૧૪. અધિટ્ઠાનહારસમ્પાતવણ્ણના

૭૬. અધિટ્ઠાનહારસમ્પાતે સમ્માદિટ્ઠિ નામ યં દુક્ખે ઞાણન્તિઆદિના ચતુસચ્ચહેતુહેતુસમુપ્પન્નપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નસઙ્ખાતસ્સ વિસયસ્સ વસેન વેમત્તતં દસ્સેત્વા પુન યં તત્થ તત્થ યથાભૂતં ઞાણદસ્સનન્તિ પાળિપાળિઅત્થાનં અવસિટ્ઠવિસયવસેનેવ વેમત્તતં દીપેતિ. તત્થ યં સચ્ચાગમનન્તિ યં સચ્ચતો અવિપરીતતો વિસયસ્સ આગમનં, અધિગમોતિ અત્થો. ‘‘યં પચ્ચાગમન’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ યં પટિપાટિવિસયસ્સ આગમનં, તંતંવિસયાધિગમોતિ અત્થો. સેસમેત્થ પરિક્ખારસમારોપનહારસમ્પાતેસુ યં વત્તબ્બં, તં પુબ્બે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

અધિટ્ઠાનહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મિસ્સકહારસમ્પાતવણ્ણના

અપિ ચેત્થ હારસમ્પાતનિદ્દેસો ઇમિનાપિ નયેન વેદિતબ્બો –

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિની’’તિ. (ધ. પ. ૨);

તત્થ કતમો દેસનાહારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ મનોતિ ખન્ધવવત્થાનેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધં દેસેતિ. આયતનવવત્થાનેન મનાયતનં, ધાતુવવત્થાનેન વિઞ્ઞાણધાતું, ઇન્દ્રિયવવત્થાનેન મનિન્દ્રિયં. કતમે ધમ્મા પુબ્બઙ્ગમા? છ ધમ્મા પુબ્બઙ્ગમા, કુસલાનં કુસલમૂલાનિ, અકુસલાનં અકુસલમૂલાનિ, સાધિપતિકાનં અધિપતિ, સબ્બચિત્તુપ્પાદાનં ઇન્દ્રિયાનિ. અપિ ચ ઇમસ્મિં સુત્તે મનો અધિપ્પેતો. યથા બલગ્ગસ્સ રાજા પુબ્બઙ્ગમો, એવમેવં ધમ્માનં મનો પુબ્બઙ્ગમો. તત્થ તિવિધેન મનો પુબ્બઙ્ગમો નેક્ખમ્મછન્દેન અબ્યાપાદછન્દેન અવિહિંસાછન્દેન. તત્થ અલોભસ્સ નેક્ખમ્મછન્દેન મનોપુબ્બઙ્ગમં, અદોસસ્સ અબ્યાપાદછન્દેન મનોપુબ્બઙ્ગમં, અમોહસ્સ અવિહિંસાછન્દેન મનોપુબ્બઙ્ગમં.

મનોસેટ્ઠાતિ મનો તેસં ધમ્માનં સેટ્ઠં વિસિટ્ઠં ઉત્તમં પવરં મૂલં પમુખં પામોક્ખં, તેન વુચ્ચતિ ‘‘મનોસેટ્ઠા’’તિ. મનોમયાતિ મનેન કતા, મનેન નિમ્મિતા, મનેન નિબ્બત્તા, મનો તેસં પચ્ચયો, તેન વુચ્ચતિ ‘‘મનોમયા’’તિ. તે પન ધમ્મા છન્દસમુદાનિતા અનાવિલસઙ્કપ્પસમુટ્ઠાના ફસ્સસમોધાના વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો. મનસા ચે પસન્નેનાતિ યા સદ્ધા સદ્દહના ઓકપ્પના અભિપ્પસાદો. ઇતિ ઇમિના પસાદેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો સમ્પન્નો સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ ‘‘પસન્નેના’’તિ ઇદં મનોકમ્મં. ભાસતિ વાતિ વચીકમ્મં. કરોતિ વાતિ કાયકમ્મં. ઇતિ દસકુસલકમ્મપથા દસ્સિતા.

તતોતિ દસવિધસ્સ કુસલકમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા. નન્તિ યો સો કતપુઞ્ઞો કતકુસલો કતભીરુત્તાણો, તં પુગ્ગલં. સુખન્તિ દુવિધં સુખં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ. અન્વેતીતિ અનુગચ્છતિ.

