નયસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના

૭૯. એવં નાનાસુત્તવસેન એકસુત્તવસેન ચ હારવિચારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નયવિચારં દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમં નયસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. કસ્મા પનેત્થ યથા ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારો, અસ્સાદાદીનવતાતિ ગાથા. અયં દેસનાહારો કિં દેસયતી’’તિઆદિના હારનિદ્દેસો આરદ્ધો, એવં ‘‘તત્થ કતમો નન્દિયાવટ્ટો, તણ્હઞ્ચ અવિજ્જમ્પિ ચાતિ ગાથા, અયં નન્દિયાવટ્ટો કિં નયતી’’તિઆદિના અનારભિત્વા સમુટ્ઠાનમુખેન આરદ્ધન્તિ? વુચ્ચતે – હારનયાનં વિસયભેદતો. યથા હિ હારા બ્યઞ્જનમુખેન સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણના, ન એવં નયા. નયા પન નાનાસુત્તતો નિદ્ધારિતેહિ તણ્હાવિજ્જાદીહિ મૂલપદેહિ ચતુસચ્ચયોજનાય નયતો અનુબુજ્ઝિયમાનો દુક્ખાદિઅત્થો. સો હિ મગ્ગઞાણં નયતિ સમ્પાપેતીતિ નયો. પટિવિજ્ઝન્તાનં પન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનં તિણ્ણં વેનેય્યાનં વસેન મૂલપદવિભાગતો તિધા વિભત્તા. એકમેકો ચેત્થ યતો નેતિ, યઞ્ચ નેતિ, તેસં સંકિલેસવોદાનાનં વિભાગતો દ્વિસઙ્ગહો ચતુછઅટ્ઠદિસો ચાતિ ભિન્નો હારનયાનં વિસયો. તથા હિ વુત્તં – ‘‘હારા બ્યઞ્જનવિચયો, સુત્તસ્સ નયા તયો ચ સુત્તત્થો’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર). એવં વિસિટ્ઠવિસયત્તા હારનયાનં હારેહિ અઞ્ઞથા નયે નિદ્દિસન્તો ‘‘તત્થ કતમં નયસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થાયં વચનત્થો – સમુટ્ઠહન્તિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં. કે સમુટ્ઠહન્તિ? નયા. નયાનં સમુટ્ઠાનં નયસમુટ્ઠાનં. કિં પન તં? તંતંમૂલપદેહિ ચતુસચ્ચયોજના. સા હિ નન્દિયાવટ્ટાદીનં નયાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય સમુટ્ઠાનં ભૂમીતિ ચ વુચ્ચતિ. તથા ચ વક્ખતિ – ‘‘અયં વુચ્ચતિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમી’’તિ (નેત્તિ. ૮૧). પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય ચ ભવતણ્હાય ચાતિઆદિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમિદસ્સનં. તત્થ પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતીતિ અસુકસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ ભગવતો, અસુકસ્સ વા ચક્કવત્તિનો કાલે અવિજ્જા ભવતણ્હા ચ ઉપ્પન્ના. તતો પુબ્બે નાહોસીતિ એવં અવિજ્જાભવતણ્હાનં ન કાચિ પુરિમા મરિયાદા ઉપલબ્ભતિ. કસ્મા? અનમતગ્ગત્તા સંસારસ્સ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો, પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪; કથા. ૭૫) વિત્થારો. તત્થાતિ અવિજ્જાભવતણ્હાસુ. યદિપિ અવિજ્જાય સંયોજનભાવો, તણ્હાય ચ નીવરણભાવો પાળિયં વુત્તો, તથાપિ અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવેહિ ભવેહિ તણ્હા સંયોજેતીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાનીવરણં તણ્હાસંયોજન’’ન્તિ વુત્તં.

અવિજ્જાસંયુત્તાતિ અવિજ્જાય મિસ્સિતા, અવિજ્જાય વા અભિનિવેસવત્થૂસુ બદ્ધા. અવિજ્જાપક્ખેન વિચરન્તીતિ અવિજ્જાપક્ખેન અવિજ્જાસહાયેન દ્વાદસવિધેન વિપલ્લાસેન અભિનિવેસવત્થુભૂતે આરમ્મણે પવત્તન્તિ. તે વુચ્ચન્તિ દિટ્ઠિચરિતાતિ તે અવિજ્જાભિભૂતા રૂપાદીનિ નિચ્ચાદિતો અભિનિવિસન્તા દિટ્ઠિચરિતાતિ વુચ્ચન્તિ, દિટ્ઠિચરિતા નામાતિ અત્થો. તણ્હાપક્ખેનાતિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતેન. દિટ્ઠિવિચરિતે તણ્હાવિચરિતે ચ પટિપત્તિયા વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠિચરિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્તકિલમથાનુયોગન્તિ અત્તનો કાયસ્સ કિલિસ્સનપયોગં અત્તપરિતાપનપટિપત્તિં. કામસુખલ્લિકાનુયોગન્તિ કામસુખસ્સ અલ્લીયનપયોગં કામેસુ પાતબ્યતં.

યદિપિ બાહિરકા ‘‘દુક્ખં તણ્હા’’તિ ચ જાનન્તિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખ’’ન્તિ, ‘‘અયં તણ્હા, અયં તસ્સા વિરાગો’’તિ પરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બભાવેન પન ન જાનન્તિ, ઇતિ પવત્તિપવત્તિહેતુમત્તમ્પિ ન જાનન્તિ. કા પન કથા નિવત્તિનિવત્તિહેતૂસૂતિ આહ – ‘‘ઇતો બહિદ્ધા નત્થિ સચ્ચવવત્થાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ સચ્ચપ્પકાસનાતિ સચ્ચદેસના. સમથવિપસ્સનાકોસલ્લન્તિ સમથવિપસ્સનાસુ ભાવનાકોસલ્લં, તાસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનમનસિકારકોસલ્લં વા. વિપસ્સનાધિટ્ઠાનઞ્ચેત્થ સમથં અધિપ્પેતં. ઉપસમસુખપ્પત્તીતિ કિલેસાનં વૂપસમસુખાધિગમો. વિપરીતચેતાતિ મિચ્છાભિનિવિટ્ઠચેતા. નત્થિ સુખેન સુખન્તિ યં અનવજ્જપચ્ચયપરિભોગસુખેન કાયં ચિત્તઞ્ચ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથં કત્વા અરિયેહિ પત્તબ્બં ઉપસમસુખં, તં પટિક્ખિપતિ. દુક્ખેનાતિ કાયખેદનદુક્ખેન.

સો લોકં વડ્ઢયતીતિ સો કામે પટિસેવેન્તો અત્તભાવસઙ્ખાતં લોકં વડ્ઢેતિ પીનેતિ. પુત્તનત્તુપરમ્પરાય વા સંસારસ્સ અનુપચ્છેદનતો સત્તલોકં વડ્ઢેતિ. બહું પુઞ્ઞં પસવતીતિ અત્તનો પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સન્તપ્પનેન પુત્તમુખદસ્સનેન ચ બહું પુઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ. અભિનિવેસસ્સ નાતિદળ્હતાય એવંસઞ્ઞી. દળ્હતાય એવંદિટ્ઠી દુક્ખેન સુખં પત્થયમાના અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા કામેસુ પુઞ્ઞસઞ્ઞી કામસુખલ્લિકાનુયોગમનુયુત્તા ચ વિહરન્તીતિ યોજેતબ્બં.

તદભિઞ્ઞા સન્તાતિ તથાસઞ્ઞિનો સમાના. રોગમેવ વડ્ઢયન્તીતિ અત્તભાવરોગમેવ કિલેસરોગમેવ વા અપરાપરં વડ્ઢેન્તિ. ગણ્ડસલ્લેસુપિ એસેવ નયો. રોગાભિતુન્નાતિ યથાવુત્તરોગબ્યાધિતા. ગણ્ડપટિપીળિતાતિ યથાવુત્તગણ્ડબાધિતા. સલ્લાનુવિદ્ધાતિ યથાવુત્તસલ્લેન અનુપવિટ્ઠા. ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જાનીતિ ઉપપજ્જનચવનાનિ. ઉગ્ઘાતનિગ્ઘાતન્તિ ઉચ્ચાવચભાવં. રોગગણ્ડસલ્લભેસજ્જન્તિ યથાવુત્તરોગાદિતિકિચ્છનં, સમથવિપસ્સનં સન્ધાય વદતિ. તેનેવાહ – ‘‘સમથવિપસ્સના રોગનિગ્ઘાતકભેસજ્જ’’ન્તિ. તત્થ રોગનિગ્ઘાતકન્તિ રોગવૂપસમનં. ‘‘સંકિલેસો દુક્ખ’’ન્તિઆદિના સચ્ચાનિ તેસં પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવેન કથેતિ.

તત્થ સંકિલેસો દુક્ખન્તિ અત્તકિલમથાનુયોગકામસુખલ્લિકાનુયોગસંકિલેસવન્તો, તેહિ વા સંકિલિસ્સમાનો રૂપારૂપકાયો દુક્ખં અરિયસચ્ચં. તદભિસઙ્ગો તણ્હાતિ તત્થ અભિસઙ્ગો આસઙ્ગોતિ લદ્ધનામા તણ્હા.

૮૦. ઇદાનિ દિટ્ઠિચરિતતણ્હાચરિતાનં સક્કાયદિટ્ઠિદસ્સને પવત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠિચરિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠિચરિતા રૂપં અત્તતો ઉપગચ્છન્તીતિ દિટ્ઠિચરિતા દિટ્ઠાભિનિવેસસ્સ બલવભાવતો રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હન્તિ. તેસઞ્હિ અત્તાભિનિવેસો બલવા, ન તથા અત્તનિયાભિનિવેસો. એસ નયો વેદનન્તિઆદીસુપિ. તણ્હાચરિતા રૂપવન્તં અત્તાનન્તિ તણ્હાચરિતા તણ્હાભિનિવેસસ્સ બલવભાવતો રૂપં અત્તનો કિઞ્ચનપલિબોધભાવે ઠપેત્વા અવસેસં વેદનાદિં ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હન્તિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અત્તાધારં વા રૂપં. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ રૂપાધારં વા અત્તાનં. વેદનાવન્તન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એતેસઞ્હિ અત્તનિયાભિનિવેસો બલવા, ન તથા અત્તાભિનિવેસો. તસ્મા યથાલદ્ધં અત્તનિયન્તિ કપ્પેત્વા તદઞ્ઞં ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હન્તિ. અયં વુચ્ચતિ વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠીતિ અયં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એકેકસ્મિં ચતુન્નં ચતુન્નં ગાહાનં વસેન વીસતિવત્થુકા સતિ વિજ્જમાને ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે, સતી વા વિજ્જમાના તત્થ દિટ્ઠીતિ સક્કાયદિટ્ઠિ.

લોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠીતિ પઠમમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. અન્વાયિકાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા અનુગામિનો. યદા સમ્માદિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિયા પજહનવસેન પવત્તા, તદા તસ્સા અનુગુણભાવેન પવત્તમાનકાતિ અત્થો. કે પન તેતિ? આહ ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પો’’તિઆદિ. ‘‘તે તયો ખન્ધા’’તિઆદિના અરિયમગ્ગતો ખન્ધમુખેન સમથવિપસ્સના નિદ્ધારેતિ. ‘‘તત્થ સક્કાયો’’તિઆદિ ચતુસચ્ચનિદ્ધારણં. તં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પુન ‘‘તત્થ યે રૂપં અત્તતો ઉપગચ્છન્તી’’તિઆદિના સક્કાયદસ્સનમુખેન ઉચ્છેદાદિઅન્તદ્વયં, મજ્ઝિમઞ્ચ પટિપદં નિદ્ધારેતિ. તત્થ ઇમે વુચ્ચન્તિ ઉચ્છેદવાદિનોતિ ઇમે રૂપાદિકે પઞ્ચક્ખન્ધે અત્તતો ઉપગચ્છન્તા રૂપાદીનં અનિચ્ચભાવતો ઉચ્છિજ્જતિ અત્તા વિનસ્સતિ ન હોતિ પરં મરણાતિ એવં અભિનિવિસનતો ‘‘ઉચ્છેદવાદિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ સસ્સતવાદિનોતિ ઇમે ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાન’’ન્તિઆદિના રૂપાદિવિનિમુત્તો અઞ્ઞો કોચિ અત્તાતિ ઉપગચ્છન્તા ‘‘સો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ અભિનિવિસનતો ‘‘સસ્સતવાદિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘ઉચ્છેદસસ્સતવાદા ઉભો અન્તા, અયં સંસારપવત્તી’’તિઆદિ સચ્ચનિદ્ધારણં, તં સુવિઞ્ઞેય્યં.

ઉચ્છેદસસ્સતં સમાસતો વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠીતિ અત્તા ઉચ્છિજ્જતિ અત્તા નિચ્ચોતિ ચ આદિપ્પવત્તનતો ઉચ્છેદસસ્સતદસ્સનં સઙ્ખેપતો વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ એવ હોતિ. સબ્બોપિ હિ અત્તવાદો સક્કાયદિટ્ઠિઅન્તોગધો એવાતિ. વિત્થારતો દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનીતિ ઉચ્છેદસસ્સતદસ્સનં વિત્થારેન બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૨૮ આદયો) આગતાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ. તેસન્તિ એવં સઙ્ખેપવિત્થારવન્તાનં ઉચ્છેદસસ્સતદસ્સનાનં. પટિપક્ખોતિ પહાયકપટિપક્ખો. તેચત્તાલીસં બોધિપક્ખિયા ધમ્માતિ અનિચ્ચસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞા પહાનસઞ્ઞા વિરાગસઞ્ઞા નિરોધસઞ્ઞા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ એતે તેચત્તાલીસં બોધિપક્ખિયા ધમ્મા.

એવં વિપસ્સનાવસેન પટિપક્ખં દસ્સેત્વા પુન સમથવસેન દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠ વિમોક્ખા દસ ચ કસિણાયતનાની’’તિ વુત્તં. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ મોહજાલન્તિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ મોહજાલહેતુકત્તા મોહજાલઞ્ચ. અનાદિઅનિધનપ્પવત્તન્તિ પુરિમાય કોટિયા અભાવતો અનાદિ. અસતિ પટિપક્ખાધિગમે સન્તાનવસેન અનુપચ્છેદેન પવત્તનતો અનિધનપ્પવત્તં. યસ્મા પન મોહજાલહેતુકાનિ દિટ્ઠિગતાનિ મોહજાલે પદાલિતે પદાલિતાનિ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તેચત્તાલીસં બોધિપક્ખિયા ધમ્મા ઞાણવજિરં મોહજાલપ્પદાલન’’ન્તિ.

તત્થ ઞાણવજિરન્તિ વજિરૂપમઞાણં. અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા તેજેત્વા તિક્ખસભાવં આપાદિતં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગઞાણઞ્ચ ઞાણવજિરં. ઇદમેવ હિ ઞાણં ભગવતો પવત્તં ‘‘મહાવજિરઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન સસમ્ભારં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેચત્તાલીસં બોધિપક્ખિયા ધમ્મા’’તિ આહ. મોહજાલપ્પદાલનન્તિ પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભનવસેન મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન અવિજ્જાભવતણ્હાનં પદાલનં. અતીતાદિભેદભિન્નેસુ રૂપાદીસુ સકઅત્તભાવાદીસુ ચ સંસિબ્બનવસેન પવત્તનતો જાલં ભવતણ્હા. તસ્સા હિ તણ્હા જાલિની સિબ્બિની જાલન્તિ ચ અધિવચનન્તિ. એવં અત્તકિલમથાનુયોગકામસુખલ્લિકાનુયોગદિટ્ઠિતણ્હાભિનિવેસસસ્સતુચ્છેદાનં નિદ્ધારણવસેન મોહજાલપરિયાયવિસેસતો અવિજ્જાતણ્હા વિભજિત્વા યથાનુસન્ધિના સંકિલેસપક્ખં નિગમેન્તો ‘‘તેન વુચ્ચતિ પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય ચ ભવતણ્હાય ચા’’તિ આહ.

૮૧. ‘‘તત્થ દિટ્ઠિચરિતો’’તિઆદિના વોદાનપક્ખં દસ્સેતિ. તત્થ સલ્લેખાનુસન્તતવુત્તીતિ અનુપદ્દુતસલ્લેખવુત્તિ. કસ્મા? યસ્મા સલ્લેખે તિબ્બગારવો. દિટ્ઠિચરિતો હિ તપોજિગુચ્છાદિના અનુપાયેનપિ યેભુય્યેન કિલેસાનં સલ્લેખનાધિપ્પાયેન ચરતિ, તસ્મા સો સાસને પબ્બજિતો ધુતધમ્મવસેન સલ્લેખપટિપદં પૂરેતિ. સિક્ખાનુસન્તતવુત્તીતિ અચ્છિદ્દચતુપારિસુદ્ધિસીલવુત્તિ. દિટ્ઠિયા સવિસયે પઞ્ઞાસદિસી પવત્તીતિ સો વિસુજ્ઝમાનો પઞ્ઞાધિકો હોતીતિ આહ – ‘‘દિટ્ઠિચરિતો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમન્તો ધમ્માનુસારી ભવતી’’તિ. તણ્હાવસેન મિચ્છાવિમોક્ખો હોતીતિ તણ્હાચરિતો વિસુજ્ઝમાનો સદ્ધાધિકોવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તણ્હાચરિતો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમન્તો સદ્ધાનુસારી ભવતી’’તિ. દિટ્ઠિચરિતો સુખાય પટિપદાયાતિઆદિ પટિપદાનિદ્દેસો હેટ્ઠા દેસનાહારવિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૫ આદયો) આગતો એવ, અત્થોપિ તત્થ સબ્બપ્પકારતો વુત્તો એવ.

અપુબ્બપદેસુ પન વિવેચિયમાનોતિ વિમોચિયમાનો. પટિનિસ્સરતીતિ નિય્યાતિ વિમુચ્ચતીતિ અત્થો. દન્ધઞ્ચ ધમ્મં આજાનાતીતિ તણ્હાચરિતસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ વસેન વુત્તં. તિક્ખપઞ્ઞો પન ખિપ્પં ધમ્મં આજાનાતીતિ. ‘‘સત્તાપિ દુવિધા’’તિઆદિના ઇન્દ્રિયવિભાગેન પુન પટિપદાવિભાગં દસ્સેતિ, તં સુવિઞ્ઞેય્યં.

‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિના તાસં પટિપદાનં નિય્યાને તીસુપિ કાલેસુ એકન્તિકભાવં દસ્સેતિ. તત્થ ઇમાહિ એવ ચતૂહિ પટિપદાહીતિ ઇમાહિ એવ ચતૂહિ પટિપદાહિ, તબ્બિનિમુત્તાય અઞ્ઞાય પટિપદાય અભાવતો. ચતુક્કમગ્ગન્તિ પટિપદાચતુક્કં, પટિપદા હિ મગ્ગોતિ. અથ વા ચતુક્કમગ્ગન્તિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ ચતુદ્દિસાસઙ્ખાતં મગ્ગં. તા પન ચતસ્સો દિસા દિસાલોચનનયે આગમિસ્સન્તિ. કિમત્થં પન ચતુક્કમગ્ગં પઞ્ઞપેન્તીતિ આહ ‘‘અબુધજનસેવિતાયા’’તિઆદિ. તત્થ અબુધજનસેવિતાયાતિ અપણ્ડિતજનસેવિતાય. બાલકન્તાયાતિ બાલજનકામિતાય. રત્તવાસિનિયાતિ રત્તેસુ રાગાભિભૂતેસુ વસતીતિ રત્તવાસિની, તસ્સા. નન્દિયાતિ તત્ર તત્રાભિનન્દનટ્ઠેન નન્દીસઙ્ખાતાય. અવટ્ટનત્થન્તિ સમુચ્છિન્દનત્થં. અયં વુચ્ચતિ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમીતિ અયં તણ્હાવિજ્જાનં વસેન સંકિલેસપક્ખે દ્વે દિસા સમથવિપસ્સનાનં વસેન વોદાનપક્ખેપિ દ્વે દિસા ચતુસચ્ચયોજના નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ સમુટ્ઠાનતાય ભૂમીતિ.

૮૨. એવં નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમિં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તસ્સ દિસાભૂતધમ્મે નિદ્દિસન્તેન યસ્મા ચસ્સ દિસાભૂતધમ્મેસુ વુત્તેસુ દિસાલોચનનયો વુત્તોયેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘વેય્યાકરણેસુ હિ યે કુસલાકુસલા’’તિ દિસાલોચનલક્ખણં એકદેસેન પચ્ચામસિત્વા ‘‘તે દુવિધા ઉપપરિક્ખિતબ્બા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તેતિ દિસાભૂતધમ્મા. દુવિધાતિ ‘‘ઇમે સંકિલેસધમ્મા, ઇમે વોદાનધમ્મા’’તિ એવં દુવિધેન. ઉપપરિક્ખિતબ્બાતિ ઉપપત્તિતો પરિતો ઇક્ખિતબ્બા, ધમ્મયુત્તિતો તંતંદિસાભાવેન પેક્ખિતબ્બા આલોચિતબ્બાતિ અત્થો.

