સાસનપટ્ઠાનવારવણ્ણના

૮૯. એવં સબ્બથા નયસમુટ્ઠાનં વિભજિત્વા ઇદાનિ સાસનપટ્ઠાનં વિભજન્તો યસ્મા સઙ્ગહવારાદીસુ મૂલપદેહેવ પટ્ઠાનં સઙ્ગહેત્વા સરૂપતો ન દસ્સિતં, તસ્મા યથા મૂલપદેહિ પટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બં, એવં પટ્ઠાનતોપિ મૂલપદાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અટ્ઠારસ મૂલપદા કુહિં દટ્ઠબ્બા? સાસનપટ્ઠાને’’તિ આહ. મૂલપદસાસનપટ્ઠાનાનઞ્હિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહો પુબ્બે દસ્સિતો એવાતિ. અથ સાસનપટ્ઠાનન્તિ કો વચનત્થો? સાસનસ્સ પટ્ઠાનન્તિ સાસનપટ્ઠાનં, સાસનં દેસના, તસ્સા વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં તેસં હિતસુખનિપ્ફાદનત્થં પકારેહિ ઠાનં પવત્તિ સાસનપટ્ઠાનં. ઇધ પન તસ્સ તથાભાવદીપનં ‘‘સાસનપટ્ઠાન’’ન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા સાસનં અધિસીલસિક્ખાદયો. તેસં પવત્તનુપાયભાવતો પતિટ્ઠહન્તિ એતેહીતિ પટ્ઠાનાનિ, સંકિલેસાદિધમ્મા. તેસં પવેદનતો તદુપચારેન સુત્તાનિ પટ્ઠાનાનિ. તેસં પન સમૂહભાવતો અયં પકરણપ્પદેસો પટ્ઠાનં નામ.

અપરો નયો – કેનટ્ઠેન પટ્ઠાનં? પટ્ઠિતટ્ઠેન ગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો. ‘‘યે તે ગોટ્ઠા પટ્ઠિતગાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૬) આગતટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ યેન પટ્ઠાનેન તે ‘‘ગોટ્ઠા પટ્ઠિતગાવો’’તિ વુત્તા, તં અત્થતો ગમનં હોતિ. ઇતિ નાતિવિત્થારિતનયેસુ હારનયેસુ અનિસ્સઙ્ગગમનસ્સ દેસનાઞાણસ્સ સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિભેદેસુ તદુભયવોમિસ્સકભેદેસુ ચ વિત્થારિતનયલાભતો નિસ્સઙ્ગવસેન પવત્તગમનત્તા તે સંકિલેસભાગિયાદયો લોકિયાદયો ચ વિસું વિસું વોમિસ્સા ચ અધિકરણવસેન પટ્ઠાનં નામ. તેસં પકાસનતો અયં પકરણપ્પદેસો પટ્ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘સંકિલેસભાગિય’’ન્તિઆદીસુ સંકિલિસ્સતિ એતેનાતિ સંકિલેસો. સંકિલેસભાગે સંકિલેસકોટ્ઠાસે પવત્તં સંકિલેસભાગિયં. વાસના પુઞ્ઞભાવના, વાસનાભાગે પવત્તં વાસનાભાગિયં, વાસનં ભજાપેતીતિ વા વાસનાભાગિયં. નિબ્બિજ્ઝનં લોભક્ખન્ધાદીનં પદાલનં નિબ્બેધો. નિબ્બેધભાગે પવત્તં, નિબ્બેધં ભજાપેતીતિ વા નિબ્બેધભાગિયં. પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાધમ્મા અસેક્ખા, અસેક્ખભાવે પવત્તં, અસેક્ખે ભજાપેતીતિ વા અસેક્ખભાગિયં. તેસુ યત્થ તણ્હાદિસંકિલેસો વિભત્તો, ઇદં સંકિલેસભાગિયં. યત્થ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વિભત્તં, ઇદં વાસનાભાગિયં. યત્થ સેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો વિભત્તા, ઇદં નિબ્બેધભાગિયં. યત્થ પન અસેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો વિભત્તા, ઇદં અસેક્ખભાગિયં. ઇતરાનિ તેસં વોમિસ્સકનયવસેન વુત્તાનિ.

તાનિ પન છ દુકા ચત્તારો તિકા એકં ચતુક્કં અપરમ્પિ એકં ચતુક્કન્તિ દ્વાદસ હોન્તિ. તેસુ ચત્તારો દુકા દ્વે ચ તિકા ઉદ્ધટા, ઇતરે ન ઉદ્ધટા, અનુદ્ધરણે કારણં નત્થિ. ઇમિના નયેન તેપિ ગહેતું સક્કાતિ પાળિયં સંખિત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનિ, સાધારણાનિ કતાનિ અટ્ઠ ભવન્તી’’તિઆદિ. તત્થ યસ્મા કત્થચિ સુત્તે તણ્હાસંકિલેસોવ નિદ્દિસીયતિ, કત્થચિ દિટ્ઠિસંકિલેસોવ, કત્થચિ દુચ્ચરિતસંકિલેસોવ નિદ્દિસીયતિ, તસ્મા સંકિલેસભાગિયં સુત્તં તિધા વિભજિત્વા ઉદ્દિટ્ઠં ‘‘તણ્હાસંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિના. તથા વોદાનં નામ સંકિલેસે સતિ હોતીતિ વોદાનભાગિયં સુત્તં સંકિલેસવિભાગેન તિધાવ ઉદ્દિટ્ઠં ‘‘તણ્હાવોદાનભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિના. તં પન અત્થતો વાસનાભાગિયાદિ એવ હોતિ. અયઞ્ચ નયો કેસુચિ પોત્થકેસુ નત્થિ.

‘‘તત્થ સંકિલેસો તિવિધો’’તિઆદિ સંકિલેસપટિપક્ખતો સમથાદિનિદ્ધારણવસેન વાસનાભાગિયાદિસુત્તાનં વિસયદસ્સનત્થં આરદ્ધં. તત્થ યદિ આસત્તિ ઉપ્પજ્જતિ ભવેસૂતિ ભવેસુ છન્દરાગં પજહિતું અસક્કોન્તસ્સ યદિ ભવપત્થના ઉપ્પજ્જતિ. એવં સાયન્તિ એવમસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં સમથવિપસ્સનાભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ ભવતિ પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનતો. તત્રૂપપત્તિયા સંવત્તતીતિ તત્ર તત્ર ભવે ઉપપત્તિયા સંવત્તતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનીતિ ઇમાનિ સંકિલેસભાગિયાદીનિ ચત્તારિ સુત્તાનિ. સાધારણાનિ કતાનીતિ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ, વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચાતિ એવં પદન્તરસંયોજનવસેન મિસ્સિતાનિ કતાનિ. અટ્ઠ ભવન્તીતિ પુરિમાનિ ચત્તારિ ઇમાનિ ચત્તારીતિ એવં અટ્ઠ ભવન્તિ.

તાનિયેવ અટ્ઠ સુત્તાનિ સાધારણાનિ કતાનિ સોળસ ભવન્તીતિ તાનિયેવ યથાવુત્તાનિ અટ્ઠ સુત્તાનિ વાસનાભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ, અસેક્ખભાગિયઞ્ચ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ, નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ, અસેક્ખભાગિયઞ્ચ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ, અસેક્ખભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ, અસેક્ખભાગિયઞ્ચ સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ, નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ નેવસંકિલેસભાગિયઞ્ચ, નવાસનાભાગિયઞ્ચ નનિબ્બેધભાગિયઞ્ચ ન અસેક્ખભાગિયઞ્ચાતિ એવં સાધારણાનિ કતાનિ પુરિમાનિ અટ્ઠ ઇમાનિ અટ્ઠાતિ સોળસ ભવન્તિ. તેસુ ચત્તારો એકકા, છ દુકા, ચત્તારો તિકા, એકો ચતુક્કો, અપરોપિ એકો ચતુક્કોતિ અયમ્પિ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થાપિ દ્વે દુકા, દ્વે તિકા, દ્વે ચતુક્કા ચ પાળિયં અનાગતાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ ઇમસ્સ પટ્ઠાનસ્સ સકલસાસનસઙ્ગહિતભાવં વિભાવેતું ‘‘ઇમેહિ સોળસહિ સુત્તેહિ ભિન્નેહિ નવવિધં સુત્તં ભિન્નં ભવતી’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ઇમેહિ સંકિલેસભાગિયાદીહિ સોળસહિ સુત્તેહિ પટ્ઠાનનયેન વિભત્તેહિ સુત્તગેય્યાદિનવવિધં પરિયત્તિસાસનસઙ્ખાતં સુત્તં ભિન્નં સોળસધા વિભત્તં હોતિ. ઇમિના સોળસવિધેન પટ્ઠાનેન અસઙ્ગહિતો પરિયત્તિસાસનસ્સ પદેસો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. કથં પન સંકિલેસભાગિયાદિભાવો ગહેતબ્બોતિ? આહ ‘‘ગાથાય ગાથા અનુમિનિતબ્બા’’તિઆદિ. તત્થ ગાથાય ગાથા અનુમિનિતબ્બાતિ અયં ગાથા વિય ગાથા સંકિલેસભાગિયાતિ વા વાસનાભાગિયાતિ વા નિબ્બેધભાગિયાતિ વા અસેક્ખભાગિયાતિ વા અનુમિનિતબ્બા, અનુ અનુ મિનિત્વા તક્કેત્વા જાનિતબ્બાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ગાથાવેય્યાકરણવિનિમુત્તા સબ્બા પરિયત્તિ ‘‘સુત્તેના’’તિપદેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

૯૦. ઇદાનિ સંકિલેસભાગિયાદીનિ સુત્તાનિ યથાનિદ્દિટ્ઠાનિ ઉદાહરણવસેન વિભાવેતું ‘‘તત્થ કતમં સંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના’’તિ ગાથાય અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. યથા ઇમસ્સ, એવં ઇતો પરાનમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનં ઉત્તાનપદાનઞ્ચ અત્થં ન વણ્ણયિસ્સામ.

અગતિગમનાનીતિ કાયાદીહિ અયુત્તગમનાનિ, અકત્તબ્બકરણાનીતિ અત્થો. છન્દાતિ છન્દહેતુ ઇચ્છાપચ્ચયા. અગતિં ગચ્છતીતિ અગન્તબ્બં ગતિં ગચ્છતિ, અકત્તબ્બં કરોતીતિ અત્થો. ધમ્મન્તિ સાધૂનં અરિયાનં ધમ્મં. અતિવત્તતીતિ અતિમદ્દિત્વા વીતિક્કમતિ. નિહીયતીતિ હાયતિ. યસોતિ કિત્તિ ચ પરિવારો ચ.

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ ગાથાયં મનોતિ યદિપિ કામાવચરકુસલાદિભેદં સબ્બમ્પિ ચતુભૂમકચિત્તં મનો, ઇમસ્મિં પન ઠાને ચક્ખુપાલત્થેરસ્સ (ધ. પ. ૧-૨; થેરગા. ૯૫) પુરિમજાતિયં વેજ્જભૂતસ્સ ઉપ્પન્નવસેન નિયમિયમાનં પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તમેવ લબ્ભતિ. સો મનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા, મનસા પઠમગામિના સમન્નાગતાતિ અત્થો. ધમ્માતિ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધમ્મા, તે પન વેદનાદયો તયો અરૂપિનો ખન્ધા. એતે હિ મનોપુબ્બઙ્ગમા. કથં પનેતેહિ સદ્ધિં એકસ્મિં વત્થુસ્મિં એકસ્મિઞ્ચ આરમ્મણે એકક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનો મનો પુબ્બઙ્ગમો નામ હોતીતિ? ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન. યથા હિ બહૂસુ એકતો ગામઘાતાદિકમ્માનિ કરોન્તેસુ ‘‘કો એતેસં પુબ્બઙ્ગમો’’તિ વુત્તે યો તેસં પચ્ચયો હોતિ, યં યં નિસ્સાય તે તં કમ્મં કરોન્તિ, સો દત્તો વા મિત્તો વા તેસં પુબ્બઙ્ગમોતિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ઇતિ ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન મનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા. ન હિ તે મને અનુપ્પજ્જન્તે ઉપ્પજ્જિતું સક્કુણન્તિ, મનો પન એકચ્ચેસુ ચેતસિકેસુ અનુપ્પજ્જન્તેસુપિ ઉપ્પજ્જતિ એવ.

અધિપતિવસેન મનો સેટ્ઠો એતેસન્તિ મનોસેટ્ઠા. યથા હિ ચોરાદીનં ચોરજેટ્ઠકાદયો અધિપતિનો સેટ્ઠા, તથા તેસમ્પિ મનો સેટ્ઠો. યથા પન દારુઆદીહિ નિપ્ફન્નાનિ ભણ્ડાનિ દારુમયાદીનિ નામ હોન્તિ, તથા એતેપિ મનતો નિપ્ફન્નત્તા મનોમયા નામ. પદુટ્ઠેનાતિ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ પદુટ્ઠેન દૂસિતેન ભાસતિ વા કરોતિ વા. સો હિ ભાસન્તો ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતમેવ ભાસતિ, કરોન્તોપિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતમેવ કરોતિ, અભાસન્તો અકરોન્તો તેહિ અભિજ્ઝાદીહિ પદુટ્ઠમનતાય તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં પૂરેતિ. એવમસ્સ દસ અકુસલકમ્મપથા પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. તતો નં દુક્ખમન્વેતીતિ તતો તિવિધદુચ્ચરિતતો તં પુગ્ગલં દુક્ખં અન્વેતિ દુચ્ચરિતાનુભાવેન ચતૂસુ અપાયેસુ દુક્ખં અનુગચ્છતિ. યથા કિં? ચક્કંવ વહતો પદન્તિ, યથા નામ સકટં વહતો બલીબદ્દસ્સ પદં પહરન્તં ચક્કં અનુગચ્છતિ, એવં નં પુગ્ગલં દુક્ખમનુગચ્છતીતિ.

‘‘મિદ્ધી યદા હોતી’’તિ ગાથાયં મિદ્ધીતિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો. મહગ્ઘસોતિ મહાભોજનો આહરહત્થકઅલંસાટકતત્રવટ્ટકકાકમાસકભુત્તવમિતકાનં અઞ્ઞતરો વિય. નિદ્દાયિતાતિ સુપનસીલો. સમ્પરિવત્તસાયીતિ સેય્યસુખપસ્સસુખાનં અનુયુઞ્જનવસેન સમ્પરિવત્તકસયનસીલો. નિવાપપુટ્ઠોતિ કુણ્ડકાદિના સૂકરભત્તેન પુટ્ઠો. ઘરસૂકરો હિ બાલકાલતો પટ્ઠાય પોસિયમાનો થૂલસરીરકાલે ગેહતો બહિ નિક્ખમિતું અલભન્તો હેટ્ઠામઞ્ચાદીસુ સમ્પરિવત્તિત્વા સમ્પરિવત્તિત્વા અસ્સસન્તો પસ્સસન્તો સયતેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદા પુરિસો મિદ્ધી ચ હોતિ મહગ્ઘસો ચ, નિવાપપુટ્ઠો મહાવરાહો વિય અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન યાપેતું અસક્કોન્તો નિદ્દાસીલો સંપરિવત્તસાયી, તદા સો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ તીણિ લક્ખણાનિ મનસિ કાતું ન સક્કોતિ. તેસં અમનસિકારા મન્દપઞ્ઞો પુનપ્પુનં ગબ્ભં ઉપેતિ, ગબ્ભવાસતો ન પરિમુચ્ચતીતિ.

‘‘અયસાવ મલ’’ન્તિ ગાથાયં અયસાતિ અયતો. સમુટ્ઠિતન્તિ જાતં. તતુટ્ઠાયાતિ તતો ઉટ્ઠહિત્વા. અતિધોનચારિનન્તિ ધોના વુચ્ચતિ ચત્તારો પચ્ચયે ઇદમત્થિતાય અલમેતેનાતિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનપઞ્ઞા, તં અતિક્કમિત્વા ચરન્તો અતિધોનચારી નામ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અયતો મલં સમુટ્ઠાય યતો તં સમુટ્ઠિતં, તમેવ ખાદતિ વિનાસેતિ, એવમેવં ચત્તારો પચ્ચયે અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તં અતિધોનચારિનં સાનિ કમ્માનિ અત્તનો સન્તાને ઉટ્ઠિતત્તા અત્તનો સન્તકાનેવ તાનિ કમ્માનિ દુગ્ગતિં નયન્તીતિ.

‘‘ચોરો યથા’’તિ ગાથાયં ચોરો યથા સન્ધિમુખે ગહીતોતિ યથા ચોરો ઘરસન્ધિં છિન્દિત્વા ગેહં પવિસન્તો ઘરસન્ધિમુખે એવ રાજપુરિસેહિ ગહિતો. સકમ્મુના હઞ્ઞતિ બજ્ઝતે ચાતિ તેન અત્તના કતકમ્મેન કસાભિતાળનાદિના હઞ્ઞતિ ચેવ અદ્દુબન્ધનાદિના બજ્ઝતિ ચ. એવં અયં પેચ્ચ પજા પરત્થાતિ એવમ્પિ અયં પાપકારિની પજા ઇતો ચવિત્વા પરલોકે. સકમ્મુના હઞ્ઞતિ બજ્ઝતે ચાતિ અત્તનાવ કતેન પાપકમ્મેન નિરયાદીસુ નાનપ્પકારેહિ કમ્મકારણાદીહિ હઞ્ઞતિ ચેવ પરિબજ્ઝતિ ચાતિ.

