૪. પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૨. તત્થ કતમો પદટ્ઠાનો હારોતિઆદિ પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો. તત્થ યસ્મા ‘‘ઇદં ઇમસ્સ પદટ્ઠાનં, ઇદં ઇમસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ તેસં તેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનભૂતધમ્મવિભાવનલક્ખણો પદટ્ઠાનો હારો, તસ્મા પવત્તિયા મૂલભૂતં અવિજ્જં આદિં કત્વા સભાવધમ્માનં પદટ્ઠાનં આસન્નકારણં નિદ્ધારેન્તો અવિજ્જાય સભાવં નિદ્દિસતિ ‘‘સબ્બધમ્મયાથાવઅસમ્પટિવેધલક્ખણા અવિજ્જા’’તિ. તસ્સત્થો – સબ્બેસં ધમ્માનં અવિપરીતસભાવો ન સમ્પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતિ સબ્બધમ્મયાથાવઅસમ્પટિવેધો. સો લક્ખણં એતિસ્સાતિ સા તથા વુત્તા. એતેન ધમ્મસભાવપ્પટિચ્છાદનલક્ખણા અવિજ્જાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા સમ્મા પટિવેધો સમ્પટિવેધો. તસ્સ પટિપક્ખો અસમ્પટિવેધો. કત્થ પન સો સમ્પટિવેધસ્સ પટિપક્ખોતિ આહ – ‘‘સબ્બ…પે… લક્ખણા’’તિ. યસ્મા પન અસુભે સુભન્તિઆદિવિપલ્લાસે સતિ તત્થ સમ્મોહો ઉપરૂપરિ જાયતિયેવ ન હાયતિ, તસ્મા ‘‘તસ્સા વિપલ્લાસા પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ પિયાયિતબ્બજાતિયં ઇટ્ઠજાતિયઞ્ચ પદટ્ઠાનં. ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩) હિ વુત્તં. અદિન્નાદાનન્તિ અદિન્નાદાનચેતના. સા હિ એકવારં ઉપ્પન્નાપિ અનાદીનવદસ્સિતાય લોભસ્સ ઉપ્પત્તિકારણં હોતીતિ તસ્સ પદટ્ઠાનં વુત્તં. દોસસ્સ પાણાતિપાતો પદટ્ઠાનં, મોહસ્સ મિચ્છાપટિપદા પદટ્ઠાનન્તિ એત્થાપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. વણ્ણસણ્ઠાનબ્યઞ્જનગ્ગહણલક્ખણાતિ નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણલક્ખણા. સુખસઞ્ઞાય ફસ્સસ્સ ઉપગમનલક્ખણતા ફસ્સપચ્ચયતાવ વુત્તા. ‘‘ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) હિ વુત્તં. અસ્સાદોતિ તણ્હા. સઙ્ખતલક્ખણાનિ ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તાનિ. યેભુય્યેન નિચ્ચગ્ગહણં વિઞ્ઞાણાધીનન્તિ નિચ્ચસઞ્ઞાય વિઞ્ઞાણપદટ્ઠાનતા વુત્તા. તથા હિ સો ભિક્ખુ તંયેવ વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતીતિ વિઞ્ઞાણવિસયમેવ અત્તનો નિચ્ચગ્ગાહં પવેદેસિ. પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં યદિ અનિચ્ચતા દુક્ખતા ચ સુદિટ્ઠા, અત્તસઞ્ઞા સુખસઞ્ઞા અનવકાસાતિ આહ – ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞાદુક્ખસઞ્ઞાઅસમનુપસ્સનલક્ખણા અત્તસઞ્ઞા’’તિ. ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) હિ વુત્તં.

યેભુય્યેન અત્તાભિનિવેસો અરૂપધમ્મેસૂતિ આહ – ‘‘તસ્સા નામકાયો પદટ્ઠાન’’ન્તિ. સબ્બં નેય્યન્તિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ ચતુસચ્ચવિનિમુત્તસ્સ ઞેય્યસ્સ અભાવતો. ચિત્તવિક્ખેપપટિસંહરણં ઉદ્ધચ્ચવિક્ખમ્ભનં. અસુભાતિ અસુભાનુપસ્સના, પટિભાગનિમિત્તભૂતા અસુભા એવ વા, તણ્હાપટિપક્ખત્તા સમથસ્સ અસુભા પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. અભિજ્ઝાય તનુકરણતો અદિન્નાદાનાવેરમણી અલોભસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તથા બ્યાપાદસ્સ તનુકરણતો પાણાતિપાતાવેરમણી અદોસસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. વત્થુઅવિપ્પટિપત્તિ વિસયસભાવપટિવેધો, સમ્માપટિપત્તિ સીલસમાધિસમ્પદાનં નિબ્બિદાઞાણેન અનભિરતિઞાણમેવ વા તથા પવત્તં. સબ્બાપિ વેદના દુક્ખદુક્ખતાદિભાવતો દુક્ખન્તિ કત્વા વુત્તં – ‘‘દુક્ખસઞ્ઞાય વેદના પદટ્ઠાન’’ન્તિ. ધમ્મસઞ્ઞાતિ ધમ્મમત્તન્તિ સઞ્ઞા.

