૩. યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૮. તત્થ કતમો યુત્તિહારોતિઆદિ યુત્તિહારવિભઙ્ગો. તત્થ કિં યોજયતીતિ યુત્તિહારસ્સ વિસયં પુચ્છતિ. કો પનેતસ્સ વિસયો? અતથાકારેન ગય્હમાના સુત્તત્થા વિસયો, તે હિ તેન સાતિસયં યાથાવતો યુત્તિનિદ્ધારણેન યોજેતબ્બા. ઇતરેસુપિ અયં હારો ઇચ્છિતો એવ. તં પન ભૂતકથનમત્તં હોતિ. યસ્મા પનાયં યુત્તિગવેસના નામ ન મહાપદેસેન વિના, તસ્મા યુત્તિહારં વિભજન્તો તસ્સ લક્ખણં તાવ ઉપદિસિતું ‘‘ચત્તારો મહાપદેસા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ મહાપદેસાતિ મહાઅપદેસા, બુદ્ધાદયો મહન્તે અપદિસિત્વા વુત્તાનિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. અથ વા મહાપદેસાતિ મહાઓકાસા, મહન્તાનિ ધમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનાનીતિ વુત્તં હોતિ. તત્રાયં વચનત્થો – અપદિસ્સતીતિ અપદેસો, બુદ્ધો અપદેસો એતસ્સાતિ બુદ્ધાપદેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘સમ્મુખા મેતં ભગવતો સુત’’ન્તિઆદિના કેનચિ આભતસ્સ ગન્થસ્સ ધમ્મોતિ વા અધમ્મોતિ વા વિનિચ્છયને કારણં. કિં પન તન્તિ? તસ્સ તથા આભતસ્સ સુત્તોતરણાદિ એવ. યદિ એવં કથં ચત્તારોતિ? અપદિસિતપ્પભેદતો. ધમ્મસ્સ હિ દ્વે સમ્પદાયો ભગવા સાવકા ચ. તેસુ સાવકા સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન તિવિધા. ‘‘એવમમુમ્હા મયાયં ધમ્મો પટિગ્ગહિતો’’તિ અપદિસિતબ્બાનં ભેદેન ચત્તારો. તેનાહ – ‘‘બુદ્ધાપદેસો…પે… એકત્થેરાપદેસો’’તિ. તાનિ પદબ્યઞ્જનાનીતિ કેનચિ આભતસુત્તસ્સ પદાનિ બ્યઞ્જનાનિ ચ, અત્થપદાનિ ચેવ બ્યઞ્જનપદાનિ ચાતિ અત્થો. સંવણ્ણકેન વા સંવણ્ણનાવસેન આહરિયમાનાનિ પદબ્યઞ્જનાનિ. સુત્તે ઓતારયિતબ્બાનીતિ સુત્તે અનુપ્પવેસિતબ્બાનિ. સન્દસ્સયિતબ્બાનીતિ સંસન્દેતબ્બાનિ. ઉપનિક્ખિપિતબ્બાનીતિ પક્ખિપિતબ્બાનિ.

સુત્તાદીનિ દસ્સેતું ‘‘કતમસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ભગવતો વચનં એકગાથામત્તમ્પિ સચ્ચવિનિમુત્તં નત્થિ, તસ્મા સુત્તેતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસૂ’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન તીણિ પિટકાનિ સુત્તન્તિ વુત્તં, તં ઇમિના નેત્તિવચનેન અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ ચેવ સમેતિ ચાતિ દટ્ઠબ્બં. યાવદેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થા ભગવતો દેસના, સા એકન્તેન રાગાદિકિલેસવૂપસમં વદતીતિ વિનયેતિપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘રાગવિનયે’’તિઆદિમાહ. વિનયોતિ હિ કારણં રાગાદિવૂપસમનિમિત્તં ઇધાધિપ્પેતં. યથાહ –

‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સઞ્ઞોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસઞ્ઞોગાય, આચયાય સંવત્તન્તિ નો અપચયાય, મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો અપ્પિચ્છતાય, અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો સન્તુટ્ઠિયા, સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ નો પવિવેકાય, કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ નો વીરિયારમ્ભાય, દુબ્ભરતાય સંવત્તન્તિ નો સુભરતાય, એકંસેન ગોતમિ ધારેય્યાસિ ‘નેસો ધમ્મો, નેસો વિનયો, નેતં સત્થુસાસન’ન્તિ. યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ નો સરાગાય, વિસઞ્ઞોગાય સંવત્તન્તિ નો સઞ્ઞોગાય, અપચયાય સંવત્તન્તિ નો આચયાય, અપ્પિચ્છતાય સંવત્તન્તિ નો મહિચ્છતાય, સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ નો અસન્તુટ્ઠિયા પવિવેકાય સંવત્તન્તિ નો સઙ્ગણિકાય, વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ નો કોસજ્જાય, સુભરતાય સંવત્તન્તિ નો દુબ્ભરતાય, એકંસેન ગોતમિ ધારેય્યાસિ ‘એસો ધમ્મો, એસો વિનયો, એતં સત્થુસાસન’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૦૬).

