્ચાનં અનુબોધપટિવેધો અત્થો. યથા હિ પરિઞ્ઞાપઞ્ઞા સમ્મસિતબ્બધમ્મે સમ્મસનધમ્મે તત્થ સમ્મસનાકારં પરિજાનાતિ, એવં સમ્મસનફલમ્પિ પરિજાનાતીતિ કત્વા અયં નયો દસ્સિતો.

યે અકુસલાતિ સમુદયસચ્ચમાહ. સબ્બે હિ અકુસલા સમુદયપક્ખિયાતિ. યે કુસલાતિ મગ્ગધમ્મા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો. યદિપિ ફલધમ્માપિ સચ્છિકાતબ્બા, ચતુસચ્ચપ્પટિવેધસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા ‘‘કતમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા, યં અસઙ્ખત’’ન્તિ વુત્તં. અત્થકુસલોતિ પચ્ચયુપ્પન્નેસુ અત્થેસુ કુસલો. ધમ્મકુસલોતિ પચ્ચયધમ્મેસુ કુસલો. પાળિઅત્થપાળિધમ્મા વા અત્થધમ્મા. કલ્યાણતાકુસલોતિ યુત્તતાકુસલો, ચતુનયકોવિદોતિ અત્થો, દેસનાયુત્તિકુસલો વા. ફલતાકુસલોતિ ખીણાસવફલકુસલો. ‘‘આયકુસલો’’તિઆદીસુ આયોતિ વડ્ઢિ. સા અનત્થહાનિતો અટ્ઠુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા. અપાયાતિ અવડ્ઢિ. સાપિ અત્થહાનિતો અનટ્ઠુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા. ઉપાયોતિ સત્તાનં અચ્ચાયિકે કિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનસમત્થં ઠાનુપ્પત્તિકારણં, તત્થ કુસલોતિ અત્થો. ખીણાસવો હિ સબ્બસો અવિજ્જાય પહીનત્તા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તો એતેસુ આયાદીસુ કુસલોતિ. એવં અસેખસ્સ કોસલ્લં એકદેસેન વિભાવેત્વા પુન અનવસેસતો દસ્સેન્તો ‘‘મહતા કોસલ્લેન સમન્નાગતો’’તિ આહ.

પરિનિટ્ઠિતસિક્ખસ્સ અસેખસ્સ સતોકારિતાય અઞ્ઞં પયોજનં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થ’’ન્તિ. ઇદાનિ યથાનિદ્દિટ્ઠં સેખાસેખપટિપદં નિગમેન્તો ‘‘ઇમા દ્વે ચરિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બોજ્ઝન્તિ બુજ્ઝિતબ્બં. તં ચતુબ્બિધન્તિ તં બોજ્ઝં ચતુબ્બિધં, ચતુસચ્ચભાવતો. એવં જાનાતીતિ એવં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન યો જાનાતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અસેખો સતિવેપુલ્લપ્પત્તો નિપ્પરિયાયેન ‘‘સતો અભિક્કમતી’’તિઆદિના વુચ્ચતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. ઇધાપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયા પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા ચ મહાથેરો વિચયહારં વિભજન્તો અજિતસુત્તવસેન (સુ. નિ. ૧૦૩ આદયો; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭ આદયો, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) પુચ્છાવિચયં વિસ્સજ્જનવિચયઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તન્તરેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયાનં નયં દસ્સેન્તો ‘‘એવં પુચ્છિતબ્બં, એવં વિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ એવન્તિ ઇમિના નયેન. પુચ્છિતબ્બન્તિ પુચ્છા કાતબ્બા, આચિક્ખિતબ્બા વા, વિવેચેતબ્બાતિ અત્થો. એવં વિસ્સજ્જિતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સુત્તસ્સ ચાતિઆદિ અનુગીતિવિચયનિદસ્સનં. અનુગીતિ અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ સમાનેતબ્બાતિ સુત્તન્તરદેસનાસઙ્ખાતા અનુગીતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ સંવણ્ણિયમાનેન સુત્તેન સમાના સદિસી કાતબ્બા, તસ્મિં વા સુત્તે સમ્મા આનેતબ્બા. અત્થાપગતન્તિ અત્થતો અપેતં, અસમ્બન્ધત્થં વા દસદાળિમાદિવચનં વિય. તેનેવાહ ‘‘સમ્ફપ્પલાપં ભવતી’’તિ. એતેન અત્થસ્સ સમાનેતબ્બતાય કારણમાહ. દુન્નિક્ખિત્તસ્સાતિ અસમ્માવુત્તસ્સ. દુન્નયોતિ દુક્ખેન નેતબ્બો, નેતું વા અસક્કુણેય્યો. બ્યઞ્જનુપેતન્તિ સભાવનિરુત્તિસમુપેતં.