યં પકારં સન્ધાય ‘‘દુવિધા ઉપપરિક્ખિતબ્બા’’તિ વુત્તં, તં દસ્સેતિ ‘‘લોકવટ્ટાનુસારી ચ લોકવિવટ્ટાનુસારી ચા’’તિ. તસ્સત્થો – લોકો એવ વટ્ટં લોકવટ્ટં. લોકવટ્ટભાવેન અનુસરતિ પવત્તતીતિ લોકવટ્ટાનુસારી, સંકિલેસધમ્મોતિ અત્થો. લોકસ્સ, લોકતો વા વિવટ્ટં લોકવિવટ્ટં, નિબ્બાનં. તં અનુસરતિ અનુલોમનવસેન ગચ્છતીતિ લોકવિવટ્ટાનુસારી, વોદાનધમ્મોતિ અત્થો. તેનેવાહ – ‘‘વટ્ટં નામ સંસારો, વિવટ્ટં નિબ્બાન’’ન્તિ.

તં કથં દટ્ઠબ્બન્તિ તં કથં કેન પકારેન દટ્ઠબ્બન્તિ ચે? ઉપચયેન. યથા કતં કમ્મં ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા કતં ઉપચિતન્તિ વુચ્ચતિ. એવં ઉપચિતભાવે કમ્મં નામ હોતિ, વિપાકવટ્ટસ્સ કારણં હોતીતિ અત્થો. સબ્બેપિ કિલેસા ચતૂહિ વિપલ્લાસેહિ નિદ્દિસિતબ્બા, દસન્નમ્પિ કિલેસાનં વિપલ્લાસહેતુભાવતો. તે કત્થ દટ્ઠબ્બાતિ તે પન વિપલ્લાસા કત્થ પસ્સિતબ્બાતિ આહ – ‘‘દસ વત્થુકે કિલેસપુઞ્જે’’તિ. દસવિધકારણે કિલેસસમૂહેતિ અત્થો. તત્થ કિલેસાપિ કિલેસવત્થુ, કિલેસાનં પચ્ચયધમ્માપિ કિલેસવત્થુ. તેસુ કારણભાવેન પુરિમસિદ્ધા કિલેસા પરતો પરેસં કિલેસાનં પચ્ચયભાવતો કિલેસાપિ કિલેસવત્થુ. અયોનિસોમનસિકારો, અયોનિસોમનસિકારપરિક્ખતા ચ ધમ્મા કિલેસુપ્પત્તિહેતુભાવતો કિલેસપ્પચ્ચયાપિ કિલેસવત્થૂતિ દટ્ઠબ્બં.

ચત્તારો આહારાતિ એત્થ આહારસીસેન તબ્બિસયા કિલેસાપિ અધિપ્પેતા. ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘પઠમે આહારે’’તિઆદિના દસવત્થુકે કિલેસપુઞ્જે પુરિમં પુરિમં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ કારણન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ પઠમે આહારેતિ વિસયભૂતે પઠમે આહારે પઠમો વિપલ્લાસો પવત્તતીતિ અત્થો. સેસાહારેસુપિ એસેવ નયો. પઠમે વિપલ્લાસેતિ પઠમે વિપલ્લાસે અપ્પહીને સતિ પઠમં ઉપાદાનં પવત્તતીતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં નિદ્દેસેયેવ કથયિસ્સામ.

૮૩. ઇદાનિ દસવત્થુકં કિલેસપુઞ્જં તણ્હાવિજ્જાવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે કરોન્તો ‘‘યો ચ કબળીકારો આહારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ કબળીકારાહારં ફસ્સાહારઞ્ચ અપરિજાનન્તસ્સ તણ્હાચરિતસ્સ યથાક્કમં કાયવેદનાસુ તિબ્બો છન્દરાગો હોતિ, ઇતિ ઉપક્કિલેસસ્સ છન્દરાગસ્સ હેતુભાવતો યો ચ કબળીકારો આહારો, યો ચ ફસ્સો આહારો, ઇમે તણ્હાચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા. તથા મનોસઞ્ચેતનાહારં વિઞ્ઞાણાહારઞ્ચ અપરિજાનન્તો દિટ્ઠિચરિતો તેસુ અત્તસઞ્ઞી નિચ્ચસઞ્ઞી ચ હોતીતિ વુત્તનયેનેવ તે દિટ્ઠિચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા. તથા પુરિમકા દ્વે વિપલ્લાસા પુરિમકાનિ એવ ચ દ્વે દ્વેઉપાદાનયોગગન્થાસવઓઘસલ્લવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિઅગતિગમનાનિ તણ્હાપધાનત્તા તણ્હાસભાવત્તા તણ્હાવિસયત્તા ચ તણ્હાચરિતસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા. પચ્છિમકાનિ પન તાનિ દિટ્ઠિપધાનત્તા દિટ્ઠિસભાવત્તા દિટ્ઠિવિસયત્તા ચ દિટ્ઠિચરિતસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

૮૪. કબળીકારે આહારે ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસોતિ ચતૂસુ આહારેસુ કબળીકારે આહારે ચતૂસુ ચ વિપલ્લાસેસુ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસો દટ્ઠબ્બો કબળીકારાહારસ્સ અસુભસભાવત્તા અસુભસમુટ્ઠાનત્તા ચ. તથા ફસ્સાહારસ્સ દુક્ખસભાવત્તા દુક્ખપચ્ચયત્તા ચ વિસેસતો તત્થ ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસો. તથા યેભુય્યેન સત્તા વિઞ્ઞાણે નિચ્ચસઞ્ઞિનો, સઙ્ખારેસુ ચ અત્તસઞ્ઞિનો, ચેતનાપધાના ચ સઙ્ખારાતિ વુત્તં – ‘‘વિઞ્ઞાણે આહારે…પે… અત્તાતિ વિપલ્લાસો’’તિ. પઠમે વિપલ્લાસે ઠિતો કામે ઉપાદિયતીતિ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી કિલેસકામેન વત્થુકામે દળ્હં ગણ્હાતિ. ઇદં વુચ્ચતિ કામુપાદાનન્તિ યં તથા કામાનં ગહણં, ઇદં વુચ્ચતિ કામુપાદાનં. ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી ‘‘સીલબ્બતેહિ અનાગતે ભવવિસુદ્ધીતિ તં નિબ્બુતિસુખ’’ન્તિ દળ્હં ગણ્હાતિ. ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી ‘‘સબ્બે ભવા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’’તિ સંસારાભિનન્દિનિં ભવદિટ્ઠિં દળ્હં ગણ્હાતિ. ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ વિપરિયેસગ્ગાહી ‘‘અસતિ અત્તનિ કસ્સિદં કમ્મફલં, તસ્મા સો કરોતિ, સો પટિસંવેદેતી’’તિ અત્તદિટ્ઠિં દળ્હં ગણ્હાતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘દુતિયે વિપલ્લાસે ઠિતો’’તિઆદિના.

અયં વુચ્ચતિ કામયોગોતિ યેન કામરાગસઙ્ખાતેન કામુપાદાનેન વત્થુકામેહિ સહ સત્તો સંયોજીયતિ, અયં કામરાગો ‘‘કામયોગો’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતિ ભવયોગોતિ યતો સીલબ્બતુપાદાનસઙ્ખાતેન ભવુપાદાનેન ભવેન સહ સત્તો સંયોજીયતિ, અયં ભવરાગો ‘‘ભવયોગો’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિયોગોતિ યાય અહેતુકદિટ્ઠિઆદિસઙ્ખાતાય પાપિકાય દિટ્ઠિયા, સક્કાયદિટ્ઠિઆદિઅવસિટ્ઠદિટ્ઠિયા ચ સત્તો દુક્ખેન સહ સંયોજીયતિ, અયં પાપિકા દિટ્ઠિ ‘‘દિટ્ઠિયોગો’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતિ અવિજ્જાયોગોતિ યાય અત્તવાદુપાદાનેન સકલવટ્ટદુક્ખેન ચ સહ સત્તો સંયોજીયતિ, અયં અવિજ્જા ‘‘અવિજ્જાયોગો’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન કામયોગાદયો અભિજ્ઝાકાયગન્થાદીનં પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘પઠમે યોગે ઠિતો અભિજ્ઝાય કાયં ગન્થતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાય કાયં ગન્થતીતિ પરાભિજ્ઝાયનલક્ખણાય અભિજ્ઝાય નામકાયં ગન્થતિ ઘટ્ટેતીતિ અત્થો. તથા ભવપત્થનાય અપ્પહીનત્તા ભવદિટ્ઠિભવરાગવસેન આઘાતવત્થૂસુ સત્તા ચિત્તાનિ પદૂસેન્તીતિ આહ – ‘‘દુતિયે યોગે ઠિતો બ્યાપાદેન કાયં ગન્થતી’’તિ. તથા દિટ્ઠિવસેન અવિજ્જાવસેન ચ સીલબ્બતેહિ સુજ્ઝતિ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ચ અભિનિવિસતીતિ આહ – ‘‘તતિયે…પે… ઇદંસચ્ચાભિનિવેસેન કાયં ગન્થતી’’તિ.

તસ્સાતિ તસ્સ અભિજ્ઝાદીહિ સમન્નાગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. એવં ગન્થિતાતિ એવં અભિજ્ઝાયનાદિવસેન નામકાયં ગન્થિત્વા ઠિતા. આસવન્તીતિ આસવભાવેન પવત્તન્તિ. કુતો ચ વુચ્ચતિ આસવન્તીતિ કુતો પન હેતુતો તે કિલેસા આસવન્તીતિ આસવહેતું પુચ્છતિ. યસ્મા પન કિલેસા કુસલપ્પવત્તિં નિવારેત્વા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તા, મગ્ગેન અસમુચ્છિન્ના એવ વા આસવાનં ઉપ્પત્તિહેતુ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘અનુસયતો વા પરિયુટ્ઠાનતો વા’’તિ વુત્તં. અભિજ્ઝાકાયગન્થેન કામાસવોતિ અભિજ્ઝાકાયગન્થેન સિદ્ધેન કામરાગસભાવત્તા કામાસવો સિદ્ધો હોતિ. કત્થચિદેવ વિસયે દોમનસ્સિતો તપ્પટિપક્ખે વિસયે તબ્બિસયબહુલે ચ ભવે પત્થેતીતિ આહ – ‘‘બ્યાપાદકાયગન્થેન ભવાસવો’’તિ. પરામાસકાયગન્થેન દિટ્ઠાસવોતિ સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થેન સિદ્ધેન તંસભાવત્તા અપરાપરં વા દિટ્ઠિયો ગન્થેન્તસ્સ દિટ્ઠાસવો સિદ્ધો હોતિ. ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થેન અવિજ્જાસવોતિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તસ્સ અયોનિસોમનસિકારતો અનેકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સદ્ધિં અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેસં વા અકુસલધમ્માનં અવિજ્જાપુબ્બઙ્ગમત્તા ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થેન સિદ્ધેન તસ્સ હેતુભૂતો અવિજ્જાસવો સિદ્ધો હોતિ.

યસ્મા પન આસવા એવ પરિબુદ્ધા વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસાદેન્તીતિ ‘‘ઓઘા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તસ્સ ઇમે ચત્તારો આસવા’’તિઆદિ.