ધમ્મતાયન્તિપદસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદે’’તિ વુત્તં. પટિચ્ચસમુપ્પાદો હિ ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતાતિ (અ. નિ. ૩.૧૩૭) વુત્તો. ‘‘ધમ્મતાયં ઉપનિક્ખિપિતબ્બાની’’તિ ઇદં પાળિયં નત્થિ, અત્થદસ્સનવસેન પન ઇધ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ પવત્તિં નિવત્તિં તદુપાયઞ્ચ બાધકાદિભાવે નિયતં પરિદીપેન્તો સુત્તે ઓતરતિ નામ. એકન્તેન રાગાદિકિલેસવિનયં વદન્તો વિનયે સન્દિસ્સતિ નામ. તથા સસ્સતં ઉચ્છેદઞ્ચ વજ્જેત્વા એકત્તનયાદિપરિદીપનેન સભાવધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવં વિભાવેન્તો ધમ્મતં ન વિલોમેતિ નામ.

એવંવિધો ચ કામાસવાદિકં આસવં ન ઉપ્પાદેતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યદિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસૂ’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ અનુલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદો પવત્તિ, પટિલોમતો નિવત્તીતિ સો ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ અનુપવિટ્ઠો કસ્મા ઇધ વિસું ગહિતોતિ? સચ્ચમેતં. ઇધ પન વિસું ગહણં ધમ્માનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિદસ્સનેન અનિચ્ચપચ્ચયલક્ખણં અસમત્થપચ્ચયલક્ખણં નિરીહપચ્ચયલક્ખણઞ્ચ વિભાવેત્વા તેસં ઉદયવન્તતા તતો એવ વયવન્તતા તદુભયેન અનિચ્ચતા ઉદયબ્બયપટિપીળનેન દુક્ખતા અનત્તતાતિ તિલક્ખણસમાયોગપરિદીપની સબ્બદિટ્ઠિગતકુમતિવિદ્ધંસની અનઞ્ઞસાધારણા સાસનસમ્પત્તિ પકાસિતા હોતીતિ દસ્સનત્થં.

એત્થ ચ સુત્તં સુત્તાનુલોમં આચરિયવાદો અત્તનોમતીતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં – તત્થ સુત્તં નામ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હાનિ તીણિ પિટકાનિ. સુત્તાનુલોમં નામ મહાપદેસા, યં ‘‘અનુલોમકપ્પિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આચરિયવાદો નામ અટ્ઠકથા. અત્તનોમતિ નામ નયગ્ગાહેન અનુબુદ્ધિયા અત્તનો પટિભાનં. તત્થ સુત્તં અપ્પટિબાહિયં, તં પટિબાહન્તેન સત્થાવ પટિબાહિતો હોતિ. અનુલોમકપ્પિયં પન સુત્તેન સમેન્તમેવ ગહેતબ્બં, ન ઇતરં. આચરિયવાદોપિ સુત્તેન સમેન્તો એવ ગહેતબ્બો, ન ઇતરો. તથા અત્તનોમતિ, સા પન સબ્બદુબ્બલાતિ.

ઇદાનિ યદત્થં ઇધ ચત્તારો મહાપદેસા આભતા, તં દસ્સેતું ‘‘ચતૂહિ મહાપદેસેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં યન્તિ યં યં અત્થજાતઞ્ચ ધમ્મજાતઞ્ચ. યુજ્જતીતિ યથાવુત્તેહિ ચતૂહિ મહાપદેસેહિ યુજ્જતિ. યેન યેનાતિ યેન યેન કારણેન. યથા યથાતિ યેન યેન પકારેન. તં તં ગહેતબ્બન્તિ સંવણ્ણિયમાને સુત્તે આભતેન કારણેન પસઙ્ગેન પકારેન ચ સુત્તતો ઉદ્ધરિત્વા સંવણ્ણનાવસેન ગહેતબ્બન્તિ અત્થો. તેન ચતુમહાપદેસાવિરુદ્ધાય યુત્તિયા સુત્તતો અત્થે નિદ્ધારેત્વા યુત્તિહારયોજના કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ.