સત્તાનં કાયે અવીતરાગતા પઞ્ચન્નં અજ્ઝત્તિકાયતનાનં વસેન હોતીતિ આહ – ‘‘પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ રૂપીનિ રૂપરાગસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ. કાયો હિ ઇધ રૂપન્તિ અધિપ્પેતો. વિસેસતો ઝાનનિસ્સયભૂતે મનાયતને ચ નિકન્તિ હોતીતિ આહ – ‘‘છટ્ઠાયતનં ભવરાગસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ. એદિસં મા રૂપં નિબ્બત્તતુ, મા એદિસી વેદનાતિ એવં પવત્તા રૂપાદિઅભિનન્દના નિબ્બત્તભવાનુપસ્સિતા. ઞાણદસ્સનસ્સાતિ કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણદસ્સનસ્સ. યોનિસોમનસિકારવતો હિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણસ્સ કારણં હોતિ, ન અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ. ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ વિભાવનત્થં મહાનારદકસ્સપજાતકં (જા. ૨.૨૨.૧૧૫૩ આદયો), બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૩૮ આદયો) એકચ્ચસસ્સતવાદો ચ ઉદાહરિતબ્બો. ‘‘ઓકપ્પનલક્ખણા’’તિઆદિના સદ્ધાપસાદાનં વિસેસં દસ્સેતિ. સો પન સદ્ધાયયેવ અવત્થાવિસેસો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ઓકપ્પનં સદ્દહનવસેન આરમ્મણસ્સ ઓગાહણં નિચ્છયો. અનાવિલતા અસ્સદ્ધિયાપગમેન ચિત્તસ્સ અકાલુસ્સિયતા. અભિપત્થિયના સદ્દહનમેવ. અવેચ્ચપસાદો પઞ્ઞાસહિતો આયતનગતો અભિપ્પસાદો. અપિલાપનં અસમ્મોસો નિમુજ્જિત્વા વિય આરમ્મણસ્સ ઓગાહણં વા, એત્થ ચ સદ્ધાદીનં પસાદસદ્ધાસમ્મપ્પધાનસતિપટ્ઠાનઝાનઙ્ગાનિ યથાક્કમં પદટ્ઠાનન્તિ વદન્તેન અવત્થાવિસેસવસેન પદટ્ઠાનભાવો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. સતિસમાધીનં વા કાયાદયો સતિપટ્ઠાનાતિ. વિતક્કાદયો ચ ઝાનાનીતિ પદટ્ઠાનભાવેન વુત્તા.

અસ્સાદમનસિકારો સંયોજનીયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિતા. પુનબ્ભવવિરોહણાતિ પુનબ્ભવાય વિરોહણા, પુનબ્ભવનિબ્બત્તનારહતા વિપાકધમ્મતાતિ અત્થો. ઓપપચ્ચયિકનિબ્બત્તિલક્ખણન્તિ ઉપપત્તિભવભાવેન નિબ્બત્તનસભાવં. નામકાયરૂપકાયસઙ્ઘાતલક્ખણન્તિ અરૂપરૂપકાયાનં સમૂહિયભાવં. ઇન્દ્રિયવવત્થાનન્તિ ચક્ખાદીનં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં વવત્થિતભાવો. ઓપપચ્ચયિકન્તિ ઉપપત્તિક્ખન્ધનિબ્બત્તકં. ઉપધીતિ અત્તભાવો. અત્તનો પિયસ્સ મરણં ચિન્તેન્તસ્સ બાલસ્સ યેભુય્યેન સોકો ઉપ્પજ્જતીતિ મરણં સોકસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. ઉસ્સુક્કં ચેતસો સન્તાપો. ઓદહનન્તિ અવદહનં. અત્તનો નિસ્સયસ્સ સન્તપનમેવ ભવસ્સાતિ વુત્તં ભવં દસ્સેતું ‘‘ઇમાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ભવસ્સ અઙ્ગાનિ ભવસઙ્ખાતાનિ ચ અઙ્ગાનિ ભવઙ્ગાનિ. તેસુ કિલેસા ભવસ્સ અઙ્ગાનિ. કમ્મવિપાકવટ્ટં ભવસઙ્ખાતાનિ અઙ્ગાનિ. સમગ્ગાનીતિ સબ્બાનિ. ખન્ધાયતનાદીનં અપરાપરુપ્પત્તિસંસરણં સંસારો. તસ્સ પુરિમપુરિમજાતિનિપ્ફન્નં કિલેસાદિવટ્ટં કારણન્તિ આહ – ‘‘ભવો સંસારસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ. સમ્પાપકહેતુભાવં સન્ધાય ‘‘મગ્ગો નિરોધસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