અનુસયસહગતાતિ અનુસયભાવં અપ્પટિક્ખિપિત્વા ગતા પવત્તા, અનુસયભૂતા વા. અજ્ઝાસયન્તિ ચિત્તં. અનુપવિટ્ઠાતિ ઓગાળ્હા. હદયં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તીતિ ચિત્તસ્સ અબ્ભન્તરસઙ્ખાતં હદયં આહન્ત્વા તિટ્ઠન્તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫) ‘‘અબ્ભન્તરટ્ઠેન હદય’’ન્તિ. તેન વુચ્ચન્તિ સલ્લાતિ યસ્મા અજ્ઝાસયં અનુપવિટ્ઠા હદયં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, તેન વુચ્ચન્તિ ‘‘સલ્લા’’તિ. પીળાજનનં દુરુદ્ધરણતા ચ સલ્લટ્ઠો. ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ ગહણમુખેન ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ ગહણં હોતીતિ દિટ્ઠિં નિસ્સાયપિ માનં જપ્પેન્તીતિ આહ ‘‘દિટ્ઠોઘેન માનસલ્લો’’તિ.

પરિયાદિન્નન્તિ અઞ્ઞસ્સ ઓકાસં અદત્વા સમન્તતો ગહિતં. ચતૂસુ ધમ્મેસુ સણ્ઠહતીતિ આરમ્મણપચ્ચયતાય આરમ્મણભૂતેસુ ચતૂસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠહતિ. તાનિ સરૂપતો દસ્સેતિ ‘‘રૂપે વેદનાય સઞ્ઞાય સઙ્ખારેસૂ’’તિ. નન્દૂપસેચનેનાતિ લોભસહગતસ્સ સમ્પયુત્તા નન્દી સહજાતકોટિયા, ઇતરસ્સ ઉપનિસ્સયકોટિયા ઉપસેચનન્તિ નન્દૂપસેચનં, તેન નન્દૂપસેચનેન. કેન પન તં નન્દૂપસેચનન્તિ આહ – ‘‘રાગસલ્લેન નન્દૂપસેચનેન વિઞ્ઞાણેના’’તિ.

તત્થ રાગસલ્લેનાતિ રાગસલ્લેન હેતુભૂતેન નન્દૂપસેચનેન વિઞ્ઞાણેનાતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. રૂપૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીતિ રૂપમેવ આરમ્મણકરણવસેન ઉપગન્તબ્બતો, વિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠાભાવતો ચ રૂપૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઠિતિ. પઞ્ચવોકારભવસ્મિઞ્હિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં રૂપક્ખન્ધં નિસ્સાય તિટ્ઠતિ. દોસસલ્લેનાતિ સહજાતેન દોસસલ્લેન. યદા વેદનૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ વુચ્ચતિ, તદા ઉપનિસ્સયકોટિયાવ નન્દિયા ઉપસિત્તં વિઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બં. વેદનાપિ દોમનસ્સવેદનાવ. યદા ચ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભૂતેન દોસસલ્લેન વેદનૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ વુચ્ચતિ, તદા સહજાતકોટિયા, ઉપનિસ્સયકોટિયા વા નન્દિયા ઉપસિત્તં વિઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બં. વેદના પન તિસ્સોપિ તિસ્સન્નં વેદનાનં આરમ્મણૂપનિસ્સયભાવતો. તત્થ પઠમનયો દોમનસ્સારમ્મણસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ વસેન વુત્તો. દુતિયો સબ્બવેદનારમ્મણસ્સ વસેનાપિ દટ્ઠબ્બં.

માનસલ્લેનાતિ માનસલ્લેન સહજાતેન, ઉપનિસ્સયભૂતેન વા. મોહસલ્લેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ અનાદિમતિસંસારે ઇત્થિપુરિસા રૂપાભિરામાતિ રાગસલ્લવસેન પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ યોજિતા. સબ્બાયપિ વેદનાય દુક્ખપરિયાયસબ્ભાવતો દુક્ખાય ચ દોસો અનુસેતીતિ દોસસલ્લવસેન દુતિયા, સઞ્ઞાવસેન ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ મઞ્ઞના હોતીતિ માનસલ્લવસેન તતિયા, સઙ્ખારેસુ સમૂહઘનં દુબ્બિનિબ્ભોગન્તિ મોહસલ્લવસેન ચતુત્થી વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઉપત્થદ્ધન્તિ ઓલુબ્ભારમ્મણભૂતાહિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીહિ ઉપત્થમ્ભિતં. તઞ્ચ કમ્મન્તિ યં ‘‘ચેતના ચેતસિક’’ન્તિ પુબ્બે (નેત્તિ. ૮૨) વુત્તં. ઇમે ચ કિલેસાતિ ઇમે ચ દસવત્થુકા કિલેસા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૮૫. ઇદાનિ આહારાદયો નયાનં સંકિલેસપક્ખે દિસાભાવેન વવત્થપેતું ‘‘ઇમા ચતસ્સો દિસા’’તિઆદિ આરદ્ધં, તં ઉત્તાનમેવ. પુન કબળીકારો આહારોતિઆદિ આહારાદીસુયેવ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપક્કિલેસા, તં વિભજિત્વા દસ્સેતું આરદ્ધં. તત્થ દસન્નં સુત્તાનન્તિ એકદેસેસુ સમુદાયવોહારેન વુત્તં. સમુદાયેસુ હિ પવત્તા સમઞ્ઞા અવયવેસુપિ દિસ્સતિ, ‘‘યથા પટો દડ્ઢો, સમુદ્દો દિટ્ઠો’’તિ ચ. એકો અત્થોતિ એકસ્સ અત્થસ્સ નિપ્ફાદનતો વુત્તં. બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ એત્થ બ્યઞ્જનગ્ગહણેન બ્યઞ્જનત્થોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. દસહિપિ સુત્તપદેહિ સવત્થુકા તણ્હા વુત્તા. તણ્હા ચ રાગચરિતં પુગ્ગલં ખિપ્પં દૂસેતીતિ આહ – ‘‘ઇમે રાગચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપક્કિલેસા’’તિ. યથા ચ પઠમદિસાભાવેન વુત્તધમ્મા રાગચરિતસ્સ ઉપક્કિલેસા, એવં દુતિયદિસાભાવેન વુત્તધમ્મા દોસચરિતસ્સ. તતિયચતુત્થદિસાભાવેન વુત્તધમ્મા યથાક્કમં દિટ્ઠિચરિતસ્સ મન્દસ્સ તિક્ખસ્સ ચ ઉપક્કિલેસા વુત્તા. તેસં ઉપક્કિલેસભાવો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

આહારવિપલ્લાસાદયો યદિપિ સબ્બેહિ તીહિ વિમોક્ખમુખેહિ પુબ્બભાગે યથારહં પરિઞ્ઞેય્યા પહાતબ્બા ચ. યસ્સ પન દુક્ખાનુપસ્સના પુરિમે આહારદ્વયે દુક્ખાકારેન બહુલં પવત્તતિ, તસ્સ વસેન યો ચ કબળીકારો આહારો, યો ચ ફસ્સો આહારો, ઇમે અપ્પણિહિતેન વિમોક્ખમુખેન પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં. એસ નયો સેસેસુ. એવઞ્ચેતં, ન અઞ્ઞથા. ન હિ અરિયમગ્ગાનં વિય પહાતબ્બેસુ વિમોક્ખમુખાનં પરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બેસુ કોચિ નિયમો સમ્ભવતિ. ઇતિ સબ્બે લોકવટ્ટાનુસારિનો ધમ્મા નિય્યન્તિ, તે લોકા તીહિ વિમોક્ખમુખેહીતિ નિગમનં. તસ્સત્થો – ઇતિ એવં વુત્તપ્પકારા સબ્બે આહારાદયો લોકસઙ્ખાતવટ્ટાનુસારિનો ધમ્મા તે લોકભૂતા વટ્ટતો નિય્યન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ તીહિ વિમોક્ખમુખેહીતિ.

૮૬. એવં સંકિલેસપક્ખે દિસાભૂતધમ્મે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ વોદાનપક્ખે દિસાભૂતધમ્મે દસ્સેતું ‘‘ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયઆનેઞ્જવિહારોતિ ચત્તારો વિહારા. માનપ્પહાનઆલયસમુગ્ઘાતઅવિજ્જાપહાનભવૂપસમા ચત્તારો અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા. સચ્ચાધિટ્ઠાનાદીનિ ચત્તારિ અધિટ્ઠાનાનિ. છન્દસમાધિભાવનાદયો ચતસ્સો સમાધિભાવના. ઇન્દ્રિયસંવરો તપસઙ્ખાતો પુઞ્ઞધમ્મો બોજ્ઝઙ્ગભાવના સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગસઙ્ખાતં નિબ્બાનઞ્ચાતિ ચત્તારો સુખભાગિયા ધમ્મા વેદિતબ્બાતિ.

પઠમા પટિપદાતિઆદિ પટિપદાસતિપટ્ઠાનાદીનં અભેદસન્દસ્સનં. યદિ એવં કસ્મા વિસું ગહણં કતન્તિ? દસવત્થુકસ્સ કિલેસપુઞ્જસ્સ પટિપક્ખભાવદસ્સનત્થં પટિપદાદિદસકનિદ્દેસો. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘ચત્તારો આહારા તેસં પટિપક્ખો ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિ (નેત્તિ. ૮૭). કિઞ્ચાપિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ‘‘ઇદં નામ સતિપટ્ઠાનં ઇમાય એવ પટિપદાય ઇજ્ઝતી’’તિ નિયમો નત્થિ, તથાપિ પઠમાય પટિપદાય પઠમં સતિપટ્ઠાનં સમ્ભવતીતિ સમ્ભવવસેન એવં વુત્તં – ‘‘પઠમા પટિપદા, પઠમં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ. યસ્મા પન આહારવિપલ્લાસાદીનં વિય પટિપદાસતિપટ્ઠાનાદીનં અત્થતો નાનત્તં નત્થિ. સતિપટ્ઠાનાનિયેવ હિ તથા તથા પટિપજ્જમાનાનિ દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાદિનામકાનિ હોન્તિ, તસ્મા યથા સંકિલેસપક્ખે ‘‘પઠમે આહારે પઠમો વિપલ્લાસો’’તિઆદિના અધિકરણભેદેન વુત્તં, એવં અધિકરણભેદં અકત્વા ‘‘પઠમા પટિપદા, પઠમં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

અન્ધસ્સ પબ્બતારોહનં વિય કદાચિદેવ ઉપ્પજ્જનકં અચ્છરિયં, અચ્છરાયોગ્ગં અચ્છરિયન્તિ પોરાણા. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં. ઉભયમ્પેતં વિમ્હયાવહસ્સ અધિવચનં. ન હિ માનપ્પહાનાદિતો અઞ્ઞં દુરભિસમ્ભવતરં વિમ્હનીયઞ્ચ ઉપલબ્ભતીતિ અધિતિટ્ઠતિ એતેન, એત્થ વા અધિટ્ઠાનમત્તમેવ વા તન્તિ અધિટ્ઠાનં. સચ્ચઞ્ચ તં અધિટ્ઠાનઞ્ચ, સચ્ચસ્સ વા અધિટ્ઠાનં, સચ્ચં અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ વા સચ્ચાધિટ્ઠાનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સમાધિ એવ ભાવેતબ્બતાય સમાધિભાવના. સુખં ભજતીતિ સુખભાગિયો, સુખભાગસ્સ વા સુખકોટ્ઠાસસ્સ હિતોતિ સુખભાગિયો. એકસ્સપિ સત્તસ્સ અસુભભાવનાદયો વિય એકદેસે અવત્તિત્વા અનવસેસપરિયાદાનતો નત્થિ એતિસ્સા પમાણન્તિ અપ્પમઞ્ઞા.