૧૯. ઇદાનિ તં યુત્તિનિદ્ધારણં દસ્સેતું ‘‘પઞ્હં પુચ્છિતેના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કતિ પદાનીતિ કિત્તકાનિ પદાનિ. પરિયોગાહિતબ્બન્તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘વિચેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. યત્તકાનિ પદાનિ યથાધિપ્પેતં અત્થં અભિવદન્તિ, તત્તકાનિ પદાનિ તદત્થસ્સેકસ્સ ઞાતું ઇચ્છિતત્તા ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ વુચ્ચતિ, તાનિ પન એકગાથાયં યદિ વા સબ્બાનિ પદાનિ યાવ યદિ વા એકં પદં એકં અત્થં અભિવદતિ, એકોયેવ સો પઞ્હોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘યદિ સબ્બાની’’તિઆદિના. તન્તિ તં પઞ્હં. અઞ્ઞાતબ્બન્તિ આજાનિતબ્બં. કિં ઇમે ધમ્માતિઆદિ આજાનનાકારદસ્સનં. તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. નાનત્થાતિ નાના અત્થા.

પુચ્છાગાથાયં અયં પદત્થો – કેનસ્સુબ્ભાહતો લોકોતિ અયં સત્તલોકો ચોરો વિય ચોરઘાતકેન કેન અભિહતો વધીયતીતિ અત્થો. કેનસ્સુ પરિવારિતોતિ માલુવલતાય વિય નિસ્સિતરુક્ખો કેન લોકો અજ્ઝોત્થટો. કેન સલ્લેન ઓતિણ્ણોતિ કેન વિસપીતખુરપ્પેન વિય સરીરબ્ભન્તરનિમુગ્ગેન સલ્લેન અનુપવિટ્ઠો. કિસ્સ ધૂપાયિતોતિ કિસ્સ કેન કારણેન ધૂપાયિતો સન્તાપિતો લોકો. સદાતિ પદં સબ્બત્થ યોજેતબ્બં. તેતિ ચત્તારિ પદાનિ. પઞ્હસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. ‘‘વિસ્સજ્જેતી’’તિ એતેન વિસ્સજ્જનતો તયો પઞ્હાતિ ઞાયતીતિ દસ્સેતિ.

૨૦. તત્થાતિ વિસ્સજ્જનગાથાયં દુતિયપાદે વુત્તા જરા ચ પઠમપાદે વુત્તં મરણઞ્ચાતિ ઇમાનિ દ્વે સઙ્ખતસ્સ પઞ્ચક્ખન્ધસ્સ ‘‘સઙ્ખતો’’તિ લક્ખીયતિ એતેહીતિ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭; કથા. ૨૧૪). તેન વુત્તં – ‘‘જરાયં ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં, મરણં વયો’’તિ. એત્થ ચ ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ એતેન ખન્ધપ્પબન્ધસ્સ પુબ્બાપરવિસેસો ઇધ જરા, ન ખણટ્ઠિતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘મરણં વયો’’તિ ઇમિના ચ ‘‘તિસ્સો મતો, ફુસ્સો મતો’’તિ એવં લોકે વુત્તં સમ્મુતિમરણં દસ્સેતિ, ન ખણિકમરણં, સમુચ્છેદમરણં વા.

ઇદાનિ ‘‘તે તયો પઞ્હા’’તિ વુત્તમત્થં યુત્તિવસેન દસ્સેતું ‘‘જરાય ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યેભુય્યેન જિણ્ણસ્સ મરણદસ્સનતો જરામરણાનં નાનત્તં અસમ્પટિચ્છમાનં પતિ તેસં નાનત્તદસ્સનત્થં ‘‘ગબ્ભગતાપિ હિ મીયન્તી’’તિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથાધિપ્પેતજરાવિરહિતસ્સ મરણસ્સ દસ્સનતો અઞ્ઞા જરા અઞ્ઞં મરણન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘ન ચ તે જિણ્ણા ભવન્તી’’તિ. કિઞ્ચ ભિય્યો? કેવલસ્સ મરણસ્સ દિટ્ઠત્તા અઞ્ઞાવ જરા અઞ્ઞં મરણં, યથા તં દેવાનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘અત્થિ ચ દેવાન’’ન્તિઆદિના. અનુત્તરિમનુસ્સધમ્મેન ચ તિકિચ્છનેન સક્કા જરાય પટિકારં કાતું, ન તથા મરણસ્સાતિ એવમ્પિ જરામરણાનં અત્થતો નાનત્તં સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘સક્કતેવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સક્કતેતિ સક્યતે, સક્કાતિ અત્થો. પટિકમ્મન્તિ પટિકરણં. નનુ ચ મરણસ્સાપિ પટિકારં કાતું સક્કા ઇદ્ધિપાદભાવનાય વસિભાવે સતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ – ‘‘અઞ્ઞત્રેવ ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિવિસયા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૬૬, ૧૮૨; સં. નિ. ૫.૮૨૨; કથા. ૬૨૩; ઉદા. ૫૧).