કમ્મટ્ઠાનોગાહકસ્સ ઓતરણટ્ઠાનતાય બહુસ્સુતો તિત્થં નામ, તસ્સ સમ્માપયિરુપાસના તિત્થઞ્ઞુતા. ધમ્મૂપસઞ્હિતં પામોજ્જં પીતં નામ, સપ્પાયધમ્મસ્સવનેન તં ઉપ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાનસ્સ બ્રૂહના પીતઞ્ઞુતા, ભાવનાય થોકમ્પિ લયાપત્તિયા ઉદ્ધંપત્તિયા ચ જાનના પત્તઞ્ઞુતા. અત્તનો પઞ્ચહિ પધાનિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ જાનના અત્તઞ્ઞુતા, તેસુ પુરિમાનં પુરિમાનં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ પદટ્ઠાનભાવો સુવિઞ્ઞેય્યો એવ. કતપુઞ્ઞસ્સેવ પતિરૂપદેસવાસો સમ્ભવતિ, ન ઇતરસ્સાતિ ‘‘પુબ્બેકતપુઞ્ઞતા પતિરૂપદેસવાસસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. યથાભૂતઞાણદસ્સનં સહ અધિટ્ઠાનેન તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાતિ બલવવિપસ્સના. વિરાગોતિ મગ્ગો. વિમુત્તીતિ ફલં. એવન્તિ યદિદં ‘‘તસ્સા વિપલ્લાસા પદટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના અવિજ્જાદીનં પદટ્ઠાનં દસ્સિતં, ઇમિના નયેન અથાપિ યો કોચિ ઉપનિસ્સયો બલવપચ્ચયોતિ યો કોચિ અવસેસપચ્ચયો, સબ્બો સો પદટ્ઠાનં કારણન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘એવં યા કાચિ ઉપનિસા યોગતો ચ પચ્ચયતો ચા’’તિપિ પઠન્તિ. તત્થ ઉપનિસાતિ કારણં, યોગતોતિ યુત્તિતો, પચ્ચયતોતિ પચ્ચયભાવમત્તતોતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૩. તત્થ કતમો લક્ખણો હારોતિઆદિ લક્ખણહારવિભઙ્ગો. તત્થ કિં લક્ખયતીતિ લક્ખણહારસ્સ વિસયં પુચ્છતિ. ‘‘યે ધમ્મા’’તિઆદિના લક્ખણહારં સઙ્ખેપતો દસ્સેત્વા તં ઉદાહરણેહિ વિભજિતું ‘‘ચક્ખુ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ‘‘વધકટ્ઠેન એકલક્ખણાની’’તિ ઇમિના અનવટ્ઠિતભાવાદિનાપિ એકલક્ખણતા વુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બં.

એવં આયતનવસેન એકલક્ખણતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ખન્ધાદિવસેન દસ્સેતું ‘‘અતીતે, રાધ, રૂપે અનપેક્ખો હોતી’’તિઆદિ સુત્તં આભતં. યમકોવાદસુત્તે (સં. નિ. ૩.૮૫) વધકટ્ઠેન એકલક્ખણા વુત્તાતિ તસ્મિં સુત્તે ‘‘વધકં રૂપં વધકં રૂપન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતી’’તિઆદિના આગતત્તા વુત્તં. ઇતીતિ એવં, ઇમિસ્સં ગાથાયં કાયગતાય સતિયા વુત્તાય સતિ વેદનાગતા સતિ ચિત્તગતા સતિ ધમ્મગતા ચ સતિ વુત્તા ભવતિ સતિપટ્ઠાનભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ અધિપ્પાયો. દિટ્ઠન્તિઆદીનં અત્થં પરતો વણ્ણયિસ્સામ.

કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહીતિ એત્થ કાયેતિ રૂપકાયે. રૂપકાયો હિ ઇધ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કેસાદીનઞ્ચ સમૂહટ્ઠેન કાયોતિ અધિપ્પેતો. યથા ચ સમૂહટ્ઠેન, એવં કુચ્છિતાનં આયટ્ઠેન. કુચ્છિતાનઞ્હિ પરમજેગુચ્છાનં સો આયોતિપિ કાયો, આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. તત્રાયં વચનત્થો – આયન્તિ તતોતિ આયો. કે આયન્તિ? કુચ્છિતા કેસાદયો, ઇતિ કુચ્છિતાનં આયોતિ કાયો.

કાયાનુપસ્સીતિ કાયં અનુપસ્સનસીલો, કાયં વા અનુપસ્સમાનો. ‘‘કાયે’’તિ ચ વત્વા પુન ‘‘કાયાનુપસ્સી’’તિ દુતિયં કાયગ્ગહણં અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થં. તેન ન કાયે વેદનાનુપસ્સી ચિત્તધમ્માનુપસ્સી વા, અથ ખો કાયાનુપસ્સી એવાતિ કાયસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં કાયાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તથા ન કાયે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી, નાપિ કેસલોમાદિવિનિમુત્તઇત્થિપુરિસાનુપસ્સી.

યોપિ ચેત્થ કેસલોમાદિકો ભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતો કાયો, તત્થપિ ન ભૂતુપાદાયવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી, અથ ખો રથસમ્ભારાનુપસ્સકો વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહાનુપસ્સી, નગરાવયવાનુપસ્સકો વિય કેસલોમાદિસમૂહાનુપસ્સી, કદલિક્ખન્ધપત્તવટ્ટિવિનિબ્ભુજ્જકો વિય રિત્તમુટ્ઠિવિનિવેઠકો વિય ચ ભૂતુપાદાયસમૂહાનુપસ્સી એવાતિ નાનપ્પકારતો સમૂહવસેનેવ કાયસઙ્ખાતસ્સ વત્થુનો દસ્સનેન ઘનવિનિબ્ભોગો દસ્સિતો હોતિ. ન હેત્થ યથાવુત્તસમૂહવિનિમુત્તો કાયો વા અઞ્ઞો વા કોચિ ધમ્મો દિસ્સતિ, યથાવુત્તધમ્મસમૂહમત્તે એવ પન તથા તથા સત્તા મિચ્છાભિનિવેસં કરોન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યં પસ્સતિ ન તં દિટ્ઠં, યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતિ;

અપસ્સં બજ્ઝતે મૂળ્હો, બજ્ઝમાનો ન મુચ્ચતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૩);

ઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થન્તિ આદિસદ્દેન અયમત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ એતસ્મિં કાયે કાયાનુપસ્સીયેવ, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સી.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અનુદકભૂતાયપિ મરીચિયા ઉદકાનુપસ્સિનો હોન્તિ, ન એવં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તઅસુભભૂતે એવ ઇમસ્મિં કાયે નિચ્ચસુખઅત્તસુભભાવાનુપસ્સી, અથ ખો કાયાનુપસ્સી અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તઅસુભાકારસમૂહાનુપસ્સીતિ અત્થો. અથ વા ય્વાયં મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૩૭૪ આદયો) અસ્સાસપસ્સાસાદિચુણ્ણિકજાતઅટ્ઠિકપરિયોસાનો કાયો વુત્તો, યો ચ ‘‘ઇધેકચ્ચો પથવીકાયં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, આપોકાયં તેજોકાયં વાયોકાયં કેસકાયં…પે… અટ્ઠિમિઞ્જકાય’’ન્તિ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૩૪ આદયો) કાયો વુત્તો, તસ્સ સબ્બસ્સ ઇમસ્મિંયેવ કાયે અનુપસ્સનતો કાયે કાયાનુપસ્સીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અથ વા કાયે અહન્તિ વા મમન્તિ વા ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અનનુપસ્સનતો, તસ્સ પન કેસલોમાદિકસ્સ નાનાધમ્મસમૂહસ્સ અનુપસ્સનતો કાયે કેસાદિધમ્મસમૂહસઙ્ખાતે કાયાનુપસ્સીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અપિ ચ ‘‘ઇમસ્મિં કાયે અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ નો નિચ્ચતો’’તિઆદિના અનુક્કમેન પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૩૪ આદયો) આગતનયસ્સ સબ્બસ્સેવ અનિચ્ચલક્ખણાદિકસ્સ આકારસમૂહસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ અનુપસ્સનતો કાયે કાયાનુપસ્સીતિ અત્થો.