પઠમા પટિપદા ભાવિતા બહુલીકતા પઠમં સતિપટ્ઠાનં પરિપૂરેતીતિ પઠમાય પટિપદાય ભાવનાબહુલીકારો પઠમસ્સ સતિપટ્ઠાનસ્સ ભાવનાપારિપૂરીતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યથા હિ અરિયમગ્ગે ભાવિતે સતિપટ્ઠાનાદયો બોધિપક્ખિયધમ્મા સબ્બેપિ ભાવિતા એવ હોન્તિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

કાયાનુપસ્સનાય કામરાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો ‘‘પઠમો સતિપટ્ઠાનો ભાવિતો બહુલીકતો કામપટિપક્ખં પઠમં ઝાનં પરિપૂરેતી’’તિ વુત્તં. તથા પીતિપટિસંવેદનાદિવસેન પવત્તમાનં દુતિયં સતિપટ્ઠાનં, સપ્પીતિકસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ચિત્તસ્સ અભિપ્પમોદનવસેન પવત્તમાનં તતિયં સતિપટ્ઠાનં ઉક્કંસગતસુખસ્સ તતિયજ્ઝાનસ્સ અનિચ્ચવિરાગાદિવસેન પવત્તિયા સઙ્ખારેસુ ઉપેક્ખકં ચતુત્થં સતિપટ્ઠાનં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવતો ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

યસ્મા પન રૂપાવચરપઠમજ્ઝાનં રૂપાવચરસમાપત્તીનં, દુતિયજ્ઝાનં બ્યાપાદવિતક્કાદિદૂરીભાવેન બ્રહ્મવિહારાનં, તતિયજ્ઝાનં પીતિવિરાગેન સુખેન વિપસ્સનાય અધિટ્ઠાનભૂતં અરિયવિહારાનં, ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિઆનેઞ્જપ્પત્તં આનેઞ્જવિહારાનં વિસેસતો પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ‘‘પઠમં ઝાનં ભાવિતં બહુલીકતં પઠમં વિહારં પરિપૂરેતી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇતિ યો યસ્સ વિસેસપચ્ચયો, સો તં પરિપૂરેતીતિ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૭. ઇદાનિ પટિપદાદયો વોદાનપક્ખે દિસાભાવેન વવત્થપેતું ‘‘તત્થ ઇમા ચતસ્સો દિસા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. પુન ‘‘પઠમા પટિપદા’’તિઆદિ પટિપદાચતુક્કાદીસુ યેન યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વોદાનં, તં વિભજિત્વા દસ્સેતું આરદ્ધં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. યદિપિ તીસુ વિમોક્ખમુખેસુ ‘‘ઇદં નામ વિમોક્ખમુખં ઇમાય એવ પટિપદાય ઇજ્ઝતી’’તિ નિયમો નત્થિ. યેસં પન પુગ્ગલાનં પુરિમાહિ દ્વીહિ પટિપદાહિ અપ્પણિહિતેન વિમોક્ખમુખેન અરિયમગ્ગાધિગમો. તથા યસ્સ તતિયાય પટિપદાય સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખેન, યસ્સ ચ ચતુત્થાય પટિપદાય અનિમિત્તવિમોક્ખમુખેન અરિયમગ્ગાધિગમો, તેસં પુગ્ગલાનં વસેન અયં પટિપદાવિમોક્ખમુખસંસન્દના. સતિપટ્ઠાનાદીહિ વિમોક્ખમુખસંસન્દનાયપિ એસેવ નયો.

તેસં વિક્કીળિતન્તિ તેસં અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગેન સીહાનં બુદ્ધાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિક્કીળિતં વિહરણં. યદિદં આહારાદિકિલેસવત્થુસમતિક્કમનમુખેન સપરસન્તાને પટિપદાદિસમ્પાદના. ઇદાનિ આહારાદીનં પટિપદાદીહિ યેન સમતિક્કમનં, તં નેસં પટિપક્ખભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારો આહારા તેસં પટિપક્ખો ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસં પટિપક્ખભાવો પહાતબ્બભાવો પહાયકભાવો ચ આહારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતીનઞ્ચેત્થ પહાતબ્બભાવો તપ્પટિબન્ધછન્દરાગવસેન દટ્ઠબ્બો. તત્થ ‘‘વિક્કીળિતં ભાવના સચ્છિકિરિયા ચા’’તિઆદિ તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – તેસં વિક્કીળિતન્તિ એત્થ યદેતં વિક્કીળિતં નામ ભાવેતબ્બાનં બોધિપક્ખિયધમ્માનં ભાવના, સચ્છિકાતબ્બાનં ફલનિબ્બાનાનં સચ્છિકિરિયા ચ. તથા પહાતબ્બસ્સ દસવત્થુકસ્સ કિલેસપુઞ્જસ્સ તદઙ્ગાદિવસેન પહાનં બ્યન્તીકિરિયા અનવસેસનન્તિ. ઇદાનિ તં સઙ્ખેપેન દસ્સેન્તો ‘‘ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનં વિક્કીળિતં વિપરિયાસાનધિટ્ઠાન’’ન્તિ આહ.

ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનન્તિ ઇન્દ્રિયાનં પવત્તનં ભાવના સચ્છિકિરિયા ચ. વિપરિયાસાનધિટ્ઠાનન્તિ વિપલ્લાસાનં અપવત્તનં પહાનં અનુપ્પાદનં. ઇન્દ્રિયાનિ સદ્ધમ્મગોચરોતિ ઇન્દ્રિયાનિ ચેત્થ સદ્ધમ્મસ્સ ગોચરભૂતાનિ પવત્તિહેતૂતિ અધિપ્પેતાનિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનીતિ અત્થો. વિપરિયાસા કિલેસગોચરોતિ વિપલ્લાસા સંકિલેસપક્ખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં પવત્તિહેતૂતિ. અયં વુચ્ચતિ સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમીતિ યાયં ‘‘ચત્તારો આહારા’’તિઆદિના સંકિલેસપક્ખે દસન્નં ચતુક્કાનં, ‘‘ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિના વોદાનપક્ખેપિ દસન્નં ચતુક્કાનં તણ્હાચરિતાદીનં ઉપક્કિલેસવોદાનવિભાવનામુખેન નિદ્ધારણા, અયં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમિ નામ.

૮૮. ઇદાનિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિપુગ્ગલત્તયવસેન તિપુક્ખલનયસ્સ ભૂમિં વિભાવેતુકામો યસ્મા પન નયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપ્પવેસસ્સ ઇચ્છિતત્તા સીહવિક્કીળિતનયતો તિપુક્ખલનયો નિગ્ગચ્છતિ, તસ્મા પટિપદાવિભાગતો ચત્તારો પુગ્ગલે સીહવિક્કીળિતનયસ્સ ભૂમિં નિદ્દિસિત્વા તતો એવ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિપુગ્ગલત્તયે નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થ યે દુક્ખાય પટિપદાયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇમે દ્વે પુગ્ગલાતિ ઇમે પુરિમાનં દ્વિન્નં પટિપદાનં વસેન દ્વે પુગ્ગલા. એસ નયો ઇતરત્થાપિ. પુન ‘‘તત્થ યે દુક્ખાય પટિપદાયા’’તિઆદિ યથાવુત્તપુગ્ગલચતુક્કતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિપુગ્ગલત્તયં નિદ્ધારેતું વુત્તં. તત્થ યો સાધારણાયાતિ દુક્ખાપટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય, સુખાપટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યાતીતિ સમ્બન્ધો. કથં પન પટિપદાદ્વયં એકસ્સ સમ્ભવતીતિ? નયિદમેવં દટ્ઠબ્બં. એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ એકસ્મિં દ્વે પટિપદા સમ્ભવન્તીતિ. યથાવુત્તાસુ પન દ્વીસુ પટિપદાસુ યો યાય કાયચિ નિય્યાતિ, અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. યસ્મા પન અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) પટિપદા ચલતિ ન ચલતીતિ વિચારણાયં ‘‘ચલતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ ઝાનન્તરમગ્ગન્તરેસુ પટિપદાભેદો ઇચ્છિતોવાતિ.

‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિના દેસનાવિભાગેહિપિ તમેવ પુગ્ગલવિભાગં વિભાવેતિ. તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. તત્થ અધિચિત્તન્તિ અધિચિત્તસિક્ખઞ્ચાતિ ચ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તેન અધિચિત્તસિક્ખઞ્ચ અધિપઞ્ઞાસિક્ખઞ્ચ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ પઞ્ઞપેતીતિ અત્થો. અધિસીલન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અધિસીલસિક્ખં અધિચિત્તસિક્ખં અધિપઞ્ઞાસિક્ખઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં.

ચત્તારિ હુત્વા તીણિ ભવન્તીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ચત્તારો પુગ્ગલા હુત્વા તયો પુગ્ગલા હોન્તીતિ અત્થો.

અયં સંકિલેસોતિ અયં અકુસલમૂલાદિદ્વાદસત્તિકસઙ્ગહો સંકિલિસ્સતિ એતેનાતિ સંકિલેસોતિ કત્વા. ઇદં વોદાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તીણિ હુત્વા દ્વે ભવન્તીતિ નન્દિયાવટ્ટનયસ્સ દિસાભૂતધમ્મદસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘તણ્હા ચ અવિજ્જા ચા’’તિઆદિ, તં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કસ્મા પનેત્થ નયાનં ઉદ્દેસાનુક્કમેન નિદ્દેસો ન કતોતિ? નયાનં નયેહિ સમ્ભવદસ્સનત્થં. પઠમનયતો હિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન તતિયનયસ્સ, તતિયનયતો ચ દુતિયનયસ્સ સમ્ભવોતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પઠમનયાનન્તરં તતિયનયો, તતિયનયાનન્તરઞ્ચ દુતિયનયો નિદ્દિટ્ઠો. ધમ્માધિટ્ઠાનવસેન પન તતિયનયતો દુતિયનયો, દુતિયનયતો પઠમનયોપિ સમ્ભવતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં અન્તે ‘‘તણ્હા ચ અવિજ્જા ચા’’તિઆદિના પઠમનયસ્સ ભૂમિ દસ્સિતા. તેનેવ હિ ‘‘ચત્તારિ હુત્વા તીણિ ભવન્તિ, તીણિ હુત્વા દ્વે ભવન્તી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં ‘‘દ્વે હુત્વા ચત્તારિ ભવન્તિ, દ્વે હુત્વા તીણિ ભવન્તિ, તીણિ હુત્વા ચત્તારિ ભવન્તી’’તિ અયમ્પિ નયો વત્તબ્બો સિયાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન નયો અત્થતો દસ્સિતો એવાતિ કત્વા ન વુત્તો. યસ્મા તિણ્ણં અત્થનયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનુપ્પવેસો ઇચ્છિતો, સતિ ચ અનુપ્પવેસે તતો વિનિગ્ગમોપિ સમ્ભવતિ એવાતિ. અયઞ્ચ અત્થો પેટકોપદેસેન વિભાવેતબ્બો.