કો પનેત્થ કપ્પો, કો વા કપ્પાવસેસોતિ? કપ્પોતિ આયુકપ્પો, યસ્મિં તસ્મિઞ્હિ કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો કપ્પં તિટ્ઠતિ નામ. ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૭; અ. નિ. ૭.૭૪) વુત્તં પન વસ્સસતાદિતો અતિરેકં તિટ્ઠન્તો કપ્પાવસેસં તિટ્ઠતિ નામ. યદિ એવં કસ્મા ઇદ્ધિમન્તો ચેતોવસિપ્પત્તા ખીણાસવા લોકહિતત્થં તથા ન તિટ્ઠન્તીતિ? ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખભારસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા અનુસ્સુક્કતાય ચ. પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બુસ્સુક્કા હિ તે ઉત્તમપુરિસાતિ. વુત્તઞ્હેતં ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, વેતનં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૫૪; મિ. પ. ૨.૨.૪);

યથા જરામરણાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્થતો નાનત્તં, એવં તેહિ તણ્હાય ચ નાનત્તે દસ્સિતે ‘‘તયો પઞ્હા’’તિ ઇદં સિજ્ઝતીતિ તં દસ્સેતું ‘‘યં પના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યસ્મા તણ્હાય અભાવેપિ સતિ જરામરણં લબ્ભતિ ખીણાસવસન્તાને, તસ્મા અઞ્ઞં જરામરણં અઞ્ઞા તણ્હાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘દિસ્સન્તિ વીતરાગા જીરન્તાપિ મીયન્તાપી’’તિ. નનુ ચ તણ્હાપિ જીરણભિજ્જનસભાવાતિ? સચ્ચં, ન ઇદં જરામરણં ઇધાધિપ્પેતન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. ‘‘યદિ ચા’’તિઆદિના જરામરણતો તણ્હાય અનઞ્ઞત્તે દોસં દસ્સેતિ. યોબ્બનટ્ઠાપિ વિગતતણ્હા સિયું, ન ઇદં યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. જરામરણમ્પિ સિયા દુક્ખસ્સ સમુદયો તણ્હાય અનઞ્ઞત્તે સતીતિ અધિપ્પાયો. ન ચ સિયા તણ્હા દુક્ખસ્સ સમુદયો જરામરણતો અનઞ્ઞત્તે સતીતિ ભાવો. ન હિ જરામરણં દુક્ખસ્સ સમુદયો, તણ્હા દુક્ખસ્સ સમુદયો, તસ્મા વેદિતબ્બં એતેસમત્થતો નાનત્તન્તિ અધિપ્પાયો. યથા ચ તણ્હા મગ્ગવજ્ઝા, એવં જરામરણમ્પિ સિયા મગ્ગવજ્ઝં તણ્હાય અનઞ્ઞત્તે સતિ. યથા ચ જરામરણં ન મગ્ગવજ્ઝં, તથા તણ્હાપિ સિયાતિ અયમ્પિ નયો વુત્તો એવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમાય યુત્તિયાતિ ઇમાય યથાવુત્તાય ઉપપત્તિયા. અઞ્ઞમઞ્ઞેહીતિ અઞ્ઞાહિ અઞ્ઞાહિ કારણૂપપત્તીહિ અત્થતો ચે અઞ્ઞત્તં, તદઞ્ઞમ્પિ બ્યઞ્જનતો ગવેસિતબ્બન્તિ અત્થો.

ઇમેસં ધમ્માનં અત્થતો એકત્તન્તિ ઇમમેવત્થં ‘‘ન હિ યુજ્જતી’’તિઆદિના વિવરતિ. તણ્હાય અધિપ્પાયે અપરિપૂરમાનેતિ ઇચ્છિતાલાભમાહ. તેન ઇચ્છાતણ્હાનં અત્થતો એકત્તં વુત્તં હોતીતિ. એતેન ન હિ યુજ્જતિ ઇચ્છાય ચ તણ્હાય ચ અત્થતો અઞ્ઞત્તન્તિ. યથા ઇદં વચનં સમત્થનં હોતિ, એવં ઇચ્છાવિપરિયાયે આઘાતવત્થૂસુ કોધો ચ ઉપનાહો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદમ્પિ સમત્થનં હોતિ, ન તથા જરામરણવિપરિયાયેતિ જરામરણતણ્હાનં અત્થતો અઞ્ઞત્તમ્પિ સમત્થિતં હોતીતિ એતમત્થં દસ્સેતિ ‘‘ઇમાય યુત્તિયા’’તિઆદિના.