‘‘સુખકામાની’’તિ ગાથાયં યો દણ્ડેન વિહિંસતીતિ યો પુગ્ગલો દણ્ડેન વા લેડ્ડુઆદીહિ વા વિબાધતિ. પેચ્ચ સો ન લભે સુખન્તિ સો પુગ્ગલો પરલોકે મનુસ્સસુખં વા દિબ્બસુખં વા ન લભતિ, નિબ્બાનસુખે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

ગુન્નં ચે તરમાનાનન્તિ ગાવીસુ મહોઘં તરન્તીસુ. જિમ્હં ગચ્છતિ પુઙ્ગવોતિ યદિ યૂથપતિ ઉસભો કુટિલં ગચ્છતિ. સબ્બા તા જિમ્હં ગચ્છન્તીતિ સબ્બાપિ તા ગાવિયો કુટિલમેવ ગચ્છન્તિ. કસ્મા? નેત્તે જિમ્હં ગતે સતીતિ નેત્તરિ કુટિલં ગતે સતિ, નેત્તસ્સ કુટિલં ગતત્તાતિ અત્થો. સો હિ તાસં પચ્ચયિકો ઉપદ્દવહરો ચ.

‘‘એવમેવ’’ન્તિ ગાથાયં યથા ચેતં, એવમેવં યો મનુસ્સેસુ પધાનસમ્મતો, યદિ સો અધમ્મચારી સિયા. યે તસ્સ અનુજીવિનો, સબ્બેપિ અધમ્મિકાવ હોન્તિ. સામિસમ્પદા હિ પકતિસમ્પદં સમ્પાદેતિ. યસ્મા ચ એતદેવ, તસ્મા સબ્બં રટ્ઠં દુક્ખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ અધમ્મિકો. સુકિચ્છરૂપા વતાતિ સુટ્ઠુ કિચ્છાપન્નરૂપા વત. ઉપધીસૂતિ કામગુણૂપધીસુ. રત્તાતિ રાગાભિભૂતા. કટુકન્તિ દુક્ખં.

કુક્કુચ્ચજનકેનેવ પત્તવટ્ટિપ્પભવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા ફલુપ્પત્તિ કદલિયા પરાભવાય હોતીતિ આહ – ‘‘ફલં વે કદલિં હન્તી’’તિ. તથા ફલપરિયોસાનત્તા ઓસધીનં ‘‘ફલં વેળું ફલં નળ’’ન્તિ વુત્તં. વળવાય કુચ્છિસ્મિં ગદ્રભસ્સ જાતા અસ્સતરી નામ, સા ગબ્ભં ગણ્હિત્વા કાલે સમ્પત્તે વિજાયિતું ન સક્કોતિ. પાદેહિ ભૂમિં પહરન્તી તિટ્ઠતિ, અથસ્સ ચત્તારો પાદે ચતૂસુ ખાણુકેસુ બન્ધિત્વા કુચ્છિં ફાલેત્વા પોતકં નીહરન્તિ, સા તત્થેવ મરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અત્તનો ફલં કદલિવેળુનળેપિ વિનાસેતિ, ગબ્ભો ચ અસ્સતરિં, એવં અત્તનો કમ્મફલભૂતો સક્કારો અસપ્પુરિસં વિનાસેતીતિ.

કોધમક્ખગરૂતિ કુજ્ઝનલક્ખણં કોધં, પરગુણમક્ખનલક્ખણં મક્ખઞ્ચ ગરું કત્વા ઉદ્ધં કત્વા ઉક્ખિપિત્વા ચરન્તો. સુખેત્તેતિ સુખેત્તેપિ. પૂતિબીજંવાતિ પૂતિભાવં ગતં બીજં વિય. છકણરસાદિપરિભાવનસુક્ખાપનસુખસયાદીનિ અકરણેન બીજદોસદુટ્ઠન્તિ અત્થો.

૯૧. ચેતસાતિ અત્તનો ચિત્તેન. ચેતોતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં. પરિચ્ચાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા. ઇરિયતીતિ પવત્તતિ. યથાભતન્તિ યથા કિઞ્ચિ આહરિત્વા ઠપિતં.

માકત્થાતિ મા અકત્થ. ન પમુત્યત્થીતિ પમોક્ખો નત્થિ. ઉપેચ્ચાપીતિ સઞ્ચિચ્ચાપિ, બુદ્ધિપુબ્બેનાપીતિ અત્થો.

‘‘અધમ્મેના’’તિ વત્વાપિ ‘‘મુસાવાદેના’’તિ વચનં મુસાવાદસ્સ મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં. તેનેવાહ – ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સા’’તિઆદિ (ધ. પ. ૧૭૬), તથા ‘‘એવં પરિત્તં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં, યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૦૮). તં કથં નુ ભવિસ્સતીતિ તં ધનં કેન નુ પકારેન તેસં ભવિસ્સતિ. અધમ્મેન તેસં સમ્ભતત્તા તેસુ નચિરટ્ઠિતિકં હોતીતિ અત્થો. અન્તરાયા સુ ભવિસ્સન્તીતિ અધમ્મિયવોહારાદિતો રાજન્તરાયાદયો ભવિસ્સન્તિ. સૂતિ નિપાતમત્તં. સમ્ભતસ્સ વિનસ્સતીતિ ઇમસ્સ સમ્ભતં સજ્જિતં વિનસ્સતિ. સગ્ગન્તિ સુગતિં. સા હિ રૂપાદીહિ સોભનેહિ અગ્ગોતિ સગ્ગોતિ અધિપ્પેતા. એત્તાવતાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્થાનં હાનિયા. હતાતિ વિનટ્ઠા.

વિવટ્ટતેતિ નિવટ્ટતિ. લોભા ખણતિ અત્તાનન્તિ લોભહેતુ અપુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કાયવિસમાદિયોગેન અત્તાનં ખણતિ નામ. મિત્તેહિ જીરતીતિ મિત્તભાવેહિ હાયતિ.

ચરન્તીતિ ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ અકુસલમેવ કરોન્તા વિચરન્તિ. બાલાતિ ઇધલોકત્થં પરલોકત્થઞ્ચ અજાનન્તા ઇધ બાલા નામ. દુમ્મેધાતિ નિપ્પઞ્ઞા. ન હિ પઞ્ઞાય દુટ્ઠત્તં નામ અત્થિ. અમિત્તેનેવાતિ અમિત્તભૂતેન વિય વેરિના વિય હુત્વા. કટુકપ્ફલન્તિ તિખિણફલં, દુક્ખફલન્તિ અત્થો. ન તં કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા અનુતપ્પતીતિ યં કમ્મં નિરયાદીસુ નિબ્બત્તનસમત્થં દુક્ખુદયં કત્વા અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે અનુતપ્પતિ અનુસોચતિ, તં કતં ન સાધુ ન સુન્દરં ન ભદ્દકં. યસ્સ અસ્સુમુખોતિ યસ્સ અસ્સૂહિ તિન્તમુખો રોદન્તો વિપાકં પટિસેવતિ અનુભોતિ.

દુક્કરન્તિ વત્તપટિવત્તપૂરણાદિવસેન આભિસમાચારિકસીલસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય દુક્કરં. સમાદાનતો પટ્ઠાય ખણ્ડં અકત્વા વિસેસતો આદિબ્રહ્મચરિયકસ્સ ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય દુત્તિતિક્ખં, સીલસંવરાદયો વા અપરિક્ખતે કત્વા સમ્પાદેતું અસક્કુણેય્યતાય દુક્કરં. અધિવાસેતબ્બાનં પન દુસ્સહનતો ખન્તિસંવરંવસેન દુત્તિતિક્ખં. અબ્યત્તેનાતિ મન્દપઞ્ઞેન. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો. તત્થાતિ તસ્સ સામઞ્ઞસ્સ. સમ્બાધાતિ દુન્નિવત્થદુપ્પારુતમાતુગામાદિસમ્મદ્દા. યત્થાતિ સીલસંવરાદીનં પરિબન્ધભૂતેસુ સમ્બાધસઙ્ખાતેસુ વિસભાગારમ્મણાદીસુ. અથ વા દુક્કરન્તિપદસ્સ અત્થં દસ્સેતું દુત્તિતિક્ખન્તિ વુત્તં. દુત્તિતિક્ખન્તિ દુક્ખમં દુરધિવાસિયં. અબ્યત્તેનાતિ બાલેન. સામઞ્ઞન્તિ સમણધમ્મો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં પણ્ડિતા કુલપુત્તા દસપિ વસ્સાનિ વીસતિપિ…પે… સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ દન્તેભિ દન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હિત્વા એકાસનં એકભત્તં પટિસેવમાના આપાણકોટિકં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તા સામઞ્ઞં કરોન્તિ, તં બાલા અબ્યત્તા કાતું ન સક્કોન્તીતિ. બહૂહિ તત્થ સમ્બાધાતિ તસ્મિં સામઞ્ઞસઙ્ખાતે અરિયમગ્ગે બહૂ સમ્બાધા, મગ્ગાધિગમાય પટિપન્નસ્સ બહૂ પરિસ્સયાતિ અત્થો.

અપ્પમેય્યં પમિનન્તોતિ અપ્પમેય્યં ખીણાસવપુગ્ગલં ‘‘એત્તકસીલો અયં એત્તકસમાધિ એત્તકપઞ્ઞો’’તિ એવં મિનન્તો. કોધ વિદ્વા વિકપ્પયેતિ કો ઇધ વિદ્વા મેધાવી વિકપ્પેય્ય, ખીણાસવોવ ખીણાસવં મિનન્તો વિકપ્પેય્યાતિ દીપેતિ. નિવુતં મઞ્ઞેતિ યો પન પુથુજ્જનો મિનેતું આરભતિ, તં નિવુતં અવકુજ્જપઞ્ઞં મઞ્ઞામિ. અકિસ્સવન્તિ કિસ્સવા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, નિપ્પઞ્ઞન્તિ અત્થો.

કુઠારીતિ અત્તચ્છેદકટ્ઠેન કુઠારિસદિસી ફરુસવાચા. છિન્દતીતિ કુસલમૂલસઙ્ખાતે મૂલેયેવ નિકન્તતિ. વિસં હલાહલં ઇવાતિ હલાહલસઙ્ખાતં વિસં ઇવ. એવં વિરદ્ધં પાતેતીતિ વિરદ્ધં અપરદ્ધં ખલિતપુગ્ગલં એવં અપાયેસુ વિનિપાતેતિ. વાચા દુબ્ભાસિતા યથાતિ યથા વાચા અરિયૂપવાદનવસેન દુબ્ભાસિતા.

૯૨. નિન્દિયન્તિ નિન્દનીયં. તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયોતિ યો ગુણવિસિટ્ઠતાય પસંસારહો પુગ્ગલો, તં વા સો પાપિચ્છતાદીનિ આરોપેત્વા ગરહતિ. વિચિનાતીતિ ઉપચિનાતિ. કલિન્તિ અપરાધં. અયં કલીતિ અયં અપરાધો. અક્ખેસૂતિ જૂતકીળનક્ખેસુ. સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તનાતિ સબ્બેન અત્તનો ધનેનાપિ અત્તનાપિ સદ્ધિં. સુગતેસૂતિ સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્મા ગતત્તા, સમ્મા ચ ગદત્તા સુગતસઙ્ખાતેસુ બુદ્ધાદીસુ. મનં પદોસયેતિ યો મનં પદોસેય્ય, તસ્સ અયં મનોપદોસો એવ મહત્તરો કલીતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા? યસ્મા સતં સહસ્સાનં…પે… પાપકન્તિ. તત્થ સતં સહસ્સાનન્તિ નિરબ્બુદગણનાય સતસહસ્સં. છત્તિંસતીતિ અપરાનિ છત્તિંસતિ નિરબ્બુદાનિ. પઞ્ચ ચાતિ અબ્બુદગણનાય પઞ્ચ ચ અબ્બુદાનિ. તસ્મા વસ્સગણનાય એત્તકો સો કાલો, યં કાલં અરિયગરહિવાચં મનઞ્ચ પણિધાય પાપકં નિરયં ઉપેતિ, તત્થ પચ્ચતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્ચ સઙ્ખેપેન પદુમનિરયે આયુપ્પમાણં, વિત્થારેન પન પરતો આગમિસ્સતિ.

લોભગુણેતિ ‘‘ગુણો’’તિ બાલેહિ દિટ્ઠત્તા, અનેકક્ખત્તું પવત્તિતત્તા ચ લોભોયેવ લોભગુણો, તસ્મિં લોભગુણે, તણ્હાયાતિ અત્થો. અનુયુત્તોતિ અનુ અનુ યુત્તો. અવદઞ્ઞૂતિ અવચનઞ્ઞૂ, બુદ્ધાનમ્પિ ઓવાદસ્સ અગ્ગહણતો. મચ્છરીતિ પઞ્ચવિધમચ્છરિયેન મચ્છરી. પેસુણિયં અનુયુત્તોતિ પેસુણિયસ્મિં અનુયુત્તો અગ્ગસાવકાનં ભેદનેન. કોકાલિકઞ્હિ મીયમાનં ઓવદન્તેન આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન ભાસિતા ઇમા ગાથાતિ. મુખદુગ્ગાતિ મુખવિસમ. વિભૂતાતિ વિગતભૂત અલિકવાદિ. અનરિયાતિ અસપ્પુરિસ. ભૂનહૂતિ ભૂતિહનક અત્તનો બુદ્ધિવિનાસક. પુરિસન્તાતિ પુરિસાધમ. કલીતિ અલક્ખિપુરિસ. અવજાતકપુત્તાતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો અવજાતપુત્ત. મા બહુભાણિધ નેરયિકોસીતિ ઇદાનિ બહુભાણી મા હોહિ, નેરયિકો અસિ જાતો. રજમાકિરસીતિ કિલેસરજં અત્તનિ પક્ખિપસિ. સન્તેતિ સમિતકિલેસે ખીણાસવે. કિબ્બિસકારીતિ પાપકારિ. પપતન્તિ નરકં.

ઇદં સંકિલેસભાગિયન્તિ ઇદં તણ્હાદીનં સભાવભેદતો અવત્થાભેદતો ચ અનેકભેદકં દસ્સેતું અનેકેહિ સુત્તપદેહિ ઉદાહરણવસેન દસ્સિતં સંકિલેસભાગિયં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પસન્નેનાતિ કમ્મકમ્મફલાદીનિ સદ્દહન્તેન.

૯૩. ઇદ્ધન્તિ હત્થૂપગસીસૂપગાદિઅલઙ્કારેહિ મણિકનકાદીહિ ચ સમિદ્ધં. ફીતન્તિ તેલમધુફાણિતાદીહિ ચ ધનધઞ્ઞાદીહિ ચ વિપુલં. આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ નિરન્તરમનુસ્સં. સમ્બાધબ્યૂહન્તિ બ્યૂહા વુચ્ચન્તિ અનિબ્બિદ્ધરચ્છાયો. યેસુ પવિટ્ઠમગ્ગેનેવ નિગ્ગચ્છન્તિ, તે સમ્બાધા બ્યૂહકા એત્થાતિ સમ્બાધબ્યૂહં. ઇમિનાપિ તસ્સ નગરસ્સ ઘનવાસમેવ દીપેતિ. ભન્તેનાતિ દમથં અનુપગતેન, ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તેન વા. અપાપકન્તિ અલામકં. અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અચલપ્પસાદેન, સચ્ચપ્પટિવેધતો આગતેન પસાદેન.

પેચ્ચ સો લભતેતિ યો ભૂતે દણ્ડેન ન હિંસતિ, સો પુગ્ગલો પરલોકે મનુસ્સભૂતો મનુસ્સસુખં દેવભૂતો દિબ્બસુખં ઉભયં અતિક્કન્તો નિબ્બાનસુખં લભતીતિ અત્થો.

૯૪. ચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ જનપદચારિકં ગમિસ્સતિ. કસ્મા પન ભગવા જનપદચારિકં ચરતીતિ? સત્તહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો જનપદચારિકં ચરન્તિ – દેસન્તરગતાનં વેનેય્યાનં વિનયનત્તં, તત્ર ઠિતાનં ઉસ્સુક્કસમુપ્પાદનં, ભાવકાનં એકસ્મિં ઠાને નિબદ્ધવાસપરિહરણં અત્તનો ચ તત્થ અનાસઙ્ગદસ્સનં, સમ્બુદ્ધવસિતટ્ઠાનતાય દેસાનં ચેતિયભાવસમ્પાદનં, બહૂનં સત્તાનં દસ્સનૂપસઙ્કમનાદીહિ પુઞ્ઞોઘપ્પસવનં, અવુટ્ઠિઆદિઉપદ્દવૂપસમનઞ્ચાતિ ઇમેહિ સત્તહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો જનપદચારિકં ચરન્તીતિ વેદિતબ્બં.