વિહરાહીતિ વત્તાહિ. આતાપીતિ તીસુ ભવેસુ કિલેસે આતાપેતીતિ આતાપો, સો અસ્સ અત્થીતિ આતાપી. સમ્પજાનોતિ સમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતેન ઞાણેન સમન્નાગતો. સતિમાતિ કાયપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સમન્નાગતો. અયં પન યસ્મા સતિયા આરમ્મણં પરિગ્ગહેત્વા પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, ન હિ સતિવિરહિતા અનુપસ્સના અત્થિ, તેનેવાહ – ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). અનાતાપિનો ચ અન્તો સઙ્કોચો અન્તરાયકરો હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન સમ્પજ્જતિ. તસ્મા યેસં ધમ્માનં આનુભાવેન તં સમ્પજ્જતિ, તં દસ્સનત્થં ‘‘આતાપી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ વિનેય્યાતિ તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા વિનયિત્વા. લોકેતિ તસ્મિંયેવ કાયે. કાયો હિ ઇધ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અધિપ્પેતો. અભિજ્ઝાગ્ગહણેન ચેત્થ કામચ્છન્દો, દોમનસ્સગ્ગહણેન બ્યાપાદો ગહિતોતિ નીવરણેસુ બલવધમ્મદ્વયપ્પહાનદસ્સનેન નીવરણપ્પહાનં વુત્તન્તિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનસ્સ પહાનઙ્ગં દસ્સિતં. ‘‘આતાપી’’તિઆદિના પન સમ્પયોગઙ્ગં દસ્સિતન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘આતાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનં સમથો ઉજુપટિપક્ખોતિ અભિજ્ઝાદોમનસ્સવિનયો વુચ્ચમાનો સમાધિન્દ્રિયં દીપેતીતિ આહ – ‘‘વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સન્તિ સમાધિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૩૬૭). એકલક્ખણત્તા ચતુન્નં ઇન્દ્રિયાનન્તિ યથા વીરિયપઞ્ઞાસમાધિન્દ્રિયેહિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ઇજ્ઝતિ, એવં વેદનાચિત્તધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનાનિપિ તેહિ ઇજ્ઝન્તીતિ ચતુસતિપટ્ઠાનસાધને ઇમેસં ઇન્દ્રિયાનં સભાવભેદાભાવતો સમાનલક્ખણત્તા ઇતરાનિ સતિપટ્ઠાનાનિપિ વુત્તાનિ એવ હોન્તીતિ અત્થો.

૨૪. ઇદાનિ સતિપટ્ઠાનેસુ ગહિતેસુ સબ્બેસં બોધિપક્ખિયધમ્માનં ગહિતભાવં દસ્સેતું ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બોધઙ્ગમાતિ બોધં અરિયમગ્ગઞાણં ગચ્છન્તીતિ બોધઙ્ગમા. યથાવુત્તસ્સ બોધસ્સ પક્ખે ભવાતિ બોધિપક્ખિયા. નેય્યાનિકલક્ખણેનાતિ એત્થ નિમિત્તતો પવત્તતો ચ વુટ્ઠાનં નિય્યાનં, નિય્યાને નિયુત્તાતિ નેય્યાનિકા, યથા દોવારિકોતિ. નિય્યાનસઙ્ખાતં વા ફલં અરહન્તીતિ નેય્યાનિકા. નિય્યાનં પયોજનં એતેસન્તિ વા નેય્યાનિકા. ‘‘નિય્યાનિકા’’તિપિ પાઠો, તત્થ નિય્યાનં એતેસં અત્થીતિ નિય્યાનિકાતિ અત્થો. ‘‘નિય્યાનિયા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ નિય્યન્તીતિ નિય્યાનિયાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નિય્યાનિકલક્ખણેનાતિ નિય્યાનિકસભાવેન.