યદિ ઇચ્છાતણ્હાનં અત્થતો અનઞ્ઞત્તં, અથ કસ્મા ભગવતા ઇમિસ્સા ગાથાય દ્વિધા વુત્તાતિ? તત્થ પરિહારમાહ ‘‘યં પનિદ’’ન્તિઆદિના. તત્થ યન્તિ કિરિયાપરામસનં. અભિલપિતન્તિ વુત્તં યં ઇદં અભિલપનં, ઇદં બાહિરાનં રૂપાદીનં વત્થૂનં આરમ્મણવસેન, આરમ્મણકરણવસેન વા યોજેતબ્બં. દ્વીહિ ધમ્મેહીતિ દ્વીહિ પકતીહિ. કા પન તા પકતિયોતિ? અપ્પત્તસ્સ વિસયસ્સ એસનવસેન ઇચ્છા, પત્તસ્સ અપ્પત્તસ્સ વા પાતુકામતાવસેન તણ્હા, અયમેતાસં વિસેસો. યદિપિ એવં, તથાપિ સબ્બા તણ્હા રૂપાદિવિસયં ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણેન એકસભાવા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બા હિ તણ્હા અજ્ઝોસાનલક્ખણેન એકલક્ખણા’’તિ આહ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય પકાસેન્તો ‘‘સબ્બો અગ્ગી’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અયં પન ન કેવલં તણ્હા આરમ્મણે પવત્તિવિસેસેન દ્વીહિ એવ નામેહિ વુત્તા, અથ ખો અનેકેહિપિ પરિયાયેહીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ઇચ્છાઇતિપી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઇચ્છન્તિ તાય આરમ્મણાનીતિ ઇચ્છા. તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા. પીળાજનનતો દુરુદ્ધારણતો ચ વિસપીતં સલ્લં વિયાતિ સલ્લં. સન્તાપનટ્ઠેન ધૂપાયના. આકડ્ઢનટ્ઠેન સીઘસોતા સરિતા વિયાતિ સરિતા, અલ્લટ્ઠેન વા સરિતા, ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ, સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ જન્તુનો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૧) હિ વુત્તં. અલ્લાનિ ચેવ સિનિદ્ધાનિ ચાતિ અયમેત્થ અત્થો. વિસત્તિકાતિ વિસતાતિ વિસત્તિકા. વિસટાતિ વિસત્તિકા. વિસમાતિ વિસત્તિકા. વિસાલાતિ વિસત્તિકા. વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા. વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા. વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા. વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા. વિસફલાતિ વિસત્તિકા. વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા. વિસતા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે કુલે ગણે વિસતા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા.

સિનેહનવસેન સિનેહો. નાનાગતીસુ કિલમથુપ્પાદનેન કિલમથો. પલિવેઠનટ્ઠેન લતા વિયાતિ લતા. ‘‘લતા ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતી’’તિ (ધ. પ. ૩૪૦) હિ વુત્તં. મમન્તિ મઞ્ઞનવસેન મઞ્ઞના. દૂરગતમ્પિ આકડ્ઢિત્વા બન્ધનટ્ઠેન બન્ધો. આસીસનટ્ઠેન આસા. આરમ્મણરસં પાતુકામતાવસેન પિપાસા. અભિનન્દનટ્ઠેન અભિનન્દના. ઇતીતિ એવં આરમ્મણે પવત્તિવિસેસેન અનેકેહિ નામેહિ ગય્હમાનાપિ સબ્બા તણ્હા અજ્ઝોસાનલક્ખણેન એકલક્ખણાતિ યથાવુત્તમત્થં નિગમેતિ.

પુન તણ્હાય અનેકેહિ નામેહિ ગહિતભાવમેવ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના ઉપચયેન દસ્સેતિ. તત્થ વેવચનેતિ વેવચનહારવિભઙ્ગે. ‘‘આસા ચ પિહા’’તિ ગાથાય (નેત્તિ. ૩૭; પેટકો. ૧૧) અત્થં તત્થેવ વણ્ણયિસ્સામ. અવિગતરાગસ્સાતિઆદીસુ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, છન્દનટ્ઠેન છન્દો, પિયાયનટ્ઠેન પેમં, પરિદહનટ્ઠેન પરિદાહોતિ તણ્હાવ વુત્તા. તેનેવાહ – ‘‘તણ્હાયેતં વેવચન’’ન્તિ. એવં યુજ્જતીતિ એવં ઇચ્છાતણ્હાનં અત્થતો અનઞ્ઞત્તા ‘‘તયો પઞ્હા’’તિ યં વુત્તં, તં યુજ્જતિ યુત્તિયા સઙ્ગચ્છતીતિ અત્થો.