ઇસિદત્તપુરાણાતિ ઇસિદત્તો ચ પુરાણો ચ, તેસુ ઇસિદત્તો સકદાગામી. પુરાણો સોતાપન્નો. સાકેતેતિ ‘‘સાકેતો’’તિ લદ્ધનામે અત્તનો ભોગગામકે. મગ્ગે પુરિસં ઠપેસુન્તિ તેસં કિર ગામદ્વારેન ભગવતો ગમનમગ્ગો, તસ્મા ‘‘સચે ભગવા અમ્હાકં સુત્તાનં વા પમત્તાનં વા ગચ્છેય્ય, અથ પસ્સિતું ન લભેય્યામા’’તિ મગ્ગમજ્ઝે પુરિસં ઠપેસું. અનુબન્ધિંસૂતિ ન દૂરતોવ, પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિંસુ. ભગવા હિ સકટમગ્ગસ્સ મજ્ઝે જઙ્ઘમગ્ગેન અગમાસિ, ઇતરે ઉભોસુ પસ્સેસુ અનુગચ્છન્તા અગમંસુ. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ બુદ્ધા હિ કેનચિ સદ્ધિં ગચ્છન્તાવ પટિસન્થારં કરોન્તિ કેનચિ સદ્ધિં ઠિતા કેનચિ સદ્ધિં દિવસભાગમ્પિ નિસિન્ના, તસ્મા ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મય્હં સાસને વલ્લભા આગતફલા, ઇમેહિ સદ્ધિં નિસીદિત્વા દિવસભાગં પટિસન્થારં કરિસ્સામી’’તિ. મગ્ગતો ઓક્કમિત્વા યેનઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં તેનુપસઙ્કમિ. પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદીતિ તે કિર છત્તુપાહનકત્તરદણ્ડપાદબ્ભઞ્જનતેલાનિ ચેવ અટ્ઠવિધઞ્ચ પાનકં સરભપાદપલ્લઙ્કઞ્ચ ગાહાપેત્વા આગમંસુ. અથ નં પલ્લઙ્કં પઞ્ઞપેત્વા અદંસુ. સત્થા તત્થ નિસીદિ. એકમન્તં નિસીદિંસૂતિ ‘‘છત્તુપાહનાદીનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દેથા’’તિ વત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

સાવત્થિયા કોસલેસુ ચારિકં પક્કમિસ્સતીતિઆદિ સબ્બં મજ્ઝિમદેસવસેનેવ વુત્તં. કસ્મા? નિયતાચિણ્ણત્તા. ભગવતો હિ ચારિકચરણં મજ્ઝિમદેસેયેવ. સચેપિ પચ્ચન્તદેસે ગચ્છતિ, મજ્ઝિમદેસેયેવ અરુણં ઉટ્ઠાપેતીતિ નિયતાચિણ્ણં, તસ્મા મજ્ઝિમદેસવસેનેવ વુત્તં. કાસીસૂતિ કાસિરટ્ઠતો. તથા મગધેસૂતિ મગધરટ્ઠતો. આસન્ને નો ભગવા ભવિસ્સતીતિ એત્થ ન કેવલં આસન્નત્તા એવ તેસં સોમનસ્સં હોતિ, અથ ખો ‘‘ઇદાનિ દાનં દાતું ગન્ધમાલાદિપૂજં કાતું ધમ્મં સોતું પઞ્હં પુચ્છિતું લભિસ્સામા’’તિ નેસં સોમનસ્સં હોતિ.

તસ્માતિહ થપતયો સમ્બાધો ઘરાવાસોતિ થપતયો યસ્મા તુમ્હાકં મયિ દૂરીભૂતે અનપ્પકં દોમનસ્સં આસન્ને અનપ્પકં સોમનસ્સં હોતિ, તસ્માપિ વેદિતબ્બમેતં ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો’’તિ. ઘરાવાસસ્સ હિ દોસેન તુમ્હાકં એવં હોતિ. સચે પન ઘરાવાસં પહાય પબ્બજિતા અસ્સથ, એવં વો મયા સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તાનઞ્ચ આગચ્છન્તાનઞ્ચ તં ન ભવેય્યાતિ ઇમમત્થં દીપેન્તો એવમાહ. તત્થ સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન સમ્બાધતા વેદિતબ્બા. મહાઘરે વસન્તસ્સાપિ હિ સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન ઘરાવાસો સમ્બાધોવ. રજોપથોતિ રાગાદિરજાનં આગમનપથો, આગમનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જાતિ પબ્બજ્જા પન અકિઞ્ચનઅપલિબોધટ્ઠેન અબ્ભોકાસો. ચતુરતનિકેપિ હિ ગબ્ભે દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં પલ્લઙ્કેન પલ્લઙ્કં ઘટ્ટેત્વા નિસિન્નાનમ્પિ અકિઞ્ચનાપલિબોધટ્ઠેન પબ્બજ્જા અબ્ભોકાસો નામ હોતિ. અલઞ્ચ પન વો થપતયો અપ્પમાદાયાતિ એવં સમ્બાધઘરાવાસે વસન્તાનં તુમ્હાકં અપ્પમાદમેવ કાતું યુત્તન્તિ અત્થો.

નાગાતિ હત્થિનો. ઓપવય્હાતિ રઞ્ઞો આરોહનયોગ્ગા. એકં પુરતો એકં પચ્છતો નિસીદાપેમાતિ તે કિર દ્વેપિ જના સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા દ્વીસુ નાગેસુ તા ઇત્થિયો એવં નિસીદાપેત્વા રઞ્ઞો નાગં મજ્ઝે કત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ગચ્છન્તિ, તસ્મા એવમાહંસુ. નાગોપિ રક્ખિતબ્બોતિ યથા કિઞ્ચિ વિસેસિતં ન કરોતિ, એવં રક્ખિતબ્બો હોતિ. તાપિ ભગિનિયોતિ યથા પમાદં નાપજ્જન્તિ, એવં રક્ખિતબ્બા હોન્તિ. અત્તાપીતિ સિતકથિતવિક્ખેપિતાદીનિ અકરોન્તેહિ અત્તાપિ રક્ખિતબ્બો હોતિ. એવં કરોન્તો હિ ‘‘સામિદુબ્ભકો એસો’’તિ નિગ્ગહેતબ્બો હોતિ.

તસ્માતિહ થપતયોતિ યસ્મા તુમ્હે રાજા નિચ્ચં રાજભણ્ડં પટિચ્છાપેતિ, તસ્માપિ સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો. યસ્મા પન પંસુકૂલિકં ભિક્ખું એવં પટિચ્છાપેન્તો નત્થિ, તસ્મા અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા, એવં સબ્બત્થાપિ. અલઞ્ચ ખો થપતયો અપ્પમાદાય, અપ્પમાદમેવ કરોથાતિ દસ્સેતિ.

મુત્તચાગોતિ વિસ્સટ્ઠચાગો. પયતપાણીતિ આગતાગતાનં દાનત્થાય ધોતહત્થો. વોસગ્ગરતોતિ વોસગ્ગસઙ્ખાતે ચાગે રતો. યાચયોગોતિ યાચિતબ્બયુત્તો. ‘‘યાજયોગો’’તિપિ પાઠો, દાનયુત્તોતિ અત્થો. દાનસંવિભાગરતોતિ એતેન અપ્પમત્તકમ્પિ કિઞ્ચિ લભિત્વા તતોપિ સંવિભાગે રતો. અપ્પટિવિભત્તન્તિ ‘‘ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતિ, ઇદં અય્યાન’’ન્તિ એવં અકતવિભાગં, સબ્બં દાતબ્બમેવ હુત્વા ઠિતન્તિ અત્થો. ઇમેહિ ખો થપતયો ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સોતાપન્નો હોતીતિ સોતાપન્નો ઇમેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ અત્થો. એતેન સોતાપન્નેન ઇમેસં ચતુન્નં ધમ્માનં એકન્તતો લબ્ભમાનતં દસ્સેતિ.

એવં તેસં થપતીનં ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં પરિયાયેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્પરિયાયેન તં દસ્સેતું ‘‘તુમ્હે ખો થપતયો’’તિઆદિ વુત્તં.

૯૫. સહસ્સં કપ્પકોટિયોતિ સહસ્સં અત્તભાવા અહેસુન્તિ અત્થો. ‘‘અસીતિ કપ્પકોટિયો’’તિપિ પાઠો, અસીતિઆયુકપ્પકોટિયો અહેસુન્તિ અત્થો. કત્થ પન તે અહેસુન્તિ? આહ ‘‘દેવે ચેવ મનુસ્સે ચા’’તિ, દેવેસુ ચેવ મનુસ્સેસુ ચાતિ અત્થો. સંવિરુળ્હમ્હીતિ સમન્તતો પલ્લવગ્ગહણેન વિરુળ્હે. અલભિંહન્તિ અલભિં અહં. અજ્જ તિંસં તતો કપ્પાતિ તતો કપ્પતો અજ્જ સમ્પતિ અયં કપ્પો તિંસતિમો. તસ્સા સઞ્ઞાય વાસનાતિ તસ્સ બુદ્ધગતાય સઞ્ઞાય વાસનતો.

તણ્હાનિઘાતકોતિ તણ્હાય સમુચ્છેદકો. વટંસકોતિ પુપ્ફમયકણ્ણિકો. સબ્બપુપ્ફેહિલઙ્કતોતિ નાનાપુપ્ફેહિ અલઙ્કતો. લપનન્તરાતિ ઉત્તરાધરોટ્ઠાનં અન્તરતો. ઓક્કાતિ પભા. મુદ્ધનન્તરધાયથાતિ મુદ્ધનિ અન્તરધાયથ. કઙ્ખં વિતરાતિ વિમતિં વિનોદેહિ. યસ્સ તં સબ્બધમ્મેસુ, સદા ઞાણં પવત્તતીતિ તન્તિ નિપાતમત્તં. યસ્સ સબ્બધમ્મેસુ આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધત્તા સદા ઞાણં પવત્તતિ. સો સબ્બઞ્ઞૂ ભગવા થેરં આનન્દં એતદબ્રવીતિ સમ્બન્ધો. રાજા રટ્ઠે ભવિસ્સતીતિ સબ્બસ્મિં રટ્ઠે રાજા ભવિસ્સતિ. ચરિમન્તિ ચરિમભવં. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા. ધમ્મતન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં, પચ્ચેકબોધિં વા.

૯૬. સુવણ્ણચ્છદનં નાવન્તિ ઉભોસુ પસ્સેસુ સુવણ્ણાલઙ્કારેહિ પટિમણ્ડિતવસેન છાદિતં સુવણ્ણનાવં. પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, સક્કસ્સ ઇતિ મે સુતન્તિ યથા સા દેવતા પઞ્હં પુટ્ઠા સક્કસ્સ બ્યાકાસિ, એવં મયાપિ સુતન્તિ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો અત્તના યથાસુતં તં ભગવતો વદતિ.

પંસુથૂપેસૂતિ સરીરધાતું અબ્ભન્તરે ઠપેત્વા પંસૂહિ કતથૂપેસુ. એવઞ્હિ તે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સકતા નામ હોન્તિ, તેનેવાહ – ‘‘ઉદ્દિસ્સકતેસુ દસબલધરાન’’ન્તિ.

૯૭. દેવપુત્તસરીરવણ્ણાતિ દેવપુત્તસરીરસદિસવણ્ણા. સુભગસણ્ઠિતીતિ સોભગ્ગયુત્તસણ્ઠાના. ઉળારં વત તં આસીતિ તં મયા કતં પુઞ્ઞં ઉળારં વત અહોસિ. યાહન્તિ યા અહં. સતસહસ્સં કપ્પે, મુદિતો થૂપં અપૂજેસીતિ થૂપં પૂજેત્વા સતસહસ્સં આયુકપ્પે અહં મુદિતોતિ અત્થો. અનાગન્તુન વિનિપાતન્તિ અપાયુપપત્તિં અનુપગન્ત્વા. યં ચક્ખુન્તિ યં પઞ્ઞાચક્ખું. પણિહિતન્તિ ઠપિતં. વિમુત્તચિત્તમ્હીતિ વિમુત્તચિત્તો અમ્હિ. વિધૂતલતોતિ વિધૂતતણ્હાલતો, સમુચ્છિન્નતણ્હોતિ અત્થો.

૯૮. સામાકપત્થોદનમત્તન્તિ સામાકતિણાનં નાળિકોદનમત્તં. અખિલેતિ પઞ્ચન્નં ચેતોખિલાનં અભાવેન અખિલે. તસ્મિઞ્ચ ઓકપ્પયિ ધમ્મમુત્તમન્તિ તસ્મિં પચ્ચેકબુદ્ધે ઉત્તમધમ્મં પચ્ચેકબોધિં ‘‘ઉત્તમધમ્મેન નામ ઇમસ્મિં ભવિતબ્બ’’ન્તિ સદ્દહિં. ‘‘તસ્મિઞ્ચ ધમ્મે પણિધેસિં માનસ’’ન્તિ ઇમિના પટિલદ્ધધમ્મં અહમ્પિ સચ્છિકરેય્યન્તિ ચિત્તં પણિદહિં. ભવે કુદાસુપિ ચ મા અપેક્ખવાતિ કત્થચિ ભવે અપેક્ખવા મા ભવેય્યન્તિ ચ પણિધેસિં માનસન્તિ સમ્બન્ધો.

કુરૂસૂતિ ઉત્તરકુરૂસુ. દીઘાયુકેસૂતિ તેસં વસ્સસહસ્સાયુકતાય વુત્તં. અમમેસૂતિ અપરિગ્ગહેસુ. પાણીસૂતિ સત્તેસુ. અહીનગામીસૂતિ યથાલદ્ધસમ્પત્તીહિ યાવતાયુકં અપરિહીનસભાવેસુ. તિદસોપપજ્જથાતિ તાવતિંસો હુત્વા ઉપપજ્જિં, તિદસે વા તાવતિંસભવને ઉપપજ્જિં. વિસિટ્ઠકાયૂપગતોતિ વિસિટ્ઠકાયેસુ નાનાવણ્ણકાયેસુ ઉપગતો. યસસ્સિસૂતિ પરિવારવન્તેસુ. હિતાહિતાસિહીતિ કુસલાકુસલે વીતિવત્તીહિ. પચ્ચક્ખં ખ્વિમન્તિ પચ્ચક્ખં ખો ઇમં વચનન્તિ અધિપ્પાયો.

સકાસીતિ સો અકાસિ. બલિમાભિહારીતિ પૂજાબલિં અભિહરિ. પતિતસ્સ એકન્તિ તસ્સ હત્થતો એકપુપ્ફં પતિતં.

ઉપરિટ્ઠન્તિ ઉપરિ વેહાસે ઠિતં. અરિટ્ઠન્તિ અરિટ્ઠં નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચાતિ અજ્ઝત્તવિસયા ચ બહિદ્ધવિસયા ચ. યે મે વિજ્જિંસૂતિ યે મે પુબ્બે વિજ્જમાના અહેસું. જાતિમરણસંસારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ પુનપ્પુનં જાયનમીયનભૂતો સંસારો પુનબ્ભવોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો ચ દાનિ નત્થીતિ અત્થો.

ઇદં વાસનાભાગિયં સુત્તન્તિ ઇદં વાસનાભાગપુઞ્ઞવિભાવનાનં નાનાસુત્તપદાનં ઉદાહરણવસેન દસ્સિતં વાસનાભાગિયં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૯૯. ‘‘ઉદ્ધં અધો…પે… અપુનબ્ભવાયા’’તિ ઇદં નિબ્બેધભાગિયં સુત્તન્તિ વુત્તં ઓઘતરણસ્સ અરિયમગ્ગકિચ્ચત્તા. ન ચેતના કરણીયાતિ ન ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં. ધમ્મતાતિ ધમ્મસભાવો.

૧૦૦. યદા હવેતિ યસ્મિં હવે કાલે. પાતુભવન્તીતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ધમ્માતિ અનુલોમપચ્ચયાકારપટિવેધસાધકા બોધિપક્ખિયધમ્મા. પાતુભવન્તીતિ વા પકાસેન્તિ, અભિસમયવસેન પાકટા હોન્તિ. ધમ્માતિ ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા. આતાપો વુચ્ચતિ કિલેસસન્તાપનટ્ઠેન વીરિયં. આતાપિનોતિ સમ્મપ્પધાનવીરિયવતો. ઝાયતોતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચ ઝાનેન ઝાયન્તસ્સ. બ્રાહ્મણસ્સાતિ બાહિતપાપસ્સ ખીણાસવસ્સ. અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બાતિ અથસ્સ એવં પાતુભૂતધમ્મસ્સ યા તા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતીતિ? નો કલ્લો પઞ્હોતિ ભગવા અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૧૨) નયેન ‘‘કતમં નુ ખો, ભન્તે, જરામરણં, કસ્સ પનિદં જરામરણન્તિ? નો કલ્લો પઞ્હોતિ ભગવા અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૩૫) ચ નયેન પચ્ચયાકારકઙ્ખા વુત્તા. યા ચ પચ્ચયાકારસ્સેવ અપ્પટિવિદ્ધત્તા ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિકા (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) સોળસકઙ્ખા ‘‘બુદ્ધે કઙ્ખતિ ધમ્મે કઙ્ખતી’’તિઆદિકા (ધ. સ. ૧૦૦૮) અટ્ઠ ચ કઙ્ખા આગતા, તા સબ્બા વપયન્તિ અપગચ્છન્તિ નિરુજ્ઝન્તિ, કસ્મા? યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મં, યસ્મા અવિજ્જાદિકેન હેતુના સહેતુકં ઇમં સઙ્ખારાદિં કેવલં દુક્ખક્ખન્ધધમ્મં પજાનાતિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝતિ.