એવં અકુસલાપિ ધમ્માતિ યથા કુસલા ધમ્મા એકલક્ખણભાવેન નિદ્ધારિતા, એવં અકુસલાપિ ધમ્મા એકલક્ખણટ્ઠેન નિદ્ધારેતબ્બા. કથં? પહાનેકટ્ઠતાવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ આહ. ઇદાનિ તં પહાનં દસ્સેતું ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાયાનુપસ્સનાદીસુ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ અસુભે સુભન્તિઆદયો ચત્તારો વિપલ્લાસા પહીયન્તિ, કબળીકારાહારાદયો ચત્તારો આહારા ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તિ, તેસં પરિજાનનસ્સ પરિબન્ધિનો કામરાગાદયો બ્યન્તીકતા હોન્તીતિ અત્થો, કસ્મા? તેહિ પહાતબ્બભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ. એવં સબ્બત્થ અત્થો યોજેતબ્બો. તેનેવાહ – ‘‘એવં અકુસલાપિ ધમ્મા એકલક્ખણત્તા પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ.

ઇદાનિ અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન લક્ખણહારસ્સ ઉદાહરણાનિ દસ્સેતું ‘‘યત્થ વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યત્થાતિ યસ્સં દેસનાયં. વા-સદ્દો વિકપ્પત્થો. પનાતિ પદપૂરણો. રૂપિન્દ્રિયન્તિ રુપ્પનસભાવં અટ્ઠવિધં ઇન્દ્રિયં. તત્થાતિ તસ્સં દેસનાયં. રૂપધાતૂતિ રુપ્પનસભાવા દસ ધાતુયો. રૂપાયતનન્તિ રુપ્પનસભાવં દસાયતનં, રૂપીનિ દસાયતનાનીતિ અત્થો. રુપ્પનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા ઇમાનિ દેસિતાનીતિ અધિપ્પાયો. દેસિતં તત્થ સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં સુખવેદનાભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ અધિપ્પાયો.

દુક્ખસમુદયો ચ અરિયસચ્ચન્તિ ઇદં અકુસલસ્સ સોમનસ્સસ્સ વસેન વુત્તં, સાસવકુસલસ્સાપિ વસેન યુજ્જતિ એવ. સબ્બો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતોતિ સમ્બન્ધો. અવિજ્જાનુસયિતત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). તથા ચ વુત્તં ‘‘અદુક્ખમસુખાય હિ વેદનાય અવિજ્જા અનુસેતી’’તિ. એતેન અદુક્ખમસુખાવેદનાગ્ગહણેન અવિજ્જા ગહિતાતિ દસ્સેતિ. સતિ ચ અવિજ્જાગ્ગહણે સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતોતિ દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિ વુત્તં. સો ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકત્થો, તેન સો પટિચ્ચસમુપ્પાદો અનુલોમપટિલોમવસેન દુવિધોતિ ઇમં વક્ખમાનવિસેસં જોતેતિ. તેસુ અનુલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદો યથાદસ્સિતો સરાગસદોસસમોહસંકિલેસપક્ખેન હાતબ્બોતિ વુત્તો, પટિલોમતો પન પટિચ્ચસમુપ્પાદો યો ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિના પાળિયં (મ. નિ. ૩.૧૨૬; મહાવ. ૧) વુત્તો, તં સન્ધાય ‘‘વીતરાગવીતદોસવીતમોહઅરિયધમ્મેહિ હાતબ્બો’’તિ વુત્તં.

ઇદાનિ એકલક્ખણતાવિભાવનેન લક્ખણહારયોજનાય નયં દસ્સેતું ‘‘એવં યે ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કિચ્ચતોતિ પથવીઆદીનં ફસ્સાદીનઞ્ચ રૂપારૂપધમ્માનં સન્ધારણસઙ્ઘટ્ટનાદિકિચ્ચતો, તેસં તેસં વા પચ્ચયધમ્માનં તંતંપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસ્સ પચ્ચયભાવસઙ્ખાતકિચ્ચતો. લક્ખણતોતિ કક્ખળફુસનાદિસભાવતો. સામઞ્ઞતોતિ રુપ્પનનમનાદિતો અનિચ્ચતાદિતો ખન્ધાયતનાદિતો ચ. ચુતૂપપાતતોતિ સઙ્ખતધમ્માનં ભઙ્ગતો ઉપ્પાદતો ચ, સમાનનિરોધતો સમાનુપ્પાદતો ચાતિ અત્થો. એત્થ ચ સહચરણં સમાનહેતુતા સમાનફલતા સમાનભૂમિતા સમાનવિસયતા સમાનારમ્મણતાતિ એવમાદયોપિ ચ-સદ્દેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.