૨૧. એવં ‘‘કેનસ્સુબ્ભાહતો લોકો’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૬) ગાથાય ‘‘તયો પઞ્હા’’તિ પઞ્હત્તયભાવે યુત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેહિ પકારેહિ યુત્તિગવેસનં દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બો દુક્ખૂપચારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ દુક્ખૂપચારોતિ દુક્ખપ્પવત્તિ. કામતણ્હાસઙ્ખારમૂલકોતિ કામતણ્હાપચ્ચયસઙ્ખારહેતુકોતિ યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. નિબ્બિદૂપચારોતિ નિબ્બિદાપવત્તિ કામાનં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જમાના અનભિરતિ ઞાણનિબ્બિદા ચ. કામતણ્હાપરિક્ખારમૂલકોતિ કામતણ્હાય પરિક્ખારભૂતવત્થુકામહેતુકો. તત્થ અનભિરતિસઙ્ખાતા નિબ્બિદા કામતણ્હાપરિક્ખારમૂલિકા, ન ઞાણનિબ્બિદાતિ સબ્બો નિબ્બિદૂપચારો કામતણ્હાપરિક્ખારમૂલકોતિ ન પન યુજ્જતીતિ વુત્તં. ઇમાય યુત્તિયાતિ નયં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પઞ્હત્તયભાવે યુત્તિ વુત્તા, યથા ચ દુક્ખૂપચારનિબ્બિદૂપચારેસુ, એવં ઇમાય યુત્તિયા ઇમિના યોગેન નયેન અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ તંતંપાળિપ્પદેસે અનુરૂપેહિ અઞ્ઞથા અઞ્ઞેહિ હેતૂહિ યુત્તિ ગવેસિતબ્બાતિ.

ઇદાનિ તં નયદસ્સનં સંખિત્તન્તિ વિત્થારતો વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા હિ ભગવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – રાગદોસમોહચરિતાનં યથાક્કમં અસુભમેત્તાપચ્ચયાકારકથા રાગાદિવિનયનતો સપ્પાયાતિ અયં સાસનયુત્તિ. એવમવટ્ઠિતે યદિ રાગચરિતસ્સ મેત્તાચેતોવિમુત્તિં દેસેય્ય, સા દેસના ન યુજ્જતિ અસપ્પાયભાવતો. તથા સુખાપટિપદાદયોતિ. નનુ ચ સુખાપટિપદાદયો પટિપત્તિયા સમ્ભવન્તિ, ન દેસનાયાતિ? સચ્ચમેતં, ઇધ પન રાગચરિતોતિ તિબ્બકિલેસો રાગચરિતોતિ અધિપ્પેતો. તસ્સ દુક્ખાય પટિપદાય ભાવના સમિજ્ઝતિ. યસ્સ ચ દુક્ખાય પટિપદાય ભાવના સમિજ્ઝતિ, તસ્સ ગરુતરા અસુભદેસના સપ્પાયા, યસ્સ ગરુતરા અસુભદેસના સપ્પાયા, ન તસ્સ મન્દકિલેસસ્સ વિય લહુકતરાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સુખં વા પટિપદં…પે… દેસેય્ય ન યુજ્જતિ દેસના’’તિ. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ યથાસમ્ભવં અત્થો વત્તબ્બો. એત્થ ચ અયુત્તપરિહારેન યુત્તિસમધિગમોતિ યુત્તિવિચારણાય અયુત્તિપિ ગવેસિતબ્બાતિ વુત્તં – ‘‘યદિ હિ…પે… ન યુજ્જતિ દેસના’’તિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એવં યં કિઞ્ચીતિઆદિ યુત્તિહારયોજનાય નયદસ્સનમેવ.

તત્થ એવન્તિ ઇમિના નયેન. યં કિઞ્ચીતિ અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ. અનુલોમપ્પહાનન્તિ પહાનસ્સ અનુરૂપં, પહાનસમત્થન્તિ અત્થો. સુત્તે અનવસેસાનં પદત્થાનં અનુપદવિચારણા વિચયો હારો, વિચયહારસંવણ્ણનાય નિદ્ધારિતેસુ અત્થેસુ યુત્તિગવેસનં સુકરન્તિ આહ – ‘‘સબ્બં તં વિચયેન હારેન વિચિનિત્વા યુત્તિહારેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ. યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમીતિ સંવણ્ણેન્તસ્સ આચરિયસ્સ યં ઞાણં યં પટિભાનં, તસ્સ યત્તકો વિસયો, તત્તકો યુત્તિહારવિચારોતિ અત્થો. તં કિસ્સ હેતુ? અનન્તનયો સમન્તભદ્દકો વિમદ્દક્ખમો વિચિત્તદેસનો ચ સદ્ધમ્મોતિ.