યતો ખયં પચ્ચયાનં અવેદીહિ યસ્મા પચ્ચયાનં ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ, તસ્મા યદાસ્સ આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ વુત્તપ્પકારા ધમ્મા પાતુભવન્તિ. અથસ્સ યા નિબ્બાનસ્સ અવિદિતત્તા કઙ્ખા ઉપ્પજ્જેય્યું, સબ્બાપિ તા કઙ્ખા વપયન્તીતિ.

આરઞ્ઞન્તિ આરઞ્ઞકં. અઞ્ઞાતુઞ્છેન યાપેન્તન્તિ કુલેસુ અઞ્ઞાતો નિચ્ચનવોયેવ હુત્વા ઉઞ્છેન પિણ્ડચરિયાય યાપેન્તં. અથ વા અભિલક્ખિતેસુ ઇસ્સરજનગેહેસુ કટુકભણ્ડસમ્ભારં સુગન્ધભોજનં પરિયેસન્તસ્સ ઉઞ્છનં ઞાતુઞ્છનં નામ, ઘરપટિપાટિયા પન દ્વારે ઠિતેન લદ્ધમિસ્સકભોજનં અઞ્ઞાતુઞ્છનં નામ. ઇદં ઇધ અધિપ્પેતં. તેન યાપેન્તં. કામેસુ અનપેક્ખિનન્તિ વત્થુકામકિલેસકામેસુ નિરપેક્ખં.

છેત્વાતિ વધિત્વા. સુખં સેતીતિ કોધપરિળાહેન અપરિદય્હમાનત્તા સુખં સયતિ. ન સોચતીતિ કોધવિનાસેન વિનટ્ઠદોમનસ્સત્તા ન સોચતિ. વિસમૂલસ્સાતિ દુક્ખવિપાકસ્સ. મધુરગ્ગસ્સાતિ યં અક્કુટ્ઠસ્સ પચ્ચક્કોસિત્વા પહટસ્સ પટિપ્પહરિત્વા સુખં ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાય સો ‘‘મધુરગ્ગો’’તિ વુત્તો. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને પરિયોસાનં ‘‘અગ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. અરિયાતિ બુદ્ધાદયો.

હનેતિ હનેય્ય. ઉપ્પતિતન્તિ અસમુગ્ઘાટિતં અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નવસેન સમુદાચારુપ્પન્નવસેન સમુદાચરન્તં. વિનોદયેતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરેય્ય.

૧૦૧. સત્તિયાતિ દેસનાસીસમેતં, એકતોધારાદિના સત્થેનાતિ અત્થો. ઓમટ્ઠોતિ પહટો. ચત્તારો હિ પહારા ઓમટ્ઠો ઉમ્મટ્ઠો મટ્ઠો વિમટ્ઠોતિ. તત્થ ઉપરિ ઠત્વા અધોમુખં દિન્નપ્પહારો ઓમટ્ઠો નામ, અધો ઠત્વા ઉદ્ધં મુખં દિન્નપ્પહારો ઉમ્મટ્ઠો નામ, અગ્ગળસૂચિ વિય વિનિવિજ્ઝિત્વા કતો મટ્ઠો નામ, સેસો સબ્બોપિ વિમટ્ઠો નામ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઓમટ્ઠો ગહિતો. સો હિ સબ્બદારુણો દુરુદ્ધરણસલ્લો દુત્તિકિચ્છો અન્તોદોસો અન્તોપુબ્બલોહિતો ચ હોતિ. પુબ્બલોહિતં અનિક્ખમિત્વા વણમુખં પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ. પુબ્બલોહિતં નીહરિતુકામેહિ મઞ્ચેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા અધોસિરો કાતબ્બો હોતિ, મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં પાપુણાતિ. પરિબ્બજેતિ વિહરેય્ય.

ઇમાય ગાથાય કિં કથિતં? યથા સત્તિયા ઓમટ્ઠપુરિસો સલ્લુબ્બાહનવણતિકિચ્છનાનં અત્થાય વીરિયં આરભતિ પયોગં કરોતિ પરક્કમતિ. યથા ચ દય્હમાને મત્થકે આદિત્તસિરો તસ્સ નિબ્બાપનત્થાય વીરિયં આરભતિ પયોગં કરોતિ પરક્કમતિ, એવમેવં ભિક્ખુ કામરાગપ્પહાનાય સતો અપ્પમત્તો હુત્વા વિહરેય્ય ભગવાતિ કથેસિ.

એવં દેવતાય કથિતે અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમાય દેવતાય ઉપમા દળ્હં કત્વા આનીતા, અત્થં પન પરિત્તકં ગહેત્વા ઠિતા. પુનપ્પુનં કથેન્તીપિ હિ એસા કામરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનમેવ કથેય્ય, યાવ ચ કામરાગો મગ્ગેન ન સમુગ્ઘાટિય્યતિ, તાવ અનુબન્ધોવ હોતી’’તિ તમેવ ઉપમં ગહેત્વા પઠમમગ્ગવસેન દેવતાય વિનિવટ્ટેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સત્તિયા વિય ઓમટ્ઠો’’તિ દુતિયગાથમાહ. તસ્સત્થો પુરિમનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

લોકામિસન્તિ કામગુણો. સન્તિપેક્ખોતિ સબ્બસઙ્ખારૂપસમં નિબ્બાનં અપેક્ખમાનો. પઞ્ઞવાતિ પઞ્ઞવન્તો. પહિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિપેસિતચિત્તો. વિરતો કામસઞ્ઞાયાતિ યાય કાયચિ સબ્બતો કામસઞ્ઞાય ચતુત્થમગ્ગસમ્પયુત્તાય સમુચ્છેદવિરતિયા વિરતો. ‘‘વિરત્તો’’તિપિ પાઠો. કામસઞ્ઞાયાતિ પન ભુમ્મવચનં હોતિ. સગાથાવગ્ગે (સં. નિ. ૧.૯૬) ‘‘કામસઞ્ઞાસૂ’’તિ પાઠો. ચતૂહિ મગ્ગેહિ દસન્નમ્પિ સંયોજનાનં અતીતત્તા સબ્બસંયોજનાતીતો. ચતુત્થમગ્ગેનેવ વા ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાતીતો તત્ર તત્રાભિનન્દનતો નન્દિસઙ્ખાતાય તણ્હાય તિણ્ણઞ્ચ ભવાનં પરિક્ખીણત્તા નન્દિભવપરિક્ખીણો. સો તાદિસો ખીણાસવો ભિક્ખુ ગમ્ભીરે સંસારણ્ણવે ન સીદતિ.

સદ્દહાનોતિ યેન પુબ્બભાગે કાયસુચરિતાદિભેદેન, અપરભાગે ચ સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયભેદેન ધમ્મેન અરહન્તો બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકા નિબ્બાનં પત્તા. તં સદ્દહાનો અરહતં ધમ્મં નિબ્બાનપ્પત્તિયા લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞં લભતિ, તઞ્ચ ખો ન સદ્ધામત્તકેનેવ. યસ્મા પન સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓદહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, તસ્મા ઉપસઙ્કમનતો પટ્ઠાય યાવ ધમ્મસ્સવનેન સુસ્સૂસં લભતે પઞ્ઞં.

કિં વુત્તં હોતિ? તં ધમ્મં સદ્દહિત્વાપિ આચરિયુપજ્ઝાયે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વાપિ વત્તકરણેન પયિરુપાસિત્વા યદા પયિરુપાસનાય આરાધિતચિત્તા કિઞ્ચિ વત્તુકામા હોન્તિ. અથ અધિગતાય સોતુકામતાય સોતં ઓદહિત્વા સુણન્તો લભતીતિ એવં સુસ્સૂસમ્પિ ચ સતિઅવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તો સુભાસિતદુબ્ભાસિતઞ્ઞુતાય વિચક્ખણો એવ લભતિ, ન ઇતરો. તેનાહ – ‘‘અપ્પમત્તો વિચક્ખણો’’તિ.

પતિરૂપકારીતિ દેસકાલાદીનિ અહાપેત્વા લોકિયસ્સ લોકુત્તરસ્સ ધમ્મસ્સ પતિરૂપં અધિગમૂપાયં કરોતીતિ પતિરૂપકારી. ધુરવાતિ ચેતસિકવીરિયવસેન અનિક્ખિત્તધુરો. ઉટ્ઠાતાતિ કાયિકવીરિયવસેન ઉટ્ઠાનસમ્પન્નો અસિથિલપરક્કમો. વિન્દતે ધનન્તિ લોકિયલોકુત્તરધનં અધિગચ્છતિ. સચ્ચેનાતિ વચીસચ્ચેન પરમત્થસચ્ચેન ચ. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકા નિબ્બુતિં પાપુણન્તા કિત્તિમ્પિ પાપુણન્તિયેવ. દદન્તિ પરેસં યં કિઞ્ચિ ઇચ્છિતં પત્થિતં દેન્તો મિત્તાનિ ગન્થતિ સમ્પાદેતિ કરોતીતિ અત્થો. દુદ્દદં વા દદન્તો ગન્થતિ, દાનમુખેન ચત્તારિપિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેહિ મિત્તાનિ કરોન્તિ. અસ્મા લોકા પરં લોકં, સ વે પેચ્ચ ન સોચતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમે સદ્ધાદયો ધમ્મા વિજ્જન્તિ, સો ઇમસ્મા લોકા પરં લોકં ગન્ત્વા ન સોચતિ, સોકકારણં તસ્સ નત્થીતિ અત્થો.

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, સ વે પેચ્ચ ન સોચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૦) –

ગાથં અવસેસં કત્વા ઉદાહટં. આળવકસુત્તે હિ ઇમા ગાથા આળવકેન ‘‘કથં સુ લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૭) પુટ્ઠેન ભગવતા ભાસિતાતિ.

યેન કેનચિ વણ્ણેનાતિ યેન કેનચિ કારણેન, પકારેન વા. સંવાસોતિ એકસ્મિં ઠાને સહવાસો સમાગમો. તન્તિ તથા સમાગતં અનુકમ્પિતબ્બં પુરિસં. મનસા ચે પસન્નેનાતિ કરુણાસમુસ્સાહિતેન પસાદેન પસન્નેન મનસા. ન તેન હોતિ સંયુત્તોતિ તેન યથાવુત્તેન અનુસાસનેન કામચ્છન્દાદીનં સંયોજનવસેન સંયુત્તો નામ ન હોતિ. યાનુકમ્પા અનુદ્દયાતિ યા અરિયમગ્ગસમ્પાપનવસેન કરુણાયના, મેત્તાયના ચાતિ અત્થો.

૧૦૨. રાગો ચ દોસો ચાતિ રાગદોસા હેટ્ઠા વુત્તનયાવ. કુતોનિદાનાતિ કિંનિદાના કિંહેતુકા. પચ્ચત્તવચનસ્સ હિ અયં તો-આદેસો, સમાસે ચસ્સ લોપાભાવો વેદિતબ્બો. અરતી રતી લોમહંસો કુતોજાતિ યાયં પન્તેસુ સેનાસનેસુ, અધિકુસલેસુ ચ ધમ્મેસુ અરતિ ઉક્કણ્ઠિતા, યા ચ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રતિ અભિરતિ આસત્તિ કીળનાદિ, યો ચ લોમહંસસમુટ્ઠાનતો લોમહંસસઙ્ખાતો ચિત્તુત્રાસો, ઇમે તયો ધમ્મા કુતો જાતા કુતો નિબ્બત્તાતિ પુચ્છા. કુતો સમુટ્ઠાયાતિ કુતો ઉપ્પજ્જિત્વા. મનોતિ કુસલચિત્તં. વિતક્કાતિ કામવિતક્કાદયો. કુમારકા ધઙ્કમિવોસજન્તીતિ યથા કુમારકા કીળન્તા કાકં સુત્તેન પાદે બન્ધિત્વા ઓસજન્તિ ખિપન્તિ, એવં કુસલમનં અકુસલવિતક્કા કુતો સમુટ્ઠાય ઓસજન્તીતિ પુચ્છા.

રાગો ચાતિ દુતિયગાથા તસ્સા વિસ્સજ્જનં. તત્થ ઇતોતિ અત્તભાવં સન્ધાયાહ. અત્તભાવનિદાના હિ રાગદોસા, અરતિ રતિ લોમહંસા ચ અત્તભાવતો જાતા. કામવિતક્કાદયો અત્તભાવતો એવ સમુટ્ઠાય કુસલમનં ઓસજન્તિ. તેન તદઞ્ઞં પકતિઆદિકારણં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘ઇતોનિદાના ઇતો સમુટ્ઠાયા’’તિ. પુરિમગાથાય વુત્તનયેનેત્થ સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ ય્વાયં ‘‘ઇતોનિદાના’’તિઆદીસુ અત્તભાવનિદાના અત્તભાવતો જાતા અત્તભાવતો સમુટ્ઠાયાતિ અત્થો વુત્તો, તં સાધેન્તો આહ – ‘‘સ્નેહજા અત્તસમ્ભૂતા’’તિ. એતે હિ રાગાદયો વિતક્કપરિયોસાના તણ્હાસ્નેહેન જાતા. તથા જાયન્તા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધભેદે અત્તભાવસઙ્ખાતે અત્તનિ સમ્ભૂતા. તેનાહ – ‘‘સ્નેહજા અત્તસમ્ભૂતા’’તિ. ઇદાનિ તદત્થજોતિકં ઉપમં દસ્સેતિ ‘‘નિગ્રોધસ્સેવ ખન્ધજા’’તિ. તત્થ ખન્ધજાતિ ખન્ધેસુ જાતા પારોહા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નિગ્રોધસ્સ ખન્ધજસઙ્ખાતા પારોહા આપોરસસઙ્ખાતે સ્નેહે સતિ જાયન્તિ, જાયન્તા ચ તસ્મિંયેવ નિગ્રોધે તેસુ તેસુ સાખપ્પદેસેસુ સમ્ભવન્તિ, એવં એતે રાગાદયો અજ્ઝત્તં તણ્હાસ્નેહે સતિ જાયન્તિ, જાયન્તા ચ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે તેસુ તેસુ ચક્ખાદિપ્પદેસેસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ સમ્ભવન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સ્નેહજા અત્તસમ્ભૂતા’’તિ. પુથુ વિસત્તા કામેસૂતિ યસ્મા રાગોપિ પઞ્ચકામગુણિકાદિવસેન, દોસોપિ આઘાતવત્થુઆદિવસેન અરતિઆદયોપિ તસ્સ તસ્સ ભેદસ્સ વસેનાતિ સબ્બથા સબ્બેપિમે કિલેસા પુથુ અનેકપ્પકારા હુત્વા વત્થુદ્વારારમ્મણાદિવસેન તેસુ તેસુ કામેસુ તથા તથા વિસત્તા લગ્ગા સંસિબ્બિત્વા ઠિતા. કિમિવ? માલુવાવ વિતતા વને યથા વને વિતતા માલુવા તેસુ તેસુ રુક્ખસાખપ્પસાખાદિભેદેસુ વિસત્તા હોતિ લગ્ગા સંસિબ્બિત્વા ઠિતા, એવં એતે કિલેસા ધમ્મા, તસ્મા એત્થ પુથુપભેદેસુ વત્થુકામેસુ વિસત્તં કિલેસગહનં.

યે નં પજાનન્તિ યતોનિદાનં, તે નં વિનોદેન્તિ સુણોહિ યક્ખ. તસ્સત્થો – યે સત્તા નં કિલેસગહનં ‘‘ઇતોનિદાનં એસ ઉપ્પજ્જતી’’તિ જાનન્તિ, તે નં તણ્હાસિનેહસિનેહિતે અત્તભાવે ઉપ્પજ્જતીતિ ઞત્વા તં તણ્હાસિનેહં આદીનવાનુપસ્સનાદિભાવનાઞાણગ્ગિના વિસોસેન્તા વિનોદેન્તિ પજહન્તિ, એવં અમ્હાકં ભાસિતં સુણોહિ યક્ખાતિ. તે દુત્તરં ઓઘમિમં તરન્તિ, અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાયાતિ યે હિ સંકિલેસગહનં વિનોદેન્તિ, તે એકન્તેન મગ્ગં ભાવેન્તિ. ન હિ મગ્ગભાવનં વિના કિલેસવિનોદનં અત્થિ. એવં મગ્ગં ભાવેન્તા તે પકતિઞાણેન દુત્તરં કામોઘાદિં ચતુબ્બિધં ઓઘં ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના સુપિનન્તેનપિ અતિણ્ણપુબ્બં અનતિક્કન્તપુબ્બં અપુનબ્ભવાય નિબ્બાનાય તરન્તિ.