એવં અનુગીતિવિચયં દસ્સેત્વા નિદ્દેસવારે ‘‘સુત્તસ્સ યો પવિચયો’’તિ સંખિત્તેન વુત્તમત્થં વિભજિતું ‘‘સુત્તઞ્ચ પવિચિનિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તસ્સ વિચિનનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘કિં ઇદં સુત્તં આહચ્ચવચન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આહચ્ચવચનન્તિ ભગવતો ઠાનકરણાનિ આહચ્ચ અભિહન્ત્વા પવત્તવચનં, સમ્માસમ્બુદ્ધેન સામં દેસિતસુત્તન્તિ અત્થો. અનુસન્ધિવચનન્તિ સાવકભાસિતં. તઞ્હિ ભગવતો વચનં અનુસન્ધેત્વા પવત્તનતો ‘‘અનુસન્ધિવચન’’ન્તિ વુત્તન્તિ. નીતત્થન્તિ યથારુતવસેન ઞાતબ્બત્થં. નેય્યત્થન્તિ નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બત્થં. સંકિલેસભાગિયન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો પટ્ઠાનવારવણ્ણનાયં આવિ ભવિસ્સતિ. યસ્મા પન ભગવતો દેસના સોળસવિધે સાસનપટ્ઠાને એકં ભાગં અભજન્તી નામ નત્થિ, તસ્મા સોપિ નયો વિચેતબ્બભાવેન ઇધ નિક્ખિત્તો.

કુહિં ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ કસ્મિં પદેસે આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ. સબ્બાનિ સચ્ચાનિ પસ્સિતબ્બાનીતિ દુક્ખસચ્ચં સુત્તસ્સ ‘‘કુહિં કસ્મિં પદેસે કસ્મિં વા પદે પસ્સિતબ્બં નિદ્ધારેત્વા વિચેતું, સમુદયસચ્ચં નિરોધસચ્ચં મગ્ગસચ્ચં કુહિં પસ્સિતબ્બં દટ્ઠબ્બં નિદ્ધારેત્વા વિચેતુ’’ન્તિ એવં સબ્બાનિ સચ્ચાનિ ઉદ્ધરિત્વા વિચેતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. આદિમજ્ઝપરિયોસાનેતિ એવં સુત્તં પવિચેતબ્બન્તિ આદિતો મજ્ઝતો પરિયોસાનતો ચ એવં ઇમિના પુચ્છાવિચયાદિનયેન સુત્તં પવિચિતબ્બન્તિ અત્થો. એત્થ ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનપુબ્બાપરાનુગીતિવિચયા પાળિયં સરૂપેનેવ દસ્સિતા. અસ્સાદાદિવિચયો પન સચ્ચનિદ્ધારણમુખેન નયતો દસ્સિતો, સો નિદ્દેસવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તબ્બિચયેનેવ ચ પદવિચયો સિદ્ધોતિ.

વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૮. તત્થ કતમો યુત્તિહારોતિઆદિ યુત્તિહારવિભઙ્ગો. તત્થ કિં યોજયતીતિ યુત્તિહારસ્સ વિસયં પુચ્છતિ. કો પનેતસ્સ વિસયો? અતથાકારેન ગય્હમાના સુત્તત્થા વિસયો, તે હિ તેન સાતિસયં યાથાવતો યુત્તિનિદ્ધારણેન યોજેતબ્બા. ઇતરેસુપિ અયં હારો ઇચ્છિતો એવ. તં પન ભૂતકથનમત્તં હોતિ. યસ્મા પનાયં યુત્તિગવેસના નામ ન મહાપદેસેન વિના, તસ્મા યુત્તિહારં વિભજન્તો તસ્સ લક્ખણં તાવ ઉપદિસિતું ‘‘ચત્તારો મહાપદેસા’’તિઆદિમાહ.