એવં નયદસ્સનવસેનેવ યુત્તિહારયોજના દસ્સિતાતિ તં બ્રહ્મવિહારફલસમાપત્તિનવાનુપુબ્બસમાપત્તિવસિભાવેહિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘મેત્તાવિહારિસ્સ સતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મેત્તાવિહારિસ્સાતિ મેત્તાવિહારલાભિનો. સતોતિ સમાનસ્સ, તથાભૂતસ્સાતિ અત્થો. બ્યાપાદોતિ પદોસો. ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ ચિત્તં અભિભવિસ્સતિ. યસ્મા પન કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં અપુબ્બં અચરિમં પવત્તિ નામ નત્થિ, તસ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનસ્સ અપરભાગેતિ દસ્સનત્થં ‘‘ઠસ્સતી’’તિ વુત્તં. ન યુજ્જતિ દેસનાતિ બ્યાપાદપટિપક્ખત્તા મેત્તાય તાદિસી કથા ન યુત્તાતિ અત્થો. બ્યાપાદો પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ યુજ્જતિ દેસનાતિ યથાવુત્તકારણતો એવ અયં કથા યુત્તાતિ. સેસવારેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અનુત્તાનં એવ વણ્ણયિસ્સામ.

અનિમિત્તવિહારિસ્સાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનામુખેન પટિલદ્ધફલસમાપત્તિવિહારસ્સ. નિમિત્તાનુસારીતિ સઙ્ખારનિમિત્તાનુસારી. તેન તેનેવાતિ નિચ્ચાદીસુ યં યં પહીનં, તેન તેનેવ નિમિત્તેન. અસ્મીતિ વિગતન્તિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ દિટ્ઠિમાનવસેન યં અસ્મીતિ મઞ્ઞિતં, તં વિગતં. તમેવત્થં વિવરતિ ‘‘અયમહમસ્મીતિ ન સમનુપસ્સામી’’તિ. વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લન્તિ વિનયકુક્કુચ્ચસ્સાપિ કથં કથન્તિ પવત્તિસબ્ભાવતો વિચિકિચ્છાપદેન વિસેસિતં. ન યુજ્જતિ દેસનાતિ વિચિકિચ્છાય પહાનેકટ્ઠભાવતો ન યુત્તાયં કથા.

પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સાતિ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગિનો. કામરાગબ્યાપાદા વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ ન યુજ્જતીતિ યસ્મા નીવરણેસુ અપ્પહીનેસુ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારમ્પિ ન સમ્પજ્જતિ, પગેવ ઝાનં, તસ્મા કામરાગબ્યાપાદા વિસેસાય દુતિયજ્ઝાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુત્તાયં કથા. યથાલદ્ધસ્સ પન પઠમજ્ઝાનસ્સ કામરાગબ્યાપાદા પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તા હાનાય સંવત્તન્તીતિ યુજ્જતિ દેસના યુત્તા કથાતિ, એવં સબ્બત્થ યોજેતબ્બં. અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા નામ સહ ઉપચારેન દુતિયજ્ઝાનધમ્મા, આરમ્મણકરણત્થો હેત્થ સહગત-સદ્દો. હાનાયાતિ પઠમજ્ઝાનતો પરિહાનાય. વિસેસાયાતિ દુતિયજ્ઝાનાય. ઇમિના નયેન તત્થ તત્થ હાનન્તિ, વિસેસોતિ ચ વુત્તધમ્મા વેદિતબ્બા. વિતક્કવિચારસહગતાતિ પઠમજ્ઝાનધમ્મા, કામાવચરધમ્મા એવ વા. ઉપેક્ખાસુખસહગતાતિ ઉપચારેન સદ્ધિં દુતિયજ્ઝાનધમ્મા, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા હિ ઇધ ઉપેક્ખાતિ અધિપ્પેતા. પીતિસુખસહગતાતિ સહ ઉપચારેન તતિયજ્ઝાનધમ્મા. ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિસહગતાતિ ચતુત્થજ્ઝાનધમ્મા.