દુક્કરં ભગવાતિ એકો કિર દેવપુત્તો પુબ્બયોગાવચરો બહલકિલેસતાય સપ્પયોગેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સમણધમ્મં કત્વા પુબ્બહેતુમન્દતાય અરિયભૂમિં અપ્પત્વાવ કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, સો તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા દુક્કરભાવં આરોચેન્તો એવમાહ. તત્થ દુક્કરન્તિ દસપિ વસ્સાનિ…પે… સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ એકન્તપરિસુદ્ધસ્સ સમણધમ્મસ્સ કરણં નામેતં દુક્કરં. સેક્ખાતિ સત્ત સેક્ખા. સીલસમાહિતાતિ સીલેન સમાહિતા સમુપેતા. ઠિતત્તાતિ પતિટ્ઠિતસભાવા. એવં પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જિત્વા ઉપરિપઞ્હં સમુટ્ઠાપનત્થં ‘‘અનગારિયુપેતસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનગારિયુપેતસ્સાતિ અનગારિયં નિગ્ગેહભાવં ઉપગતસ્સ, પબ્બજિતસ્સાતિ અત્થો. તુટ્ઠીતિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો.

ભાવનાયાતિ ચિત્તવૂપસમભાવનાય. તે છેત્વા મચ્ચુનો જાલન્તિ યે રત્તિન્દિવં ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં ચિત્તં સમાદહન્તિ. યે સમાહિતચિત્તા, તે ચતુપચ્ચયસન્તોસં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સન્તુટ્ઠા, તે સીલં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સીલે પતિટ્ઠિતા સત્ત સેક્ખા, તે અરિયા મચ્ચુનો જાલસઙ્ખાતં કિલેસજાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ.

દુગ્ગમોતિ સચ્ચમેતં, ભન્તે, યે ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં ચિત્તં સમાદહન્તિ. યે સમાહિતચિત્તા, તે ચતુપચ્ચયસન્તોસં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સન્તુટ્ઠા, તે સીલં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સીલે પરમગ્ગાહિનો સત્ત સેક્ખા, તે અરિયા મચ્ચુનો જાલસઙ્ખાતં કિલેસજાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ. કિં ન ગમિસ્સન્તિ, અયં પન દુગ્ગમો ‘‘ભગવા વિસમો મગ્ગો’’તિ આહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અરિયમગ્ગો નેવ દુગ્ગમો ન વિસમો, પુબ્બભાગપટિપદાય પનસ્સ બહૂ પરિસ્સયા હોન્તિ, તસ્મા એવં વુત્તો. અવંસિરાતિ ઞાણસિરેન અધોસિરા હુત્વા પપતન્તિ. અરિયમગ્ગં આરોહિતું અસમત્થતાય એવ તે મગ્ગે પપતન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. અરિયાનં સમો મગ્ગોતિ સ્વેવ મગ્ગો અરિયાનં સમો હોતિ. વિસમે સમાતિ વિસમેપિ સત્તકાયે સમા એવ.

૧૦૩. ઇદઞ્હિ તં જેતવનન્તિ અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો જેતવનસ્સ ચેવ બુદ્ધાદીનઞ્ચ વણ્ણભણનત્થં આગન્ત્વા એવમાહ. ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘનિવેસિતં. એવં પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ અરિયમગ્ગસ્સ વણ્ણં કથેન્તો ‘‘કમ્મં વિજ્જા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના. વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા. ધમ્મોતિ સમાધિ, સમાધિપક્ખિકા વા ધમ્મા. સીલં જીવિતમુત્તમન્તિ સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતઞ્ચ ઉત્તમન્તિ દસ્સેતિ. અથ વા વિજ્જાતિ દિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. ધમ્મોતિ વાયામસતિસમાધયો. સીલન્તિ વાચાકમ્મન્તાજીવા. જીવિતમુત્તમન્તિ એતસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં નામ ઉત્તમન્તિ. ‘‘એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તી’’તિ એતેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

તસ્માતિ યસ્મા મગ્ગેન સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તધનેહિ, તસ્મા. યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન બોધિપક્ખિયધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતિ. અથ વા યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન અરિયસચ્ચધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તેસુ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતિ. ઇદાનિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ વણ્ણં કથેન્તો ‘‘સારિપુત્તોવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સારિપુત્તોવાતિ અવધારણવચનં, એતેહિ પઞ્ઞાદીહિ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ વદતિ. ઉપસમેનાતિ કિલેસવૂપસમેન. પારઙ્ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો, યો કોચિ નિબ્બાનપત્તો ભિક્ખુ, ન તાદિસો. એતાવપરમો સિયા, ન થેરા ઉત્તરિતરો નામ સાવકો અત્થીતિ વદતિ.

અતીતન્તિ અતીતે પઞ્ચક્ખન્ધે. નાન્વાગમેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ નાનુગચ્છેય્ય. નપ્પટિકઙ્ખેતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ન પત્થેય્ય. યદતીતન્તિ ઇદમેત્થ કારણવચનં. યસ્મા યં અતીતં, તં પહીનં નિરુદ્ધં અત્થઙ્ગતં, તસ્મા તં નાનુગચ્છેય્ય. યસ્મા ચ યં તત્થ અનાગતં, તં અપ્પત્તં અજાતં અનિબ્બત્તં, તસ્મા તમ્પિ ન પત્થેય્ય. તત્થ તત્થાતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ ધમ્મં યત્થ યત્થેવ સો ઉપ્પન્નો, તત્થ તત્થેવ નં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સત્તહિ અનુપસ્સનાહિ વિપસ્સતિ, અરઞ્ઞાદીસુ વા તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ. અસંહીરં અસંકુપ્પન્તિ ઇદં વિપસ્સનાપટિવિપસ્સનાદસ્સનત્થં વુત્તં. વિપસ્સના હિ રાગાદીહિ ન સંહિરતિ ન કુપ્પતીતિ અસંહીરા અસંકુપ્પા, તં અનુબ્રૂહયે વડ્ઢેય્ય પટિવિપસ્સેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા નિબ્બાનં રાગાદીહિ ન સંહિરતિ ન કુપ્પતીતિ અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા પણ્ડિતો ભિક્ખુ અનુબ્રૂહયે, પુનપ્પુનં તદારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેન્તો વડ્ઢેય્યાતિ અત્થો.

તસ્સ પન અનુબ્રૂહનસ્સ અત્થાય અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પન્તિ કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનેન ‘‘આતપ્પ’’ન્તિ લદ્ધનામં વીરિયં અજ્જેવ કાતબ્બં. કો જઞ્ઞા મરણં સુવેતિ સ્વે જીવિતં વા મરણં વા કો જાનાતિ. અજ્જેવ દાનં દસ્સામિ, સીલં વા રક્ખિસ્સામિ, અઞ્ઞતરં વા પન કુસલં કરિસ્સામિ, ‘‘અજ્જ તાવ પપઞ્ચો અત્થિ, સ્વે વા પુનદિવસે વા જાનિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા ‘‘અજ્જેવ કરિસ્સામી’’તિ એવં વીરિયં કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. મહાસેનેનાતિ અહિવિચ્છિકવિસસત્થાદીનિ હિ અનેકાનિ મરણકારણાનિ તસ્સ સેનાતિ તાય મહતિયા સેનાય વસેન મહાસેનેન એવરૂપેન મચ્ચુના સદ્ધિં ‘‘કતિપાહં તાવ આગમેહિ, યાવાહં બુદ્ધપૂજાદિં અત્તનો અવસ્સયં કમ્મં કરોમી’’તિ એવં મિત્તસન્થવાકારસઙ્ખાતો વા ‘‘ઇદં સતં વા સહસ્સં વા ગહેત્વા કતિપાહં આગમેહી’’તિ એવં લઞ્જાનુપ્પદાનસઙ્ખાતો વા ‘‘ઇમિના બલરાસિના પટિબાહિસ્સામી’’તિ એવં બલરાસિસઙ્ખાતો વા સઙ્ગરો નત્થિ. સઙ્ગરોતિ હિ મિત્તકરણલઞ્જદાનબલરાસિસઙ્કડ્ઢનાનં નામં, તસ્મા અયમત્થો વુત્તો. અતન્દિતન્તિ અનલસં ઉટ્ઠાહકં. એવં પટિપન્નત્તા ભદ્દો એકરત્તો અસ્સાતિ ભદ્દેકરત્તો. ઇતીતિ એવં પટિપન્નં પુગ્ગલં ‘‘ભદ્દેકરત્તો અય’’ન્તિ રાગાદિસન્તતાય સન્તો બુદ્ધમુનિ આચિક્ખતિ.

ચક્ખુના પઞ્ઞાય ચાતિ ચક્ખુના ચ પઞ્ઞાય ચ. ચક્ખુભૂતાય વા પઞ્ઞાય. સતિયા પઞ્ઞાય ચાતિ સતિયા ચ પઞ્ઞાય ચ, સતિવિસિટ્ઠાય વા પઞ્ઞાય. કાયેનાતિ નામકાયેન.

દિબ્બચક્ખુ સુવિસુદ્ધન્તિ દિબ્બં ચક્ખુ સુવિસુદ્ધં, યં સચ્છિકરોતીતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બેનિવાસાતિ પુરિમાસુ જાતીસુ નિવુત્થક્ખન્ધા. ઇદ્ધિવિધાતિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસા. નિરોધોતિ નિબ્બાનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧૦૪. યસ્સ સેલૂપમં ચિત્તન્તિ એકઘનં સેલં વિય પકતિવાતેહિ લોકધમ્મવાતેહિ અકમ્પનીયતો યસ્સ ચિત્તં સેલૂપમં. તેનાહ – ‘‘ઠિતં નાનુપકમ્પતી’’તિ. રજનીયેસૂતિ લાભાદીસુ. કોપનેય્યેતિ અલાભાદિકે. કુતો નં દુક્ખમેસ્સતીતિ તં એવં ભાવિતચિત્તં વીતિક્કન્તલોકધમ્મં ઉત્તમપુરિસં લોકધમ્મહેતુકં દુક્ખં નાનુગમિસ્સતિ.

યો બ્રાહ્મણોતિ બાહિતપાપધમ્મતાય બ્રાહ્મણો, ન દિટ્ઠમઙ્ગલિકતાય હુંહુઙ્કારકસાવાદિપાપધમ્મયુત્તો હુત્વા કેવલં જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણોતિ પટિજાનાતિ. સો બ્રાહ્મણો બાહિતપાપધમ્મત્તા હુંહુઙ્કારપ્પહાનેન નિહુંહુઙ્કો. રાગાદિકસાવાભાવેન નિક્કભાવો. સીલસંવરેન સંયતચિત્તતાય યતત્તો. ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેહિ વેદેહિ અન્તં નિબ્બાનં, વેદાનં વા અન્તં ગતત્તા વેદન્તગૂ. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા વૂસિતબ્રહ્મચરિયો. ધમ્મેન સો બ્રહ્મવાદં વદેય્યાતિ સો ‘‘બ્રાહ્મણો અહ’’ન્તિ એતં વાદં વદેય્ય. યસ્સ સકલલોકસન્નિવાસે કુહિઞ્ચિ એકારમ્મણેપિ રાગુસ્સદો દોસુસ્સદો મોહુસ્સદો માનુસ્સદો દિટ્ઠુસ્સદોતિ ઇમે ઉસ્સદા નત્થીતિ અત્થો.

ન ગાધતીતિ ન પતિટ્ઠહતિ. સુક્કાતિ સુક્કસઙ્ખાતા ગહા. યદિ ચન્દિમસૂરિયાદીનં પભા તત્થ નત્થિ, તમો એવ ચ સિયાતિ આસઙ્કમાને સન્ધાયાહ ‘‘તમો તત્થ ન વિજ્જતી’’તિ. યદા ચ અત્તનાવેદીતિઆદીસુ એવંવિધં નિબ્બાનં અત્તપચ્ચક્ખેન ઞાણેન યદા વિન્દતિ, અથ રૂપારૂપધમ્મતો સુખદુક્ખતો ચ વિપ્પમુત્તો હોતીતિ.

સકેસુ ધમ્મેસૂતિ સકઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. યેભુય્યેન હિ અજ્ઝત્તં વિપસ્સનાભિનિવેસો હોતીતિ. એતં પિસાચન્તિ અજકલાપક, એતં તયા વુત્તં પિસાચં કિલેસપિસાચઞ્ચ. પક્કુલન્તિ તયા કતં અક્કુલં પક્કુલકરણઞ્ચ. અતિવત્તતીતિ અતિક્કમતિ.

નાભિનન્દતિ આયન્તિન્તિ પુરાણદુતિયિકં આગચ્છન્તિં અઞ્ઞં વા ન અભિનન્દતિ ચિત્તેન ન સમ્પટિચ્છતિ. તમેવ પક્કમન્તિં ન સોચતિ. સઙ્ગા સઙ્ગામજિં મુત્તન્તિ પઞ્ચવિધાપિ સઙ્ગતો મુત્તં સઙ્ગામજિં ભિક્ખું.

બહ્વેત્થાતિ બહુ એત્થ ન્હાયતિ જનો, ન તેન સો સુદ્ધો નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

જાતિબલં નિસેધન્તિ જાતિબલસ્સ નિસેધકં. સહાયા વતાતિ સમથવિપસ્સનાભાવનાય સહ અયનવસેન સહાયા વત. કાલેન કાલં સપ્પાયધમ્મસ્સ સવનવસેન ચિરરત્તં સમેતિ સમાગમો એતેસન્તિ ચિરરત્તસમેતિકા. સિથિલમારબ્ભાતિ સિથિલં વીરિયં કત્વા.

૧૦૫. તત્ર ખો, ભિક્ખવે, કો વિસેસોતિ સત્થુ સાવકસ્સ ચ પઞ્ચસ્વેવ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ નિબ્બિદાદયોતિ પુબ્બભાગપટિપત્તિયં અનુપાદાવિમુત્તિયઞ્ચ હેટ્ઠા ઉપરિ ચ વિસેસાભાવં દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નત્થિ વિમુત્તિયા નાનત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૩૧; કથા. ૩૫૫ અત્થતો સમાનં). તત્થ વિસેસાભાવં પચ્ચામસતિ ‘‘તત્ર કો વિસેસો’’તિ. અધિપ્પયાસોતિ અધિકપયોગો. નાનાકરણન્તિ ચ વિસેસોયેવ વુત્તો.

અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસોતિ ભિક્ખવે, યદિપિ સાવકસ્સ સત્થુ ચ વિમુત્તિયં વિસેસો નત્થિ, સયમ્ભુઞાણેન પન સવાસનસબ્બકિલેસે ખેપેત્વા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અનુપ્પન્નસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ પરસન્તાને ઉપ્પાદનાદિસકલસબ્બઞ્ઞુગુણસમાયોગો. અયં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પઞ્ઞાવિમુત્તતો વિસેસોતિ. તત્થ અનુપ્પન્નસ્સાતિ અવત્તમાનસ્સ. અરિયમગ્ગઞ્હિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પાદેસિ. અન્તરા અઞ્ઞો સત્થા ઉપ્પાદેતા નામ નાહોસિ, તસ્મા અયં ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા નામ. અસઞ્જાતસ્સાતિ તસ્સેવ વેવચનં. અનક્ખાતસ્સાતિ અકથિતસ્સ. મગ્ગં જાનાતીતિ મગ્ગઞ્ઞૂ. મગ્ગં વિદિતં પાકટં અકાસીતિ મગ્ગવિદૂ. મગ્ગે ચ અમગ્ગે ચ કોવિદોતિ મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગાતિ મગ્ગં અનુગચ્છન્તા. પચ્છાસમન્નાગતાતિ અહં પઠમં સમન્નાગતો, સાવકા પચ્છા સમન્નાગતા.

૧૦૬. ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૮૫; પુ. પ. ૧૬૮) તમેન યુત્તોતિ તમો. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ પુન નિરયતમુપગમનતો તમપરાયણો. ઇતિ ઉભયેનપિ ખન્ધતમોવ કથિતો હોતિ. ‘‘અડ્ઢે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૮૫; પુ. પ. ૧૬૮) જોતિના યુત્તોતિ જોતિ, આલોકભૂતોતિ વુત્તં હોતિ. કાયસુચરિતાદીહિ પુન સગ્ગૂપપત્તિભવૂપગમનતો જોતિપરાયણો. ઇમિના નયેન ઇતરેપિ દ્વે વેદિતબ્બા.

ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરાતિ એત્થ ધીરાતિ બુદ્ધાદયો પણ્ડિતપુરિસા. યં સઙ્ખલિકસઙ્ખાતં અયેન નિબ્બત્તં આયસં અદ્દુબન્ધનસઙ્ખાતં દારુમયઞ્ચ પબ્બજતિણેહિ રજ્જું કત્વા કતરજ્જુબન્ધનઞ્ચ, તં અસિઆદીહિ છિન્દિતું સક્કુણેય્યતાય ‘‘થિર’’ન્તિ ન વદન્તીતિ અત્થો. સારત્તરત્તાતિ રત્તા હુત્વા રત્તા. બલવરાગરત્તાતિ અત્થો. મણિકુણ્ડલેસૂતિ મણીસુ ચ કુણ્ડલેસુ ચ, મણિચિત્તેસુ વા કુણ્ડલેસુ. એતં દળ્હન્તિ યે મણિકુણ્ડલેસુ સારત્તરત્તા, તેસુ યો રાગો, યા ચ પુત્તદારેસુ અપેક્ખા તણ્હા, એતં કિલેસમયં બન્ધનં પણ્ડિતપુરિસા ‘‘દળ્હ’’ન્તિ વદન્તિ.

ઓહારિનન્તિ આકડ્ઢિત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ પાતનતો અવહરતિ હેટ્ઠા હરતીતિ ઓહારિનં. સિથિલન્તિ બન્ધનટ્ઠાને છવિઆદીનિ અકોપેત્વા બન્ધનભાવમ્પિ અજાનાપેત્વા જલપથથલપથાદીસુ કમ્મં કાતું દેતીતિ સિથિલં. દુપ્પમુઞ્ચન્તિ લોભવસેન હિ એકવારમ્પિ ઉપ્પન્નં કિલેસબન્ધનં દટ્ઠટ્ઠાનતો કચ્છપો વિય દુમ્મોચયં હોતીતિ દુપ્પમુઞ્ચં. એતમ્પિ છેત્વાનાતિ એતં દળ્હમ્પિ કિલેસબન્ધનં ઞાણખગ્ગેન છિન્દિત્વા અનપેક્ખિનો હુત્વા કામસુખં પહાય પરિબ્બજન્તિ પક્કમન્તિ પબ્બજન્તિ ચાતિ અત્થો.

૧૦૭. ચેતેતીતિ અકુસલચેતનાવસેન ચેતેતિ. પકપ્પેતીતિ તમેવ અકુસલચેતનં કાયવચીકમ્મભાવં પાપનવસેન કપ્પેતિ. અનુસેતીતિ રાગાદિઅનુસયોવ સન્તાને અપ્પહીનભાવેન અનુસેતિ. આરમ્મણમેતં હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયાતિ યદેતં ચેતનં પકપ્પનં અનુસયનઞ્ચ, એતં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા પવત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. આરમ્મણે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતીતિ યથાવુત્તપચ્ચયે સતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાસમ્પાદનતો પતિટ્ઠા હોતિ. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ આયતિં પુનબ્ભવસઙ્ખાતા વિઞ્ઞાણાદીનં અભિનિબ્બત્તિ હોતિ.

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતી’’તિઆદિના અકુસલકમ્મમેવ પટિક્ખિપતિ. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો, યદિપિ કદાચિ યોનિસોમનસિકારા અકુસલચેતના નપ્પવત્તતિ, અનુસયા પન અપ્પહીનાતિ, તે કુસલસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા હોન્તિ યેવાતિ. સતિ ચ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણે આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. તતિયવારો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો.

૧૦૮. ‘‘નેસો, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દો’’તિઆદિ યદિ દુપ્પૂરણટ્ઠેન સંસીદનટ્ઠેન દુરતિક્કમનટ્ઠેન સાગરો ‘‘સમુદ્દો’’તિ વુચ્ચેય્ય, તતો સતભાગેનપિ સહસ્સભાગેનપિ ચક્ખુઆદીસ્વેવ અયં નયો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું વુત્તં. તેનાહ – ‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ સમુદ્દો, તસ્સ રૂપમયો વેગો’’તિ, રૂપેસુ સત્તાનં આવિઞ્છનતો રૂપાયતનમેવ વેગો ચક્ખુસ્સ વેગોતિ અત્થો.

યો તં રૂપમયં વેગં સહતીતિ યો ભિક્ખુ સહ વિસયેન ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો સમ્મસન્તો તત્થ ચ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો તપ્પટિબદ્ધતો કિલેસજાલતો વિમુચ્ચન્તો અભિભવતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અતરિ ચક્ખુસમુદ્દન્તિ અયં ભિક્ખુ ચક્ખુસઙ્ખાતં સમુદ્દં તિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ.

અપરો નયો – ચક્ખુ, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે સમુદ્દોતિ યદિપિ દુપ્પૂરણટ્ઠેન યદિ વા સમુદનટ્ઠેન સમુદ્દો, ચક્ખુમેવ સમુદ્દો. તસ્સ હિ પથવિતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા નીલાદિઆરમ્મણં સમોસરન્તં પરિપુણ્ણભાવં કાતું ન સક્કોતિ. એવં દુપ્પૂરણટ્ઠેનપિ સમુદ્દો. ચક્ખુ ચ તેસુ તેસુ નીલાદિઆરમ્મણેસુ સમુદેતિ અસંવુતં હુત્વા ઓસરમાનં કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભાવેન સદોસભાવેન ગચ્છતીતિ સમુદનટ્ઠેનપિ સમુદ્દો. તથા ચક્ખું તણ્હાસોતાદીનં ઉપ્પત્તિદ્વારતાય તેહિ સન્તાનસ્સ સમુદનટ્ઠેન તેમનટ્ઠેન સમુદ્દો. તસ્સ રૂપમયો વેગોતિ સમુદ્દસ્સ અપ્પમાણો ઊમિમયો વેગો વિય તસ્સાપિ ચક્ખુસમુદ્દસ્સ સમોસરન્તસ્સ નીલાદિભેદસ્સ આરમ્મણસ્સ વસેન અપ્પમેય્યો રૂપમયો વેગો વેદિતબ્બો. યો તં રૂપમયં વેગં સહતીતિ યો તં ચક્ખુસમુદ્દે સમોસરન્તં રૂપમયં વેગં મનાપે રૂપે રાગં, અમનાપે દોસં, અસમપેક્ખને મોહન્તિ એવં રાગાદિકિલેસે અનુપ્પાદેન્તો ઉપેક્ખકભાવેન સહતિ.

સઊમિન્તિઆદીસુ કિલેસઊમીહિ સઊમિં. કિલેસવટ્ટેહિ સાવટ્ટં. કિલેસગહેહિ સગહં. કિલેસરક્ખસેહિ સરક્ખસં. કોધુપાયાસસ્સ વા વસેન સઊમિં. કામગુણવસેન સાવટ્ટં. માતુગામવસેન સગહં સરક્ખસં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઊમિભયન્તિ ખો, ભિક્ખવે, કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચનં (ઇતિવુ. ૧૦૯; મ. નિ. ૨.૧૬૨; અ. નિ. ૪.૧૨૨). તથા આવટ્ટન્તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં (ઇતિવુ. ૧૦૯; મ. નિ. ૨.૧૬૪; અ. નિ. ૪.૧૨૨). ગહરક્ખસોતિ ખો, ભિક્ખવે, માતુગામસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૯). સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

સઊમિભયં દુત્તરં અચ્ચતરીતિ અનિચ્ચતાદિઊમિભયેન સભયં દુરતિક્કમં અતિક્કમિ. લોકન્તગૂતિ સંસારલોકસ્સ અન્તં ગતો. પારગતોતિ વુચ્ચતીતિ નિબ્બાનં ગતોતિ કથીયતિ.

બળિસાતિ સત્તાનં અનત્થહેતુતાય બળિસા વિય બળિસા. અનયાયાતિ અનત્થાય. બ્યાબાધાયાતિ દુક્ખાય. ઇટ્ઠાતિ પરિયિટ્ઠા વા અપરિયિટ્ઠા વા સુખારમ્મણતાય ઇટ્ઠા. કામનીયટ્ઠેન કન્તા. મનસ્સ વડ્ઢનટ્ઠેન મનાપા. પિયસભાવતાય પિયરૂપા. કિલેસકામસહિતત્તા કામૂપસંહિતા. રાગજનનટ્ઠેન ચિત્તસ્સ રઞ્જનતો રજનીયા. તઞ્ચેતિ તં રૂપારમ્મણં, નીલાદિવસેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ હિ રૂપાયતનં રૂપારમ્મણભાવેન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યભાવેન ચ એકવિધતં નાતિવત્તતીતિ તંસભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા ‘‘તઞ્ચે’’તિ વુત્તં. અભિનન્દતીતિ અભિનન્દનભૂતાય સપ્પીતિકતણ્હાય અભિમુખો નન્દતિ. અભિવદતીતિ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ વદાપેન્તિયા તણ્હાયનવસેન અભિવદતિ. અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા તિટ્ઠતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગિલિતબળિસો મારસ્સાતિ અયં, ભિક્ખુ, કિલેસમારસ્સ બળિસભૂતં રૂપતણ્હં ગિલિત્વા ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. સેસવારેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અભેદીતિ ભિન્દિ. પરિભેદીતિ સબ્બભાગેન ભિન્દિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૧૦૯. અયં લોકો સન્તાપજાતોતિ અયં સત્તલોકો જાતસન્તાપો ઞાતિબ્યસનાદિવસેન ઉપ્પન્નસોકસન્તાપો ચ રાગાદિવસેન ઉપ્પન્નપરિળાહસન્તાપો ચાતિ અત્થો. ફસ્સપરેતોતિ અનેકેહિ દુક્ખફસ્સેહિ અભિભૂતો. રોદં વદતિ અત્તતોતિ તં તં અત્તના ફુટ્ઠં દુક્ખં અભાવિતકાયતાય અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘અહો દુક્ખં, ઈદિસં દુક્ખં મય્હં સત્તુનોપિ મા હોતૂ’’તિઆદિના વિલપન્તો વદતિ. કસ્મા? યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ, તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા, યસ્મા એતે સત્તા યેન યેન પકારેન અત્તનો દુક્ખસ્સ પટિકારં મઞ્ઞન્તિ આસીસન્તિ, તં દુક્ખં તતો અઞ્ઞેન પકારેન તિકિચ્છિતબ્બં હોતિ. યેન વા પકારેન અત્તનો વડ્ઢિં મઞ્ઞન્તિ, તતો અઞ્ઞથા અવડ્ઢિ એવ પન હોતિ. એવં અઞ્ઞથાભાવિતં ઇચ્છાવિઘાતં એવ પાપુણાતિ. અયં ભવસત્તો કામાદિભવેસુ સત્તો સત્તલોકો, તથાપિ ભવમેવાભિનન્દતિ, ન તત્થ નિબ્બિન્દતિ. યદભિનન્દતિ તં ભયન્તિ યં કામાદિભવં અભિનન્દતિ, તં જરામરણાદિઅનેકબ્યસનાનુબન્ધત્તા અતિવિય ભયાનકટ્ઠેન ભયં. યસ્સ ભાયતીતિ યતો જરામરણાદિતો ભાયતિ, તં દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો દુક્ખદુક્ખતાય ચ દુક્ખન્તિ.

ભવવિપ્પહાનાયાતિ ભવસ્સ પજહનત્થાય. ખોતિ અવધારણત્થે નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકન્તેનેવ કામાદિભવસ્સ સમુદયપ્પહાનેન પહાનત્થં ઇદં મયા અધિગતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ.

એવં અરિયસ્સ મગ્ગસ્સ એકંસેનેવ નિય્યાનિકભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞમગ્ગસ્સ નિય્યાનિકભાવં પટિક્ખિપન્તો ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભવેનાતિ રૂપભવેન વા અરૂપભવેન વા. ભવસ્સાતિ સંસારસ્સ. વિપ્પમોક્ખન્તિ ભવતો વિમુત્તિં, સંસારસુદ્ધિન્તિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ તે સમણબ્રાહ્મણા તત્થ નિબ્બાનસઞ્ઞિનો, ભવગામિકમ્મેન પન રૂપારૂપજ્ઝાનેન, તંનિબ્બત્તેન ચ ઉપપત્તિભવેન ભવવિસુદ્ધિં વદન્તા ભવેન ભવવિપ્પમોક્ખં વદન્તિ નામ. તેનાહ – ‘‘સબ્બે તે અવિપ્પમુત્તા ભવસ્માતિ વદામી’’તિ. અથ વા ભવેનાતિ ભવદિટ્ઠિયા, ભવતિ તિટ્ઠતિ સસ્સતન્તિ હિ પવત્તનતો સસ્સતદિટ્ઠિ ‘‘ભવદિટ્ઠી’’તિ વુચ્ચતિ. ભવદિટ્ઠિ એવ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘ભવો’’તિ વુત્તા ભવતણ્હાતિઆદીસુ વિય. ભવદિટ્ઠિવસેન હિ ઇધેકચ્ચે ભવવિસેસંયેવ ભવવિપ્પમોક્ખં મઞ્ઞન્તિ. યથા તં બકો બ્રહ્મા આહ – ‘‘ઇદં નિચ્ચં, ઇદં ધુવં, ઇદં સસ્સતં, ઇદં અવિપરિણામધમ્મ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૧; સં. નિ. ૧.૧૭૫). વિભવેનાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા. વિભવતિ વિનસ્સતિ ઉચ્છિજ્જતીતિ હિ પવત્તનતો ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વુત્તનયેન ‘‘વિભવો’’તિ વુચ્ચતિ. ભવસ્સ નિસ્સરણમાહંસૂતિ સંસારસુદ્ધિં વદિંસુ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન હિ ઇધેકચ્ચે સંસારસુદ્ધિં વદન્તિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘યતો ખો, ભો, અયં અત્તા રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એત્તાવતા ખો, ભો, અયં અત્તા સમ્મા સમુચ્છિન્નો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૯૧).

અનિસ્સટાતિ અનિક્ખન્તા. તત્થ કારણમાહ – ‘‘ઉપધિઞ્હિ પટિચ્ચ દુક્ખમિદં સમ્ભોતી’’તિ. તત્થ ઉપધિન્તિ ખન્ધાદિઉપધિં. કિં વુત્તં હોતિ? યત્થ ઇમે દિટ્ઠિગતિકા નિબ્બાનસઞ્ઞિનો, તત્થ ખન્ધૂપધિકિલેસૂપધિઅભિસઙ્ખારૂપધયો અધિગતા ઞાતા. કુતો તસ્સ દુક્ખનિસ્સરણતાતિ. યં પન પરમત્થતો દુક્ખનિસ્સરણં, તં દસ્સેતું ‘‘સબ્બુપાદાનક્ખયા નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવો’’તિ વુત્તં.

લોકમિમં પસ્સાતિ ભગવા અત્તનો ચિત્તં આલપતિ. પુથૂતિ વિસું વિસું. અવિજ્જાય પરેતન્તિ મોહેન અભિભૂતં. ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં. ભૂતરતન્તિ ઇત્થી પુરિસે, પુરિસો ઇત્થિયાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં સત્તેસુ રતં, તતો એવ ભવા અપરિમુત્તા. યે હિ કેચિ ભવાતિ ઇત્તરખણા વા દીઘાયુકા વા સાતવન્તો વા અસાતવન્તો વા ભવા. સબ્બધીતિ ઉદ્ધં અધો તિરિયન્તિ સબ્બત્થ. સબ્બત્થતાયાતિ સબ્બભાવેન. સબ્બે તે ભવાતિઆદીસુ ‘‘સબ્બેપિ ભવા અનિચ્ચા’’તિઆદિના વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય અવિપરીતં પસ્સતો ભવતણ્હાપિ પહીયતિ નિરુજ્ઝતિ, વિભવં ઉચ્છેદમ્પિ નાભિનન્દતિ ન પત્થેતિ, તસ્સ સબ્બ તણ્હાનં અનવસેસતો મગ્ગેન નિરુજ્ઝનતો નિબ્બાનં નિબ્બુતિ હોતિ. તસ્સ એવં નિબ્બુતસ્સ ભિક્ખુનો અનુપાદા કિલેસાભિસઙ્ખારાનં અનુપાદાનતો અગ્ગહણતો પુનબ્ભવો ન હોતિ. એવંભૂતેન ચ અભિભૂતો પઞ્ચવિધોપિ મારો વિજિતો અસ્સ અનેન મારેન સઙ્ગામો, સબ્બેપિ ભવે સમતિક્કન્તો ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તોતિ.

અનુસોતગામી અન્ધપુથુજ્જનો પટિસોતગામી કલ્યાણપુથુજ્જનો. ઠિતત્તો સેક્ખો. ઇતરો અસેક્ખો.