તત્થાયં આદિતો પટ્ઠાય વિભાવના – ચત્તારો પુગ્ગલા તણ્હાચરિતો દુવિધો મુદિન્દ્રિયો તિક્ખિન્દ્રિયો ચ. તથા દિટ્ઠિચરિતોતિ. તત્થ તણ્હાચરિતો મુદિન્દ્રિયો દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, તિક્ખિન્દ્રિયો દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, દિટ્ઠિચરિતો પન મુદિન્દ્રિયો સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, તિક્ખિન્દ્રિયો સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ. ઇતિ ઇમાસુ પટિપદાસુ યથારહં ઠિતેહિ તણ્હાચરિતદિટ્ઠિચરિતેહિ ચત્તારો આહારા તપ્પટિબન્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પહાતબ્બા. ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેત્વા ચત્તારો વિપલ્લાસા દટ્ઠબ્બાતિ સબ્બો યથાવુત્તનયો અનુગન્તબ્બો.

તત્થાયં પાળિ – તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા, તે કામેસુ દોસદિટ્ઠી, ન ચ યે કામેસુ અનુસયા સમૂહતા, તે અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ. તેસં સત્થા વા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી ‘‘કામેહિ નત્થિ અત્થો’’તિ, તે ચ પુબ્બેયેવ કામેહિ અનત્થિકા, ઇતિ કામે અપ્પકસિરેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, તે ચેતસિકેન દુક્ખેન અનજ્ઝોસિતા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સુખા પટિપદા’’તિ. યે પન તણ્હાચરિતા સત્તા, તે કામેસુ અજ્ઝોસિતા, તેસં સત્થા વા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ભિક્ખુ ‘‘કામેહિ નત્થિ અત્થો’’તિ, તે પિયરૂપં દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખા પટિપદા’’તિ. ઇતિ ઇમે સબ્બે સત્તા દ્વીસુ પટિપદાસુ સમોસરણં ગચ્છન્તિ દુક્ખાયઞ્ચ સુખાયઞ્ચ.

તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા, તે દ્વિધા તિક્ખિન્દ્રિયા ચ મુદિન્દ્રિયા ચ. તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા, તે સુખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, ખિપ્પઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ યે દિટ્ઠિચરિતા સત્તા મુદિન્દ્રિયા પઠમં તિક્ખિન્દ્રિયં ઉપાદાય દન્ધતરં અભિસમેન્તિ, તે સુખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, દન્ધઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ તણ્હાચરિતા સત્તા દુવિધા તિક્ખિન્દ્રિયા ચ મુદિન્દ્રિયા ચ. તત્થ યે તણ્હાચરિતા સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા, તે દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, ખિપ્પઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ યે તણ્હાચરિતા સત્તા મુદિન્દ્રિયા પઠમં તિક્ખિન્દ્રિયં ઉપાદાય દન્ધતરં અભિસમેન્તિ, તે દુક્ખેન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, દન્ધઞ્ચ અભિસમેન્તિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા’’તિ. ઇમા ચતસ્સો પટિપદાયો અપઞ્ચમા અછટ્ઠા. યે હિ કેચિ નિબ્બુતા નિબ્બાયન્તિ નિબ્બાયિસ્સન્તિ વા ઇમાહિ ચતૂહિ પટિપદાહિ અનઞ્ઞાહિ, અયં પટિપદા ચતુક્કમગ્ગેન કિલેસે નિદ્દિસતિ. યા ચતુક્કમગ્ગેન અરિયધમ્મેસુ નિદ્દિસિતબ્બા, અયં વુચ્ચતિ સીહવિક્કીળિતો નામ નયો.

તત્રિમે ચત્તારો આહારા, ચત્તારો વિપલ્લાસા ઉપાદાના યોગા ગન્થા આસવા ઓઘા સલ્લા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો અગતિગમનાનીતિ એવં ઇમાનિ સબ્બાનિ દસ પદાનિ. અયં સુત્તસ્સ સંસન્દના.

ચત્તારો આહારા, તત્થ યો ચ કબળીકારો આહારો, યો ચ ફસ્સો આહારો, ઇમે તણ્હાચરિતેન પહાતબ્બા. તત્થ યો ચ મનોસઞ્ચેતનાહારો, યો ચ વિઞ્ઞાણાહારો, ઇમે દિટ્ઠિચરિતેન પહાતબ્બા.

તત્થ પઠમો આહારો પઠમો વિપલ્લાસો, દુતિયો આહારો દુતિયો વિપલ્લાસો, તતિયો આહારો તતિયો વિપલ્લાસો, ચતુત્થો આહારો ચતુત્થો વિપલ્લાસો, ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા અપઞ્ચમા અછટ્ઠા. ઇદઞ્ચ પમાણા ચત્તારો આહારા.

તત્થ પઠમે વિપલ્લાસે ઠિતો કામે ઉપાદિયતિ, ઇદં કામુપાદાનં. દુતિયે વિપલ્લાસે ઠિતો અનાગતં ભવં ઉપાદિયતિ, ઇદં સીલબ્બતુપાદાનં. તતિયે વિપલ્લાસે ઠિતો વિપરીતદિટ્ઠિં ઉપાદિયતિ, ઇદં દિટ્ઠુપાદાનં. ચતુત્થે વિપલ્લાસે ઠિતો ખન્ધે અત્તતો ઉપાદિયતિ, ઇદં અત્તવાદુપાદાનં.

તત્થ કામુપાદાને ઠિતો કામે અભિજ્ઝાય ગન્થતિ, અયં અભિજ્ઝાકાયગન્થો. સીલબ્બતુપાદાને ઠિતો બ્યાપાદં ગન્થતિ, અયં બ્યાપાદકાયગન્થો. દિટ્ઠુપાદાને ઠિતો પરામાસં ગન્થતિ, અયં પરામાસકાયગન્થો. અત્તવાદુપાદાને ઠિતો પપઞ્ચેન્તો ગન્થતિ, અયં ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થો.

તસ્સ ગન્થગન્થિતા કિલેસા આસવન્તિ. કિં પન વુચ્ચતિ આસવન્તીતિ? વિપ્પટિસારા. યે વિપ્પટિસારા, તે અનુસયા. તત્થ અભિજ્ઝાકાયગન્થેન કામાસવો, બ્યાપાદકાયગન્થેન ભવાસવો, પરામાસકાયગન્થેન દિટ્ઠાસવો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થેન અવિજ્જાસવો.

તે ચત્તારો આસવા વેપુલ્લં ગતા ઓઘા હોન્તિ, તેન વુચ્ચન્તિ ‘‘ઓઘા’’તિ. તત્થ કામાસવો કામોઘો, ભવાસવો ભવોઘો, અવિજ્જાસવો અવિજ્જોઘો, દિટ્ઠાસવો દિટ્ઠોઘો.

તે ચત્તારો ઓઘા આસયમનુપવિટ્ઠા અનુસયસહગતા વુચ્ચન્તિ સલ્લાતિ હદયમાહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ. તત્થ કામોઘો રાગસલ્લં, ભવોઘો દોસસલ્લં, અવિજ્જોઘો મોહસલ્લં, દિટ્ઠોઘો દિટ્ઠિસલ્લં.

ઇમેહિ ચતૂહિ સલ્લેહિ પરિયાદિન્નં વિઞ્ઞાણં ચતૂસુ ધમ્મેસુ તિટ્ઠતિ રૂપે વેદનાય સઞ્ઞાય સઙ્ખારેસુ. ઇમા ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. તત્થ રાગસલ્લેન નન્દૂપસેચનં રૂપૂપગં વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠતિ. દોસસલ્લેન વેદનૂપગં. મોહસલ્લેન સઞ્ઞૂપગં. દિટ્ઠિસલ્લેન નન્દૂપસેચનં સઙ્ખારૂપગં વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠતિ.

ચતૂહિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીહિ ચતુબ્બિધં અગતિં ગચ્છન્તિ છન્દા દોસા ભયા મોહા. રાગેન છન્દા અગતિં ગચ્છતિ, દોસેન દોસા અગતિં ગચ્છતિ, મોહેન મોહા અગતિં ગચ્છતિ, દિટ્ઠિયા ભયા અગતિં ગચ્છતિ, ઇતિ ઇમાનિ ચ કમ્માનિ ઇમે ચ કિલેસા અયં સંસારહેતુ.

તત્થિમા ચતસ્સો દિસા કબળીકારો આહારો ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસો કામુપાદાનં કામયોગો અભિજ્ઝાકાયગન્થો કામાસવો કામોઘો રાગસલ્લં રૂપૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ છન્દા અગતિગમનં, અયં પઠમા દિસા.

ફસ્સો આહારો ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસો સીલબ્બતુપાદાનં ભવયોગો બ્યાપાદકાયગન્થો ભવાસવો ભવોઘો દોસસલ્લં વેદનૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ દોસા અગતિગમનં, અયં દુતિયા દિસા.

મનોસઞ્ચેતનાહારો ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ વિપલ્લાસો દિટ્ઠુપાદાનં દિટ્ઠિયોગો પરામાસકાયગન્થો દિટ્ઠાસવો દિટ્ઠોઘો દિટ્ઠિસલ્લં સઞ્ઞૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ ભયા અગતિગમનં, અયં તતિયા દિસા.

વિઞ્ઞાણાહારો ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસો અત્તવાદુપાદાનં અવિજ્જાયોગો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસોકાયગન્થો અવિજ્જાસવો અવિજ્જોઘો મોહસલ્લં સઙ્ખારૂપગા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ મોહા અગતિગમનં, અયં ચતુત્થી દિસા. ઇતિ ઇમેસં દસન્નં સુત્તાનં પઠમેન પદેન પઠમાય દિસાય આલોકનં, દુતિયેન પદેન દુતિયાય દિસાય, તતિયેન પદેન તતિયાય દિસાય, ચતુત્થેન પદેન ચતુત્થિયા દિસાય આલોકનં, અયં વુચ્ચતિ દિસા આલોકના. ઇમિના નયેન સબ્બે કિલેસા ચતૂસુ પદેસુ પક્ખિપિતબ્બા. અયં અકુસલપક્ખો.