સઞ્ઞૂપચારાતિ પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કરોન્તા એવ યે કેચિ ચિત્તુપ્પાદા, ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનધમ્મા’’તિપિ વદન્તિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસહગતાતિ ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ તસ્સ પરિકમ્મવસેન પવત્તધમ્મા. તે પન યસ્મા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયં ઠિતેનેવ સક્કા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું, ન તતો પરિહીનેન, તસ્મા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા હાનાય સંવત્તન્તીતિ ન યુત્તા કથા. વિસેસાય સંવત્તન્તીતિ પન યુત્તા કથાતિ આહ – ‘‘હાનાય…પે… દેસના’’તિ. કલ્લતાપરિચિતન્તિ સમત્થભાવેન પરિચિતં, યથાવુત્તસમાપત્તીસુ વસિભાવેન પરિચિતન્તિ અત્થો. તેનેવાહ – ‘‘અભિનીહારં ખમતી’’તિ. સેસં સબ્બં ઉત્તાનમેવ.

અપિ ચેત્થ અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞામુખેન કામચ્છન્દો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. પટિક્કૂલસઞ્ઞાપતિરૂપતાય બ્યાપાદો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સમાધિમુખેન થિનમિદ્ધં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. વીરિયારમ્ભમુખેન ઉદ્ધચ્ચં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સિક્ખાકામતામુખેન કુક્કુચ્ચં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ઉભયપક્ખસન્તીરણમુખેન વિચિકિચ્છા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠસમુપેક્ખનમુખેન સમ્મોહો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અત્તઞ્ઞુતામુખેન અત્તનિ અપરિભવને માનો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. વીમંસામુખેન હેતુપતિરૂપકપરિગ્ગહેન મિચ્છાદિટ્ઠિ વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. વિરત્તતાપતિરૂપકેન સત્તેસુ અદયાપન્નતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અનુઞ્ઞાતપટિસેવનપતિરૂપતાય કામસુખલ્લિકાનુયોગો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. આજીવપારિસુદ્ધિપતિરૂપતાય અસંવિભાગસીલતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સંવિભાગસીલતાપતિરૂપતાય મિચ્છાજીવો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અસંસગ્ગવિહારિતાપતિરૂપતાય અસઙ્ગહસીલતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સઙ્ગહસીલતાપતિરૂપતાય અનનુલોમિકસંસગ્ગો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સચ્ચવાદિતાપતિરૂપતાય પિસુણવાચા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અપિસુણવાદિતાપતિરૂપતાય અનત્થકામતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. પિયવાદિતાપતિરૂપતાય ચાટુકમ્યતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. મિતભાણિતાપતિરૂપતાય અસમ્મોદનસીલતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સમ્મોદનસીલતાપતિરૂપતાય માયા સાઠેય્યઞ્ચ વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. નિગ્ગય્હવાદિતાપતિરૂપતાય ફરુસવાચતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. પાપગરહિતાપતિરૂપતાય પરવજ્જાનુપસ્સિતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. કુલાનુદ્ધયતાપતિરૂપતાય કુલમચ્છરિયં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. આવાસચિરટ્ઠિતિકામતામુખેન આવાસમચ્છરિયં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ધમ્મપરિબન્ધપરિહરણમુખેન ધમ્મમચ્છરિયં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ધમ્મદેસનાભિરતિમુખેન ભસ્સારામતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અફરુસવાચતાગણાનુગ્ગહકરણમુખેન સઙ્ગણિકારામતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. પુઞ્ઞકામતાપતિરૂપતાય કમ્મારામતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સંવેગપતિરૂપેન ચિત્તસન્તાપો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. સદ્ધાલુતાપતિરૂપતાય અપરિક્ખતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. વીમંસનાપતિરૂપેન અસ્સદ્ધિયં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. અત્તાધિપતેય્યપતિરૂપેન ગરૂનં અનુસાસનિયા અપ્પદક્ખિણગ્ગાહિતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ધમ્માધિપતેય્યપતિરૂપેન સબ્રહ્મચારીસુ અગારવં વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. લોકાધિપતેય્યપતિરૂપેન અત્તનિ ધમ્મે ચ પરિભવો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. મેત્તાયનામુખેન રાગો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. કરુણાયનાપતિરૂપેન સોકો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. મુદિતાવિહારપતિરૂપેન પહાસો વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. ઉપેક્ખાવિહારપતિરૂપેન કુસલેસુ ધમ્મેસુ નિક્ખિત્તછન્દતા વઞ્ચેતીતિ યુજ્જતિ. એવં આગમપતિરૂપકઅધિગમપતિરૂપકાદીનમ્પિ તથા તથા વઞ્ચનસભાવો યુત્તિતો વેદિતબ્બો. એવં આગમાનુસારેન યુત્તિગવેસના કાતબ્બાતિ.

યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.