૧૧૦. અભિજાતિકોતિ જાતિયો. કણ્હાભિજાતિકોતિ કણ્હે નીચે કુલે જાતો. કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતીતિ કાળકં દસવિધં દુસ્સીલધમ્મં પસવતિ કરોતિ, સો તં અભિજાયિત્વા નિરયે નિબ્બત્તતિ. સુક્કં ધમ્મન્તિ ‘‘અહં પુબ્બેપિ પુઞ્ઞાનં અકતત્તા નીચે કુલે નિબ્બત્તો, ઇદાનિ પુઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞસઙ્ખાતં સુક્કં પણ્ડરં ધમ્મં અભિજાયતિ, સો તેન સગ્ગે નિબ્બત્તતિ. અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનન્તિ નિબ્બાનઞ્હિ સચે કણ્હં ભવેય્ય, કણ્હવિપાકં દદેય્ય. સુક્કં, સુક્કવિપાકં દદેય્ય. દ્વિન્નમ્પિ અપ્પદાનતો પન ‘‘અકણ્હં અસુક્ક’’ન્તિ વુત્તં. નિબ્બાનન્તિ ચેત્થ અરહત્તં અધિપ્પેતં. તઞ્હિ કિલેસનિબ્બાનન્તે જાતત્તા નિબ્બાનં નામ. તં એસ અભિજાયતિ પસવતિ કરોતિ. સુક્કાભિજાતિકોતિ સુક્કે ઉચ્ચે કુલે જાતો. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘કણ્હં કણ્હવિપાક’’ન્તિઆદિકસ્સ કમ્મચતુક્કસ્સ અત્થો હેટ્ઠા હારસમ્પાતવારે વિભત્તો એવ.

૧૧૧. માનુસત્તન્તિ મનુસ્સભાવં, મનુસ્સયોનિન્તિ અત્થો. દ્વેતિ કિચ્ચં અકિચ્ચમેવ ચાતિ દ્વે. કિચ્ચાનિ ત્વેવ કત્તબ્બાનિ, ન ચાકિચ્ચં કિઞ્ચિ કત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સુકિચ્ચન્તિઆદિ ‘‘કિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તાનં તેસં સરૂપદસ્સનં.

પધાનાનીતિ ઉત્તમાનિ વિસિટ્ઠાનિ. પુરિમસ્મિં પબ્બજિતેસૂતિ વિસયે ભુમ્મં. દુતિયે અધિકરણે. તત્થ નિબ્બાનન્તિ અરહત્તં અધિપ્પેતં. કસ્મા પનેત્થ આમિસપરિચ્ચાગો અરહત્તેન સમધુરો નિદ્દિટ્ઠોતિ? દક્ખિણેય્યેસુ દક્ખિણાય મહપ્ફલભાવદસ્સનત્થં. યેન યેન વા પન વત્થુનાતિ ઉચ્છેદાદિવત્થુના. અજ્ઝોસિતાતિ ભવતણ્હાદિવસેન અજ્ઝોસિતા. દુતિયે યેન યેન વા પન વત્થુનાતિ અમરાવિક્ખેપવત્થુઆદિના.

ઇમિના અસુભેન કમ્મવિપાકેનાતિ અસુભસ્સ કાયદુચ્ચરિતાદિકમ્મસ્સ વિપાકત્તા અસુભેન અસિવેન કમ્મવિપાકેન. ઇદં બાલલક્ખણં નિબ્બત્તતીતિ પુરિમસ્મિં ભવે દુચ્ચરિતસમઙ્ગિતાય બાલો અયં ભવતીતિ ઉપલક્ખણં જાયતિ. ઇદં સંકિલેસભાગિયં સુત્તન્તિ ઇદં એવં પવત્તં સંકિલેસભાગિયં નામ સુત્તં.

ઇમિના સુભેનાતિ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ મહાપુરિસલક્ખણન્તિ પણ્ડિતલક્ખણં. કિલેસભૂમીહીતિ કિલેસટ્ઠાનેહિ કિલેસાવત્થાહિ વા. સાનુસયસ્સ પરિયુટ્ઠાનં જાયતીતિ અપ્પહીનાનુસયસ્સ પચ્ચયસમાયોગે રાગાદયો પરિયુટ્ઠાનવસેન પવત્તન્તિ. પરિયુટ્ઠિતો સંયુજ્જતીતિ યો રાગાદીહિ પરિયુટ્ઠિતચિત્તો, સો કામરાગાદીહિ સંયુજ્જતિ નામ. સંયુજ્જન્તો ઉપાદિયતીતિ યો કામરાગસંયોજનાદીહિ સંયુત્તો, સો કામુપાદાનાદીનિ અકુસલકમ્માનિ ચ ઉપાદિયતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

૧૧૨. એવં સોળસવિધેન સાસનપટ્ઠાનં નાનાસુત્તેહિ ઉદાહરણવસેન વિભજિત્વા ઇદાનિ અટ્ઠવીસતિવિધેન સાસનપટ્ઠાનં દસ્સેન્તેન યસ્મા અયમ્પિ પટ્ઠાનવિભાગો મૂલપદેહિ સઙ્ગહિતો, ન ઇમસ્સાપિ તેહિ અસઙ્ગહિતો પદેસો અત્થિ, તસ્મા મૂલપદં વિભજિતબ્બતઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમે અટ્ઠારસ મૂલપદા’’તિ પુચ્છાય વસેન મૂલપદાનિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિઆદિના નવતિકા, થવો ચાતિ અટ્ઠવીસતિવિધં સાસનપટ્ઠાનં ઉદ્દિટ્ઠં. તત્થ લોકિયન્તિ લોકે નિયુત્તો, લોકે વા વિદિતો લોકિયો. ઇધ પન લોકિયો અત્થો યસ્મિં સુત્તે વુત્તો, તં સુત્તં લોકિયં. તથા લોકુત્તરં. યસ્મિં પન સુત્તે પદેસેન લોકિયો, પદેસેન લોકુત્તરો વુત્તો, તં લોકિયઞ્ચ લોકુત્તરઞ્ચ. યઞ્ચ સત્તે અધિટ્ઠાય સત્તપઞ્ઞત્તિમુખેન દેસિતં, તં સત્તાધિટ્ઠાનં. ધમ્મવસેનેવ દેસિતં ધમ્માધિટ્ઠાનં. ઉભયવસેન દેસિતં સત્તાધિટ્ઠાનઞ્ચ ધમ્માધિટ્ઠાનઞ્ચ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. બુદ્ધાદીનં પન ગુણાભિત્થવનવસેન પવત્તં સુત્તં થવો નામ.

તત્થ સજ્જુખીરન્તિ તઙ્ખણંયેવ ધેનુયા થનેહિ નિક્ખન્તં અબ્ભુણ્હખીરં. મુચ્ચતીતિ પરિણમતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ધેનુયા થનતો નિક્ખન્તં ખીરં તઙ્ખણંયેવ ન મુચ્ચતિ ન પરિણમતિ ન દધિભાવં ગચ્છતિ, તક્કાદિઅમ્બિલસમાયોગતો પન પરતો કાલન્તરેન પકતિં જહતિ દધિભાવં પાપુણાતિ, એવમેવં પાપકમ્મમ્પિ કિરિયક્ખણેયેવ ન વિપચ્ચતિ. યદિ વિપચ્ચેય્ય, નાનાગતીનં સભાવટ્ઠાનં સિયા, ન કોચિ પાપકમ્મં કાતું વિસહેય્ય. યાવ પન કુસલાભિનિબ્બત્તક્ખન્ધા ચરન્તિ, તાવ તં તે રક્ખન્તિ, તેસં ભેદા અપાયેસુ નિબ્બત્તાપનવસેન વિપચ્ચતિ. વિપચ્ચમાનઞ્ચ ડહન્તં બાલમન્વેતિ, કિં વિય? ભસ્મચ્છન્નોવ પાવકો. યથા હિ છારિકાય પટિચ્છન્નો વીતચ્ચિતઙ્ગારો અક્કન્તોપિ છારિકાય પટિચ્છન્નત્તા ન તાવ ડહતિ, છારિકં પન તાપેત્વા ચમ્માદીનિ ડહનવસેન યાવ મત્થલુઙ્ગા ડહન્તો ગચ્છતિ, એવમેવં પાપકમ્મમ્પિ યેન કતં, તં બાલં દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે નિરયાદીસુ નિબ્બત્તં ડહન્તં અનુગચ્છતીતિ.

યસ્સિન્દ્રિયાનીતિ તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્સ ભિક્ખુનો છેકેન સારથિના સુદન્તા અસ્સા વિય છ ઇન્દ્રિયાનિ સમથં દન્તભાવં નિબ્બિસેવનભાવં ગતાનિ, તસ્સ નવવિધં માનં પહાય ઠિતત્તા પહીનમાનસ્સ ચતુન્નં આસવાનં અભાવેન અનાસવસ્સ તાદિભાવે ઠિતસ્સ તથારૂપસ્સ દેવાપિ પિહયન્તિ, મનુસ્સાપિ દસ્સનઞ્ચ આગમનઞ્ચ પત્થેન્તિયેવાતિ. આહારે સતીતિ આહારપટિબદ્ધે છન્દરાગે અપ્પહીને સતિ.

૧૧૩. સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસાતિ પરિતો દસપિ દિસા ચિત્તેન અનુગન્ત્વા. નેવજ્ઝગાતિ નેવ અધિગચ્છેય્ય. પિયતરન્તિ અતિસયેન પિયં. અત્તનાતિ અત્તતો. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ એવં કસ્સચિપિ અત્તના પિયતરસ્સ અનુપલબ્ભનવસેન વિસું વિસું પરેસં સત્તાનં અત્તા પિયો. યસ્મા ચ એતદેવ, તસ્મા ન હિંસે પરં અત્તકામો અત્તનો સુખકામોતિ.

ભૂતાતિ જાતા નિબ્બત્તા. ભવિસ્સન્તીતિ નિબ્બત્તિસ્સન્તિ. ભૂતાતિ વા ખીણાસવા. તે હિ પહીનભવત્તા ભૂતા એવ. ગમિસ્સન્તીતિ પરલોકં ગમિસ્સન્તિ. ખીણાસવા પન અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં.

પિયો ચ હોતીતિ સુપરિસુદ્ધાય સીલસમ્પત્તિયા, સુપરિસુદ્ધાય ચ દિટ્ઠિસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો પિયો પિયાયિતબ્બો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સીલદસ્સનસમ્પન્નં, ધમ્મટ્ઠં સચ્ચવાદિનં;

અત્તનો કમ્મકુબ્બાનં, તં જનો કુરુતે પિય’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૧૭);

પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકાતબ્બતાય ગરુ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવસેન સમ્ભાવેતબ્બતાય ભાવનીયો. સીલગુણેન વા પિયગરુઆદિભાવા વેદિતબ્બા. તથા હિ વુત્તં – ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ અસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫).

વત્તાતિ ‘‘કાલેન વક્ખામી’’તિઆદિપઞ્ચધમ્મે અત્તનિ ઉપટ્ઠાપેત્વા સબ્રહ્મચારીનં ઉલ્લુમ્પનભાવે ઠત્વા વત્તા. વચનક્ખમોતિ સબ્રહ્મચારીહિ યેન કેનચિ વુચ્ચમાનો સુબ્બચો હુત્વા પદક્ખિણગ્ગાહિતાય તેસં વચનં ખમતીતિ વચનક્ખમો. વત્તાતિ વા ધમ્મકથાવસેન વચનસીલો. વચનક્ખમોતિ ધમ્મં સંવણ્ણેન્તો પરેહિ અસંહીરો હુત્વા તેસં પુચ્છાવચનક્ખમતાય વચનક્ખમો. ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તાતિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિં, અઞ્ઞં વા ગમ્ભીરકથં કત્તા. ન ચટ્ઠાને નિયોજકોતિ ધમ્મવિનયાદિં અધમ્માવિનયાદિવસેન અવત્વા ધમ્મવિનયાદિવસેનેવ દીપનતો ન ચ અટ્ઠાને નિયોજકો.

માતરં પિતરં હન્ત્વાતિ એત્થ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭) વચનતો તીસુ ભવેસુ સત્તાનં જનનતો તણ્હા માતા નામ. ‘‘અહં અસુકસ્સ નામ રઞ્ઞો, રાજમહામત્તસ્સ વા પુત્તો’’તિ પિતરં નિસ્સાય અસ્મિમાનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો અસ્મિમાનો પિતા નામ. લોકો વિય રાજાનં યસ્મા સબ્બદિટ્ઠિગતાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો ભજન્તિ, તસ્મા સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો દ્વે ખત્તિયા રાજાનો નામ. દ્વાદસાયતનાનિ વિત્થતટ્ઠેન રટ્ઠસદિસત્તા રટ્ઠં નામ. આયસાધકો આયુત્તકપુરિસો વિય તંનિસ્સિતો નન્દિરાગો અનુચરો નામ.

અનીઘોતિ નિદ્દુક્ખો. બ્રાહ્મણોતિ ખીણાસવો. એતેન હિ તણ્હાદયો અરહત્તમગ્ગઞાણાસિના હતા બાહિતા. યાતીતિ સો બ્રાહ્મણો નિદ્દુક્ખો હુત્વા યાતીતિ.

કાયેતિ કરજકાયે. ચિત્તન્તિ પાદકજ્ઝાનચિત્તં. સમોદહતીતિ પક્ખિપતિ. યદા દિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામો હોતિ, તદા કાયગતિકં પાદકજ્ઝાનચિત્તં અધિટ્ઠહતીતિ અત્થો. ચિત્તેપિ કાયં સમોદહતીતિ યદા સીઘં ગન્તુકામો હોતિ, તદા પાદકજ્ઝાનચિત્તે કાયં પક્ખિપતિ, ચિત્તગતિકં કાયં અધિટ્ઠહતીતિ અત્થો. કાયે સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વાતિ ‘‘સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્યા’’તિ વુત્તનયેન (મહાવ. ૮, ૧૩૭; દી. નિ. ૨.૬૬; મ. નિ. ૧.૨૮૨; ૨.૩૩૮; સં. નિ. ૧.૧૭૨) ઇદ્ધિમા કાયે સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા પરેસં દિસ્સમાનેન કાયેન આરામરામણેય્યકાદીનિ પેક્ખમાનો ચિત્તક્ખણેનેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છતિ.

૧૧૪. યં તં લોકુત્તરં ઞાણન્તિ સબ્બં લોકં ઉત્તરિત્વા અભિભવિત્વા ઠિતત્તા વુત્તં, ન પન લોકુત્તરભૂમિકત્તા. સબ્બકાલે પવત્તતીતિ આવજ્જનપટિબદ્ધવુત્તિત્તા વુત્તં, ન સતતં સમિતં પવત્તતીતિ. ન હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ભગવતો સબ્બસ્મિંયેવ કાલે ઉપ્પજ્જતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ.

કિત્તયિસ્સામિ તે સન્તિન્તિ સબ્બકિલેસવૂપસમહેતુતાય સન્તિં નિબ્બાનં દસ્સેસ્સામિ. દિટ્ઠે ધમ્મેતિ દિટ્ઠે દુક્ખાદિધમ્મે, ઇમસ્મિં એવ વા અત્તભાવે. અનીતિહન્તિ ઇતિહાસાતિ એવં ન ઇતિકિરાય પવત્તં, અત્તપચ્ચક્ખન્તિ અત્થો. યં વિદિત્વા સતો ચરન્તિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; નેત્તિ. ૫) નયેન સતો હુત્વા ચરન્તો અરિયમગ્ગેન યં સન્તિં વિદિત્વા. તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ સઙ્ખારલોકે વિસપ્પનતો વિસત્તિકસઙ્ખાતં તણ્હં તરે તરેય્ય સમતિક્કમેય્યાતિ અત્થો.

તઞ્ચાહં અભિનન્દામીતિ તં વુત્તપ્પકારં સન્તિજોતકં તુમ્હાકં વચનં અહં પત્થયામિ, તં એવ વા સન્તિં ઉત્તમં અભિનન્દામીતિ ધોતકો વદતિ. ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ એત્થ ઉદ્ધન્તિ અનાગતં ઉપરિ ચ. અધોતિ અતીતં હેટ્ઠા ચ. તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નં પરિતો ચ. એતં વિદિત્વા સઙ્ગોતીતિ એતં અનાગતાદિં સઙ્ગજનનટ્ઠાનન્તિ ઞત્વા. ભવાભવાયાતિ ખુદ્દકાનઞ્ચેવ મહન્તાનઞ્ચ ભવાનં અત્થાય, સસ્સતુચ્છેદાય વા.

અરિયસચ્ચાનન્તિ અરિયભાવકરાનં સચ્ચાનં. અનનુબોધાતિ અબુજ્ઝનેન અજાનનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન. સન્ધાવિતન્તિ ભવતો ભવસ્સ ગમનેન સન્ધાવિતં. સંસરિતન્તિ પુનપ્પુનં ગમનવસેન સંસરિતં. મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચાતિ મયા ચેવ તુમ્હેહિ ચ. અથ વા સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ સન્ધાવનં સંસરણં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ અહોસીતિ અત્થો. ભવનેત્તીતિ ભવાભવં નયનસમત્થા તણ્હારજ્જુ. સંસિતન્તિ સંસરિતં. સમૂહતાતિ સુટ્ઠુ હતા છિન્ના અપ્પવત્તિકતા.

સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ પચ્ચયેહિ સઙ્ખરીયન્તીતિ ‘‘સઙ્ખારા’’તિ લદ્ધનામા પઞ્ચક્ખન્ધા. આદિઅન્તવન્તતો અનિચ્ચન્તિકતો તાવકાલિકતો ખણપરિત્તતો ચ ન નિચ્ચાતિ અનિચ્ચા. યદા પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ યદા વિપસ્સનાપઞ્ઞાય પસ્સતિ. અથ ઇમસ્મિં વટ્ટદુક્ખે નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દન્તો દુક્ખપરિજાનનાદિવસેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયાતિ ય્વાયં વુત્તનયેન સચ્ચપ્પટિવેધો, એસ વિસુદ્ધત્થાય મગ્ગો. સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખાતિ સબ્બે સઙ્ખારા અભિણ્હસમ્પટિપીળનટ્ઠેન ખયટ્ઠેન ચ દુક્ખાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ સબ્બેપિ તેભૂમકધમ્મા પરતો તુચ્છતો સુઞ્ઞતો અસારતો અવસવત્તનતો ચ અનત્તાતિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

સેય્યોતિ વિસિટ્ઠો ઉત્તમો. સદિસોતિ સમાનો. હીનોતિ લામકો. ઓમાનોપિ હિ અત્તનો અવઙ્કરણમુખેનપિ સંપગ્ગણ્હનવસેનેવ પવત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ. કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સનાતિ સરસપભઙ્ગુતાય એકન્તેનેવ અનવટ્ઠિતસભાવેહિ રૂપધમ્મેહિ સેય્યાદિવસેન અત્તનો ઉક્ખિપનસ્સ તેસં યથાભૂતં અદસ્સનં અઞ્ઞાણં વિના કિં અઞ્ઞં કારણં સિયા, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કારણં તસ્સ નત્થીતિ અત્થો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો.

૧૧૫. યે અરિયસચ્ચાનિ વિભાવયન્તીતિ દુક્ખાદીનિ અરિયસચ્ચાનિ પઞ્ઞાઓભાસેન સચ્ચપ્પટિચ્છાદકકિલેસન્ધકારં વિધમેત્વા અત્તનો પકાસાનિ પાકટાનિ કરોન્તિ. ગમ્ભીરપઞ્ઞેનાતિ અપ્પમેય્યપઞ્ઞતાય સદેવકસ્સપિ લોકસ્સ ઞાણેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠપઞ્ઞેન સબ્બઞ્ઞુનાતિ વુત્તં હોતિ. સુદેસિતાનીતિ સઙ્ખેપવિત્થારાદીહિ તેહિ તેહિ નયેહિ સુટ્ઠુ દેસિતાનિ. કિઞ્ચાપિ તે હોન્તિ ભુસં પમત્તાતિ તે વિભાવિતઅરિયસચ્ચા પુગ્ગલા કામં દેવરજ્જચક્કવત્તિરજ્જાદિપમાદટ્ઠાનં આગમ્મ ભુસં પમત્તા હોન્તિ, તથાપિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન ઠપેત્વા સત્ત ભવે અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, તેસં નિરુદ્ધત્તા ન અટ્ઠમં ભવં આદિયન્તિ, સત્તમભવેયેવ પન વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પાપુણન્તીતિ અત્થો.

યથિન્દખીલોતિ એત્થ યથાતિ ઉપમાવચનં. ઇન્દખીલોતિ નગરદ્વારથિરકરણત્થં ઉમ્મારબ્ભન્તરે અટ્ઠ વા દસ વા હત્થે પથવિં ખણિત્વા આકોટિતસ્સ સારદારુમયસ્સ થમ્ભસ્સેતં અધિવચનં. પથવિસ્સિતો સિયાતિ ગમ્ભીરનેમિતાય અન્તો પવિસિત્વા ભૂમિનિસ્સિતો સિયા ભવેય્ય. ચતુબ્ભિ વાતેહીતિ ચતૂહિ દિસાહિ આગતવાતેહિ. અસમ્પકમ્પિયોતિ કમ્પેતું વા ચાલેતું વા અસક્કુણેય્યો. તથૂપમં…પે… પસ્સતીતિ યો ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પઞ્ઞાય અજ્ઝોગાહેત્વા પસ્સતિ, તં સપ્પુરિસં ઉત્તમપુરિસં તથા દસ્સનતો સબ્બતિત્થિયવાદવાતેહિ અસમ્પકમ્પિયતાય તથૂપમં યથાવુત્તઇન્દખીલૂપમં વદામીતિ અત્થો.

સોતાપત્તિયઙ્ગેહીતિ અરિયસોતાપજ્જનસ્સ અઙ્ગભૂતેહિ. અરિયસાવકોતિ અરિયસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સદ્ધમ્મસ્સવનન્તે જાતત્તા અરિયસાવકો. ખીણનિરયોમ્હીતિ ખીણનિરયો અમ્હિ. ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતોતિ ઇદં નિરયાદીનંયેવ વેવચનવસેન વુત્તં. નિરયાદયો હિ વડ્ઢિસઙ્ખાતતો અયતો અપેતત્તા અપાયા. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિયો. દુક્કટકારિનો વિવસા એત્થ નિપતન્તીતિ વિનિપાતા. સોતં અરિયમગ્ગં આદિતો પત્તો અધિગતોતિ સોતાપન્નો. અકુપ્પધમ્મતાય મગ્ગફલાનં પુથુજ્જનભાવસઙ્ખાતે વિરૂપે ન નિપતનસભાવોતિ અવિનિપાતધમ્મો. તતો એવ ધમ્મનિયામેન નિયતતાય નિયતો. ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતા સમ્બોધિ અવસ્સં પત્તબ્બતાય અસ્સ પરં અયનં ગતિ પટિસરણન્તિ સમ્બોધિપરાયણો.

નિવિટ્ઠાતિઆદીનિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. સહધમ્મિયાતિ સબ્રહ્મચારિનો. અરિયકન્તેહીતિ અરિયાનં કન્તેહિ પિયેહિ મનાપેહિ. પઞ્ચ સીલાનિ હિ અરિયસાવકાનં કન્તાનિ હોન્તિ, ભવન્તરેપિ અવિજહનતો. તાનિ સન્ધાયેતં વુત્તં. સબ્બોપિ પનેત્થ સંવરો લબ્ભતિયેવ. સોતાપન્નોહમસ્મીતિ ઇદં દેસનાસીસમેવ. સકદાગામિઆદયોપિ ‘‘સકદાગામીહમસ્મી’’તિઆદિના નયેન બ્યાકરોન્તિયેવ. યતો સબ્બેસમ્પિ સિક્ખાપદાવિરોધેન યુત્તટ્ઠાને બ્યાકરણં અનુઞ્ઞાતમેવાતિ.

યસ્સિન્દ્રિયાનીતિ યસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ. સુભાવિતાનીતિ અરિયમગ્ગભાવનાવસેન સુટ્ઠુ ભાવિતાનિ. અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચાતિ ઓરમ્ભાગિયાનં ઉદ્ધમ્ભાગિયાનઞ્ચ સંયોજનાનં પજહનવસેન. તેનાહ ‘‘સબ્બલોકે’’તિ. નિબ્બિજ્ઝાતિ નિબ્બિજ્ઝિત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા.

ધમ્મપદાનીતિ ધમ્મકોટ્ઠાસાનિ. અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં નામ અલોભો વા અલોભસીસેન અધિગતઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ વા દસઅસુભવસેન વા અધિગતઝાનાદીનિ અનભિજ્ઝા ધમ્મપદં. ચતુબ્રહ્મવિહારવસેન અધિગતાનિ અબ્યાપાદો ધમ્મપદં. દસાનુસ્સતિઆહારેપટિક્કૂલસઞ્ઞાવસેન અધિગતાનિ સમ્માસતિ ધમ્મપદં. દસકસિણઆનાપાનવસેન અધિગતાનિ સમ્માસમાધિ ધમ્મપદં.

પઞ્ચ છિન્દેતિ હેટ્ઠા અપાયુપપત્તિસંવત્તનિકાનિ પઞ્ચ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પાદે બદ્ધરજ્જું વિય પુરિસો સત્થેન હેટ્ઠા મગ્ગત્તયેન છિન્દેય્ય. પઞ્ચ જહેતિ ઉપરિદેવલોકસમ્પાપકાનિ પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પુરિસો ગીવાય બદ્ધરજ્જું વિય અરહત્તમગ્ગેન જહેય્ય છિન્દેય્યેવાતિ અત્થો. પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયેતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં પહાનત્થાય સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉત્તરિ ભાવેય્ય. પઞ્ચ સઙ્ગાતિગોતિ એવં સન્તે પઞ્ચન્નં રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિસઙ્ગાનં અતિક્કમનેન પઞ્ચસઙ્ગાતિગો હુત્વા ભિક્ખુ ‘‘ઓઘતિણ્ણો’’તિ વુચ્ચતિ, નિત્તિણ્ણચતુરોઘોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

અનઞ્ઞાતં અપ્પટિવિદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં, અમતપદંયેવ વા ઞસ્સામિ જાનિસ્સામીતિ પટિપન્નસ્સ પઠમમગ્ગટ્ઠસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં. પઠમમગ્ગઞાણઞ્હિ તંપુબ્બભાગવસેન એવં વુત્તં. આજાનાતિ પઠમમગ્ગેન ઞાતમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા જાનાતીતિ અઞ્ઞો, તસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, હેટ્ઠા તીસુ ફલેસુ, ઉપરિ તીસુ મગ્ગેસુ ચ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સ અરહતો ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં, અગ્ગફલઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અનભિસમેતસ્સાતિ અપ્પટિવિદ્ધસ્સ. અભિસમયાયાતિ પટિવેધાય.

૧૧૬. બાલલક્ખણાનીતિ બાલસ્સ ઉપલક્ખણકારણાનિ. બાલનિમિત્તાનીતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિ ગહેતું નિમિત્તાનિ કારણાનિ. બાલાપદાનાનીતિ બાલસ્સ પોરાણાનિ વિરુળ્હાનિ કમ્માનિ. ‘‘દુચ્ચિન્તિતચિન્તી’’તિઆદીસુ દુચ્ચિન્તિતં અભિજ્ઝં બ્યાપાદં મિચ્છાદસ્સનઞ્ચ ચિન્તેતીતિ દુચ્ચિન્તિતચિન્તી. દુબ્ભાસિતં મુસાવાદાદિં ભાસતીતિ દુબ્ભાસિતભાસી. દુક્કટં પાણાતિપાતાદિકમ્મં કરોતીતિ દુક્કટકમ્મકારી. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો.

ભિય્યોતિ ઉપરૂપરિ. પકુજ્ઝેય્યુન્તિ વિરુજ્ઝેય્યું. ‘‘પકુપ્પેય્યુ’’ન્તિપિ પાઠો. ભુસેનાતિ દળ્હેન. દણ્ડેનાતિ દણ્ડદાનેન. ધીરોતિ પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞજાતિકો. નિસેધયેતિ પટિબાહેય્ય. પુન કિઞ્ચિ કાતું વત્તું વા અસમત્થં કરેય્યાતિ અત્થો.

પરન્તિ પચ્ચત્થિકં. યો સતો ઉપસમ્મતીતિ યો સતિમા હુત્વા ઉપસમ્મતિ, તસ્સ ઉપસમંયેવાહં બાલસ્સ પટિસેધનં મઞ્ઞામીતિ અત્થો.

વજ્જન્તિ દોસં. યદા નં મઞ્ઞતીતિ યસ્મા નં મઞ્ઞતિ. અજ્ઝારુહતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. ગોવ ભિય્યો પલાયિનન્તિ યથા ગોયૂથે તાવદેવ દ્વે ગાવો યુજ્ઝન્તે ગોગણો ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ યાવ ન એકો પલાયતિ, યદા પન પલાયતિ, અથ તં પલાયીનં સબ્બો ગોગણો ભિય્યો અજ્ઝોત્થરતિ, એવં દુમ્મેધો ખમન્તં ભિય્યો અજ્ઝોત્થરતીતિ અત્થો.

સદત્થપરમાતિ સકત્થપરમા. ખન્ત્યા ભિય્યો ન વિજ્જતીતિ તેસુ સકત્થપરમેસુ અત્થેસુ ખન્તિતો ઉત્તરિતરો અઞ્ઞો અત્થો ન વિજ્જતિ. તમાહુ પરમં ખન્તિન્તિ યો બલવા તિતિક્ખતિ, તસ્સ તં ખન્તિં પરમં આહુ. બાલબલં નામ અઞ્ઞાણબલં. તં યસ્સ બલં, અબલમેવ તં, ન તં બલન્તિ આહુ કથેન્તિ દીપેન્તિ. ધમ્મગુત્તસ્સાતિ ધમ્મેન રક્ખિતસ્સ ધમ્મં વા રક્ખન્તસ્સ. પટિવત્તાતિ પટિપ્ફરિત્વા વત્તા, પટિપ્પરિત્વા વા યં વા તં વા વદેય્યાસિ. ધમ્મટ્ઠં પન ચાલેતું સમત્થો નામ નત્થિ. તસ્સેવ તેન પાપિયોતિ તેન કોધેન તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ પાપં હોતિ. કતરસ્સાતિ? યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ, તસ્સ. તત્થ કુદ્ધન્તિ સમ્પદાને ઉપયોગવચનં, કુદ્ધસ્સાતિ અત્થો. તિકિચ્છન્તાનન્તિ એકવચને બહુવચનં, તિકિચ્છન્તન્તિ અત્થો. જના મઞ્ઞન્તીતિ એવરૂપં અત્તનો ચ પરસ્સ ચાતિ ઉભિન્નં અત્થં તિકિચ્છન્તં નિપ્ફાદેન્તં પુગ્ગલં ‘‘બાલો અય’’ન્તિ અન્ધબાલપુથુજ્જના એવં મઞ્ઞન્તિ. યે ધમ્મસ્સ અકોવિદાતિ યે ચતુસચ્ચધમ્મે અકોવિદા અચ્છેકા, તે એવં મઞ્ઞન્તીતિ અત્થો.

૧૧૭. પત્તન્તિ અધિગતં એતરહિ અનુભુય્યમાનં કામૂપકરણં પત્તબ્બન્તિ તદેવ અનાગતે અધિગન્તબ્બં અનુભવિતબ્બં, ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ તદુભયમ્પિ રાગરજાદીહિ અવકિણ્ણં. આતુરસ્સાતિ રાગાદિકિલેસાતુરસ્સ. અનુસિક્ખતોતિ કિલેસબહુલપુગ્ગલે અનુસિક્ખતો. યે ચ સિક્ખાસારાતિ યે યથાસમાદિન્નં સીલવતાદિસઙ્ખાતં સિક્ખં સારતો ગહેત્વા ઠિતા. તેનાહ – ‘‘સીલં વતં જીવિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ. તત્થ યં ‘‘ન કરોમી’’તિ ઓરમતિ, તં સીલં. યં વેસભોજનકિચ્ચચરણાદિ, તં વતં. જીવિતન્તિ આજીવો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિ. ઉપટ્ઠાનસારાતિ એતેસં સીલાદીનં અનુટ્ઠાનસારા. એતેહિ એવ સંસારસુદ્ધીતિ તાનિ સારતો ગહેત્વા ઠિતાતિ અત્થો.

ઇચ્ચેતે ઉભો અન્તાતિ ઇતિ સીલબ્બતપરામાસમુખેન અત્તકિલમથાનુયોગો, કામેસુ અનવજ્જસઞ્ઞિતામુખેન કામસુખલ્લિકાનુયોગો ચાતિ એતે ઉભો અન્તા. તે ચ ખો યથાક્કમં આયતિં પત્તબ્બે, એતરહિ પત્તે ચ રાગરજાદિઓકિણ્ણે કામગુણે અલ્લીનેહિ કિલેસાતુરાનં અનુસિક્ખન્તેહિ, સયઞ્ચ કિલેસાતુરેહેવ પટિપજ્જિતબ્બા, તતો એવ ચ તે કટસિવડ્ઢના અપરાપરં જરામરણેહિ સિવથિકાય વડ્ઢનસીલા એકન્તેનેવ કટસિં વડ્ઢેન્તિ, સયં વડ્ઢન્તા પરે ચ અન્તદ્વયે સમાદપેન્તા વડ્ઢાપેન્તિ ચાતિ અત્થો.

ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાયાતિ યથાવુત્તે ઉભો અન્તે અજાનિત્વા. ઓલીયન્તિ એકેતિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ ઓલીયનતણ્હાભિનિવેસવસેન અવલીયન્તિ એકચ્ચે. અતિધાવન્તિ એકેતિ એકચ્ચે – ‘‘ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ અતિધાવનાભિનિવેસવસેન અતિક્કમન્તિ.

ન અમઞ્ઞિંસુ તેસઞ્ચ તણ્હાદિમઞ્ઞનાનં પહીનત્તા. તતો એવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનતો તિવિધમ્પિ વટ્ટં તેસં પઞ્ઞાપનાય નત્થીતિ.