ચતસ્સો પટિપદા, ચત્તારિ ઝાનાનિ, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો વિહારા દિબ્બો બ્રહ્મા અરિયો આનેઞ્જો, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, ચત્તારો અધિટ્ઠાના, ચત્તારો સમાધયો છન્દસમાધિ વીરિયસમાધિ ચિત્તસમાધિ વીમંસાસમાધિ, ચત્તારો ધમ્મા સુખભાગિયા નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝઙ્ગા નાઞ્ઞત્ર તપસા નાઞ્ઞત્ર ઇન્દ્રિયસંવરા નાઞ્ઞત્ર સબ્બનિસ્સગ્ગા, ચત્તારિ અપ્પમાણાનિ.

તત્થ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા ભાવિયમાના બહુલીકરિયમાના પઠમં ઝાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં ઝાનં પરિપુણ્ણં પઠમં સતિપટ્ઠાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં સતિપટ્ઠાનં પરિપુણ્ણં પઠમં વિહારં પરિપૂરેતિ, પઠમો વિહારો પરિપુણ્ણો પઠમં સમ્મપ્પધાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં સમ્મપ્પધાનં પરિપુણ્ણં પઠમં અચ્છરિયં અબ્ભુતં ધમ્મં પરિપૂરેતિ, પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો પરિપુણ્ણો પઠમં અધિટ્ઠાનં પરિપૂરેતિ, પઠમં અધિટ્ઠાનં પરિપુણ્ણં છન્દસમાધિં પરિપૂરેતિ, છન્દસમાધિ પરિપુણ્ણો ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ, ઇન્દ્રિયસંવરો પરિપુણ્ણો પઠમં અપ્પમાણં પરિપૂરેતિ. એવં યાવ સબ્બનિસ્સગ્ગા ચતુત્થં અપ્પમાણં પરિપૂરેતિ.

તત્થ પઠમા ચ પટિપદા પઠમઞ્ચ ઝાનં પઠમઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં દિબ્બો ચ વિહારો પઠમઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં પઠમો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સચ્ચાધિટ્ઠાનઞ્ચ છન્દસમાધિ ચ ઇન્દ્રિયસંવરો ચ મેત્તા ચ અપ્પમાણં. અયં પઠમા દિસા.

દુતિયા ચ પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા દુતિયઞ્ચ ઝાનં દુતિયઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં બ્રહ્મા ચ વિહારો દુતિયઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં દુતિયો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો ચાગાધિટ્ઠાનઞ્ચ ચિત્તસમાધિ ચ તપો ચ કરુણા ચ અપ્પમાણં. અયં દુતિયા દિસા.

તતિયા ચ પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા તતિયઞ્ચ ઝાનં તતિયઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં અરિયો ચ વિહારો તતિયઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં તતિયો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સચ્ચાધિટ્ઠાનઞ્ચ વીરિયસમાધિ ચ બોજ્ઝઙ્ગા ચ મુદિતા ચ અપ્પમાણં. અયં તતિયા દિસા.

ચતુત્થી ચ પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચતુત્થઞ્ચ ઝાનં ચતુત્થઞ્ચ સતિપટ્ઠાનં આનેઞ્જો ચ વિહારો ચતુત્થઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં ચતુત્થો ચ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો ઉપસમાધિટ્ઠાનઞ્ચ વીમંસાસમાધિ ચ સબ્બનિસ્સગ્ગો ચ ઉપેક્ખા ચ અપ્પમાણં. અયં ચતુત્થી દિસા. ઇમાસં ચતુન્નં દિસાનં યા આલોકના, અયં વુચ્ચતિ દિસાલોચનો નામ નયો.

તત્થાયં યોજના – ચત્તારો ચ આહારા, ચતસ્સો ચ પટિપદા, ચત્તારો ચ વિપલ્લાસા, ચત્તારો ચ સતિપટ્ઠાના, ચત્તારિ ચ ઉપાદાનાનિ, ચત્તારિ ચ ઝાનાનિ, ચત્તારો ચ યોગા, ચત્તારો ચ વિહારા, ચત્તારો ચ ગન્થા, ચત્તારો ચ સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ચ આસવા, ચત્તારો ચ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, ચત્તારો ચ ઓઘા, ચત્તારિ ચ અધિટ્ઠાનાનિ, ચત્તારિ ચ સલ્લાનિ, ચત્તારો ચ સમાધયો, ચતસ્સો ચ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, ચત્તારો ચ સુખભાગિયા ધમ્મા, ચત્તારિ ચ અગતિગમનાનિ ચત્તારિ ચ અપ્પમાણાનિ. ઇતિ કુસલાકુસલાનં પક્ખપટિપક્ખવસેન યોજના. અયં સીહવિક્કીળિતે દિસાલોચનો નયો.

તસ્સ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ પરિયોસાનં, તત્થ પઠમાય દિસાય સોતાપત્તિફલં પરિયોસાનં, દુતિયાય સકદાગામિફલં, તતિયાય અનાગામિફલં, ચતુત્થિયા અરહત્તફલં પરિયોસાનન્તિ.

તત્થ કતમો તિપુક્ખલનયો? પટિપદાવિભાગેન ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ યો સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, અયં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યો સુખાય વા પટિપદાય, દન્ધાભિઞ્ઞાય, દુક્ખાય વા પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, અયં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યો દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય નિય્યાતિ, અયં નેય્યો. ઇતિ ચત્તારો હુત્વા તયો હોન્તિ. તત્થ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમા વિપસ્સના સપ્પાયા. નેય્યસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમો સમથો, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ સમથવિપસ્સના યુગનદ્ધા. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ મુદુકા દેસના, નેય્યસ્સ તિક્ખા દેસના, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ તિક્ખમુદુકા દેસના.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ અધિચિત્તસિક્ખા ચ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા ચ, નેય્યસ્સ અધિસીલસિક્ખા ચ અધિચિત્તસિક્ખા ચ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા ચ. ઇતિ ઇમેસં પુગ્ગલાનં ચતૂહિ પટિપદાહિ નિય્યાનં.

તત્થાયં સંકિલેસપક્ખો, તીણિ અકુસલમૂલાનિ, તયો ફસ્સા, તિસ્સો વેદના, તયો ઉપવિચારા, તયો કિલેસા, તયો વિતક્કા, તયો પરિળાહા, તીણિ સઙ્ખતલક્ખણાનિ, તિસ્સો દુક્ખતા.

તીણિ અકુસલમૂલાનીતિ લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં. તયો ફસ્સાતિ સુખવેદનીયો ફસ્સો, દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો, અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો. તિસ્સો વેદનાતિ સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના. તયો ઉપવિચારાતિ સોમનસ્સૂપવિચારો, દોમનસ્સૂપવિચારો, ઉપેક્ખૂપવિચારો. તયો કિલેસાતિ લોભો, દોસો, મોહો. તયો વિતક્કાતિ કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો. તયો પરિળાહાતિ રાગજો, દોસજો, મોહજો. તીણિ સઙ્ખતલક્ખણાનીતિ ઉપ્પાદો, ઠિતિ, વયો. તિસ્સો દુક્ખતાતિ દુક્ખદુક્ખતા, વિપરિણામદુક્ખતા, સઙ્ખારદુક્ખતા.

તત્થ લોભો અકુસલમૂલં મનાપિકેન આરમ્મણેન સમુટ્ઠહતિ. તદેવ મનાપિકારમ્મણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદનીયો ફસ્સો, સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના, સુખં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સૂપવિચારો, સોમનસ્સૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ રાગો, રાગં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો, કામવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ રાગજો પરિળાહો, રાગજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઉપ્પાદો સઙ્ખતલક્ખણં, ઉપ્પાદં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વિપરિણામદુક્ખતા.

દોસો અકુસલમૂલં અમનાપિકેન આરમ્મણેન સમુટ્ઠહતિ. તદેવ અમનાપિકારમ્મણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો, દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના, દુક્ખં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સૂપવિચારો, દોમનસ્સૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દોસો, દોસં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ બ્યાપાદવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દોસજો પરિળાહો, દોસજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં સઙ્ખતલક્ખણં, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખદુક્ખતા.

મોહો અકુસલમૂલં ઉપેક્ખાઠાનિયં આરમ્મણેન સમુટ્ઠહતિ. તદેવ ઉપેક્ખાઠાનિયં આરમ્મણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો, અદુક્ખમસુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના, અદુક્ખમસુખં વેદનં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખૂપવિચારો, ઉપેક્ખૂપવિચારં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ મોહો, મોહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વિહિંસાવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ મોહજો પરિળાહો, મોહજં પરિળાહં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ વયો સઙ્ખતલક્ખણં, વયં સઙ્ખતલક્ખણં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સઙ્ખારદુક્ખતા. ઇતિ અયં તીહિ આકારેહિ કિલેસાનં નિદ્દેસો. યો કોચિ અકુસલપક્ખો, સબ્બો સો તીસુ અકુસલમૂલેસુ સમોસરતીતિ.

તત્થ કતમો કુસલપક્ખો? તીણિ કુસલમૂલાનિ અલોભો, અદોસો, અમોહો. તિસ્સો પઞ્ઞા સુતમયી, ચિન્તામયી, ભાવનામયી. તયો સમાધી સવિતક્કસવિચારો, અવિતક્કવિચારમત્તો, અવિતક્કઅવિચારો. તિસ્સો સિક્ખા અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. તીણિ નિમિત્તાનિ સમથનિમિત્તં, પગ્ગહનિમિત્તં, ઉપેક્ખાનિમિત્તં. તયો વિતક્કા નેક્ખમ્મવિતક્કો, અબ્યાપાદવિતક્કો, અવિહિંસાવિતક્કો. તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. તયો ઉપવિચારા નેક્ખમ્મૂપવિચારો, અબ્યાપાદૂપવિચારો, અવિહિંસૂપવિચારો તિસ્સો એસના કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના. તયો ખન્ધા સીલક્ખન્ધો, સમાધિક્ખન્ધો, પઞ્ઞાક્ખન્ધો.

તત્થ અલોભો કુસલમૂલં સુતમયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ. સુતમયિ પઞ્ઞા પરિપુણ્ણા સવિતક્કસવિચારં સમાધિં પરિપૂરેતિ, સવિતક્કસવિચારો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિસીલસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિસીલસિક્ખા પરિપુણ્ણા સમથનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, સમથનિમિત્તં પરિપુણ્ણં નેક્ખમ્મવિતક્કં પરિપૂરેતિ, નેક્ખમ્મવિતક્કો પરિપુણ્ણો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં નેક્ખમ્મસિતૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, નેક્ખમ્મૂપવિચારં પરિપુણ્ણો કામેસનં પજહતિ. કામેસનપ્પહાનં સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

અદોસો કુસલમૂલં ચિન્તામયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ, ચિન્તામયિપઞ્ઞા પરિપુણ્ણા અવિતક્કવિચારમત્તં સમાધિં પરિપૂરેતિ, અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિચિત્તસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિચિત્તસિક્ખા પરિપુણ્ણા ઉપેક્ખાનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, ઉપેક્ખાનિમિત્તં પરિપુણ્ણં અબ્યાપાદવિતક્કં પરિપૂરેતિ, અબ્યાપાદવિતક્કો પરિપુણ્ણો અઞ્ઞિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અઞ્ઞિન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં અબ્યાપાદૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, અબ્યાપાદૂપવિચારો પરિપુણ્ણો ભવેસનં પજહતિ, ભવેસનપ્પહાનં સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

અમોહો કુસલમૂલં ભાવનામયિપઞ્ઞં પરિપૂરેતિ, ભાવનામયિપઞ્ઞા પરિપુણ્ણા અવિતક્કઅવિચારં સમાધિં પરિપૂરેતિ, અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ પરિપુણ્ણો અધિપઞ્ઞાસિક્ખં પરિપૂરેતિ, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા પરિપુણ્ણા પગ્ગહનિમિત્તં પરિપૂરેતિ, પગ્ગહનિમિત્તં પરિપુણ્ણં અવિહિંસાવિતક્કં પરિપૂરેતિ, અવિહિંસાવિતક્કો પરિપુણ્ણો અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં પરિપુણ્ણં અવિહિંસૂપવિચારં પરિપૂરેતિ, અવિહિંસૂપવિચારો પરિપુણ્ણો બ્રહ્મચરિયેસનં પરિપૂરેતિ, બ્રહ્મચરિયેસના પરિપુણ્ણા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેતિ.

ઇતિ ઇમે તયો ધમ્મા અકુસલપક્ખિકા કુસલપક્ખિકા ચ તિકનિદ્દેસેહિ નિદ્દિટ્ઠા તિપુક્ખલનયસ્સ દિસા નામ. તસ્સ પરિયોસાનં તયો વિમોક્ખા અપ્પણિહિતો સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો, અયં તિપુક્ખલો નામ દુતિયો નયો.

તત્થ યે ઇમે તયો પુગ્ગલા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યોતિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં દ્વે પુગ્ગલા સુખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય, સુખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ, દ્વેયેવ પુગ્ગલા દુક્ખાય પટિપદાય ખિપ્પાભિઞ્ઞાય, દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાભિઞ્ઞાય ચ નિય્યન્તિ, ઇમે ચત્તારો. તે વિસેસેન દ્વે હોન્તિ દિટ્ઠિચરિતો ચ તણ્હાચરિતો ચ. ઇમે ચત્તારો હુત્વા તયો હોન્તિ, તયો હુત્વા દ્વે હોન્તિ. ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં અયં સંકિલેસો – અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ અહિરીકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ અસતિ ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ નીવરણાનિ ચ સંયોજનાનિ ચ અજ્ઝોસાનઞ્ચ અભિનિવેસો ચ અહંકારો ચ મમંકારો ચ અસ્સદ્ધિયઞ્ચ દોવચસ્સતા ચ કોસજ્જઞ્ચ અયોનિસોમનસિકારો ચ વિચિકિચ્છા ચ અવિજ્જા ચ અસદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ અસમાપત્તિ ચ.

તત્થ અવિજ્જા ચ અહિરીકઞ્ચ અસતિ ચ નીવરણાનિ ચ અજ્ઝોસાનઞ્ચ અહંકારો ચ અસ્સદ્ધિયઞ્ચ કોસજ્જઞ્ચ વિચિકિચ્છા ચ અસદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ, અયં એકા દિસા.

તણ્હા ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સંયોજનાનિ ચ અભિનિવેસો ચ મમંકારો ચ દોવચસ્સતા ચ અયોનિસોમનસિકારો ચ અવિજ્જા ચ અસમાપત્તિ ચ, અયં દુતિયા દિસા. દસન્નં દુકાનં દસ પદાનિ પઠમા દિસાતિ કાતબ્બાનિ. સંખિત્તેન અત્થં ઞાપેન્તિ પટિપક્ખે કણ્હપક્ખસ્સ દસન્નં દુકાનં દસ પદાનિ દુતિયકાનિ, અયં દુતિયા દિસા.

તત્થ કતમો કુસલપક્ખો? સમથો ચ વિપસ્સના ચ વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ અહંકારપ્પહાનઞ્ચ મમંકારપ્પહાનઞ્ચ સમ્માવાયામો ચ યોનિસોમનસિકારો ચ સમ્માસતિ ચ સમ્માસમાધિ ચ પઞ્ઞા ચ નિબ્બિદા ચ સમાપત્તિ ચ સદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ સોમનસ્સઞ્ચ ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ ચ.

દસન્નં દુકાનં સમથાદીનિ સોમનસ્સપરિયોસાનાનિ પઠમાનિ દસ પદાનિ પઠમા દિસા, વિપસ્સનાદીનિ ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિપરિયોસાનાનિ દુતિયાનિ દસ પદાનિ દુતિયા દિસા. ઇતિ અકુસલપક્ખે કુસલપક્ખે ચ નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ચતસ્સો દિસા.

તાસુ કુસલપક્ખે સમથાદીહિ અકુસલપક્ખે તણ્હાદયો પહાનં ગચ્છન્તિ, તેસં પહાના રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, કુસલપક્ખે વિપસ્સનાદીહિ અકુસલપક્ખે અવિજ્જાદયો પહાનં ગચ્છન્તિ, તેસં પહાના અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ. ઇતિ ઇમા દ્વે વિમુત્તિયો નન્દિયાવટ્ટનયે પરિયોસાનં.

તત્થ તણ્હા અવિજ્જા સમથો વિપસ્સનાતિ ચત્તારિ પદાનિ, તેસુ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સમોસરન્તિ. કથં? સમથો ચ અલોભો ચ અદોસો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ દુક્ખસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ પદાનિ સમથં ભજન્તિ, વિપસ્સના ચ અમોહો ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ અનત્તસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ વિપસ્સનં ભજન્તિ. એવં નવ પદાનિ કુસલાનિ દ્વીસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. તણ્હા ચ લોભો ચ દોસો ચ સુભસઞ્ઞા ચ સુખસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ પદાનિ તણ્હં ભજન્તિ, અવિજ્જા ચ મોહો ચ નિચ્ચસઞ્ઞા ચ અત્તસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અવિજ્જં ભજન્તિ. એવં નવ પદાનિ અકુસલાનિ દ્વીસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. ઇતિ તિપુક્ખલો ચ સીહવિક્કીળિતો ચ નન્દિયાવટ્ટનયં અનુપ્પવિસન્તિ.

કથં તિપુક્ખલે નયે ઇતરે દ્વે નયા અનુપ્પવિસન્તિ? વિપસ્સના ચ અમોહો ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ અનત્તસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અમોહો, સમથો ચ અલોભો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ દુક્ખસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ અલોભો, અદોસો અદોસો એવ. એવં નવ પદાનિ કુસલાનિ તીસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. તણ્હા ચ લોભો ચ સુભસઞ્ઞા ચ સુખસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ લોભો, અવિજ્જા ચ મોહો ચ નિચ્ચસઞ્ઞા ચ અત્તસઞ્ઞા ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ મોહો, દોસો દોસો એવ. એવં નવ પદાનિ અકુસલાનિ તીસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. ઇતિ તિપુક્ખલે નયે ઇતરે દ્વે નયા અનુપ્પવિસન્તિ.

કથં ચતૂસુ પદેસુ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ સમોસરન્તિ? તણ્હા ચ સુભસઞ્ઞા ચ, અયં પઠમો વિપલ્લાસો. લોભો ચ સુખસઞ્ઞા ચ, અયં દુતિયો વિપલ્લાસો. અવિજ્જા ચ નિચ્ચસઞ્ઞા ચ, અયં તતિયો વિપલ્લાસો. મોહો ચ અત્તસઞ્ઞા ચ, અયં ચતુત્થો વિપલ્લાસો. ઇતિ નવ પદાનિ અકુસલાનિ ચતૂસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. સમથો ચ અસુભસઞ્ઞા ચ પઠમં સતિપટ્ઠાનં, અલોભો ચ દુક્ખસઞ્ઞા ચ દુતિયં સતિપટ્ઠાનં, વિપસ્સના ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા ચ તતિયં સતિપટ્ઠાનં, અમોહો ચ અનત્તસઞ્ઞા ચ ચતુત્થં સતિપટ્ઠાનં. ઇતિ નવ પદાનિ કુસલાનિ ચતૂસુ પદેસુ સમોસરન્તિ. એવં સીહવિક્કીળિતનયે ઇતરે દ્વે નયા અનુપ્પવિસન્તિ. તિણ્ણઞ્હિ નયાનં યા ભૂમિયો ગોચરો, સો એકેકં નયં અનુપ્પવિસતિ. તસ્મા એકેકસ્સ નયસ્સ અકુસલે વા ધમ્મે વિઞ્ઞાતે કુસલે વા પટિપક્ખો અન્વેસિતબ્બો. પટિપક્ખં અન્વેસિત્વા સો નયો નિદ્દિસિતબ્બો. તમ્હિ નયે નિદ્દિટ્ઠે યથા એકમ્હિ નયે ઇતરેસં નયાનં મૂલપદાનિ અનુપ્પવિટ્ઠાનિ, તતો તતો નીહરિત્વા નિદ્દિસિતબ્બાનિ. એકેકસ્મિઞ્હિ નયે અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ અનુપ્પવિટ્ઠાનિ.

તત્થ એકેકસ્મિં ધમ્મે વિઞ્ઞાતે સબ્બે ધમ્મા વિઞ્ઞાતા હોન્તિ. ઇમેસં તિણ્ણં નયાનં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ચત્તારિ ફલાનિ પરિયોસાનં પઠમાય દિસાય પઠમં ફલં, દુતિયાય દિસાય દુતિયં ફલં, તતિયાય દિસાય તતિયં ફલં, ચતુત્થાય દિસાય ચતુત્થં ફલં પરિયોસાનં.

તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ તયો વિમોક્ખા પરિયોસાનં પઠમાય દિસાય અપ્પણિહિતો, દુતિયાય સુઞ્ઞતો, તતિયાય અનિમિત્તો વિમોક્ખો પરિયોસાનં.

નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ દ્વે વિમુત્તિયો પરિયોસાનં પઠમાય દિસાય તણ્હાવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, દુતિયાય દિસાય અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ પરિયોસાનં. ઇમેસુ તીસુ નયેસુ યા અટ્ઠારસન્નં પદાનં આલોચના, અયં દિસાલોચનો નયો. યા આલોકેત્વા કુસલપક્ખે અકુસલપક્ખે ચ ‘‘અયં ધમ્મો ઇમં ધમ્મં ભજતી’’તિ જાનન્તેન સમ્મા યોજના, અયં અઙ્કુસો નયોતિ ઇમે પઞ્ચ નયા.

નયસમુટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.