ઇધસ્સુ પુરિસો અપ્પહીનાનુસયો સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદં અનુપસ્સતિ, સો સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદં અનુપસ્સન્તો યથાદિટ્ઠં યથાસુતં સમ્પત્તિભવં પત્થેતિ. ઇચ્ચસ્સ અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ અનુબદ્ધા હોન્તિ, સો યથાદિટ્ઠં યથાસુતં સમ્પત્તિભવં પત્થેન્તો પસાદનીયવત્થુસ્મિં ચિત્તં પસાદેતિ સદ્દહતિ ઓકપ્પેતિ. સો પસન્નચિત્તો તિવિધં પુઞ્ઞકિરિયવત્થું અનુતિટ્ઠતિ દાનમયં સીલમયં ભાવનામયં કાયેન વાચાય મનસા. સો તસ્સ વિપાકં પચ્ચનુભોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરાપરે વા પરિયાયે. ઇતિ ખો પનસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા સુખવેદનીયો ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ એવં સન્તં તં સુખમન્વેતિ. તસ્સેવં વેદનાય અપરાપરં પરિવત્તમાનાય ઉપ્પજ્જતિ તણ્હા. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… સમુદયો હોતીતિ.

તત્થ યં મનો, યે ચ મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, યઞ્ચ સુખં, ઇમે વુચ્ચન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધા, તે દુક્ખસચ્ચં. તેસં પુરિમકારણભૂતા અવિજ્જા ભવતણ્હા ચ સમુદયસચ્ચં. તેસં પરિઞ્ઞાય પહાનાય ભગવા ધમ્મં દેસેતિ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય સમુદયસ્સ પહાનાય. યેન પરિજાનાતિ, યેન પજહતિ, અયં મગ્ગો. યત્થ ચ મગ્ગો પવત્તતિ, અયં નિરોધો. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એવં આયતનધાતુઇન્દ્રિયમુખેનાપિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ. તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં, સુખસ્સ અન્વયો ફલં, મનસા પસન્નેન કાયવચીસમીહા ઉપાયો, મનોપુબ્બઙ્ગમત્તા ધમ્માનં અત્તનો સુખકામેન પસન્નેન મનસા વચીકમ્મં કાયકમ્મઞ્ચ પવત્તેતબ્બન્તિ અયં ભગવતો આણત્તિ. અયં દેસનાહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો વિચયહારસમ્પાતો? મનનતો આરમ્મણવિજાનનતો મનો. મનનલક્ખણે સમ્પયુત્તેસુ આધિપચ્ચકરણતો પુબ્બઙ્ગમો ઈહાભાવતો નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધમ્મા. ગામેસુ ગામણિ વિય પધાનટ્ઠેન મનો સેટ્ઠો એતેસન્તિ મનોસેટ્ઠા. સહજાતાદિપચ્ચયભૂતેન મનસા નિબ્બત્તાતિ મનોમયા. અકાલુસ્સિયતો, આરમ્મણસ્સ ઓકપ્પનતો ચ પસન્નેન વચીવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારતો તથા સાદિયનતો ચ ભાસતિ. ચોપનકાયવિપ્ફારતો તથા સાદિયનતો ચ કરોતિ. તથા પસુતત્તા અનઞ્ઞત્તા ચ ‘‘તતો’’તિ વુત્તં. સુખનતો સાતભાવતો ઇટ્ઠભાવતો ચ ‘‘સુખ’’ન્તિ વુત્તં. કતૂપચિતત્તા અવિપક્કવિપાકત્તા ચ ‘‘અન્વેતી’’તિ વુત્તં. કારણાયત્તવુત્તિતો અસઙ્કન્તિતો ચ ‘‘છાયાવ અનપાયિની’’તિ વુત્તં. અયં અનુપદવિચયતો વિચયહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો યુત્તિહારસમ્પાતો? મનસ્સ ધમ્માનં આધિપચ્ચયોગતો પુબ્બઙ્ગમતા યુજ્જતિ. તતો એવ તેસં મનસ્સ અનુવત્તનતો ધમ્માનં મનોસેટ્ઠતા યુજ્જતિ. સહજાતાદિપચ્ચયવસેન મનસા નિબ્બત્તત્તા ધમ્માનં મનોમયતા યુજ્જતિ. મનસા પસન્નેન સમુટ્ઠાનાનં કાયવચીકમ્માનં કુસલભાવો યુજ્જતિ. યેન કુસલકમ્મં ઉપચિતં, તં છાયા વિય સુખં અન્વેતીતિ યુજ્જતિ. અયં યુત્તિહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો પદટ્ઠાનો હારસમ્પાતો? મનો મનોપવિચારાનં પદટ્ઠાનં. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા સબ્બસ્સ કુસલપક્ખસ્સ પદટ્ઠાનં. ‘‘ભાસતી’’તિ સમ્માવાચા, ‘‘કરોતી’’તિ સમ્માકમ્મન્તો, તે સમ્માઆજીવસ્સ પદટ્ઠાનં. સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામસ્સ પદટ્ઠાનં. સમ્માવાયામો સમ્માસતિયા પદટ્ઠાનં. સમ્માસતિ સમ્માસમાધિસ્સ પદટ્ઠાનં. ‘‘મનસા પસન્નેના’’તિ એત્થ પસાદો સદ્ધિન્દ્રિયં, તં સીલસ્સ પદટ્ઠાનં. સીલં સમાધિસ્સ પદટ્ઠાનં. સમાધિ પઞ્ઞાયાતિ યાવ વિમુત્તિઞાણદસ્સના યોજેતબ્બં. અયં પદટ્ઠાનહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો લક્ખણો હારસમ્પાતો? ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ મનોપુબ્બઙ્ગમતાવચનેન ધમ્માનં છન્દપુબ્બઙ્ગમતાપિ વીરિયપુબ્બઙ્ગમતાપિ વીમંસાપુબ્બઙ્ગમતાપિ વુત્તા હોતિ આધિપતેય્યલક્ખણેન છન્દાદીનં મનસા એકલક્ખણત્તા. તથા નેસં સદ્ધાદિપુબ્બઙ્ગમતાપિ વુત્તા હોતિ ઇન્દ્રિયલક્ખણેન સદ્ધાદીનં મનસા એકલક્ખણત્તા. ‘‘મનસા ચે પસન્નેના’’તિ યથા મનસ્સ પસાદસમન્નાગમો તંસમુટ્ઠાનાનં કાયવચીકમ્માનં અનવજ્જભાવલક્ખણં. એવં ચિત્તસ્સ સતિઆદિસમન્નાગમોપિ નેસં અનવજ્જભાવલક્ખણં યોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠાનભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘સુખમન્વેતી’’તિ સુખાનુગમનવચનેન સુખસ્સ પચ્ચયભૂતાનં મનાપિયરૂપાદીનં અનુગમો વુત્તો હોતિ તેસમ્પિ કમ્મપચ્ચયતાય એકલક્ખણત્તાતિ. અયં લક્ખણહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારસમ્પાતો? ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદીસુ ‘‘મનો’’તિઆદીનં પદાનં નિબ્બચનં નિરુત્તં, તં પદત્થનિદ્દેસવસેન વેદિતબ્બં. પદત્થો ચ વુત્તનયેન સુવિઞ્ઞેય્યોવ. યે સુખેન અત્થિકા, તેહિ પસન્નેન મનસા કાયવચીમનોકમ્માનિ પવત્તેતબ્બાનીતિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. પુઞ્ઞકિરિયાય અઞ્ઞેસમ્પિ પુબ્બઙ્ગમા હુત્વા તત્થ તેસં સમ્મા ઉપનેતારો ઇમિસ્સા દેસનાય નિદાનં. ‘‘છદ્વારાધિપતી રાજા (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૮૧ એરકપત્તનાગરાજવત્થુ), ચિત્તાનુપરિવત્તિનો ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૬૨; ૧૨૦૫-૧૨૦૬), ચિત્તસ્સ એકધમ્મસ્સ, સબ્બેવ વસમન્વગૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨) એવમાદિસમાનયનેન ઇમિસ્સા દેસનાય સંસન્દના દેસનાનુસન્ધિ. પદાનુસન્ધિયો પન સુવિઞ્ઞેય્યાવાતિ. અયં ચતુબ્યૂહો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો આવટ્ટો હારસમ્પાતો? ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ તત્થ યાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ, તાનિ અટ્ઠન્નં સમ્મત્તાનં હેતુ. યે સમ્મત્તા, અયં અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. યં મનોસહજનામરૂપં, ઇદં દુક્ખં. અસમુચ્છિન્ના પુરિમનિપ્ફન્ના અવિજ્જા ભવતણ્હા, અયં સમુદયો. યત્થ તેસં પહાનં, અયં નિરોધોતિ ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. અયં આવટ્ટો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો વિભત્તિહારસમ્પાતો? ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનસા ચે પસન્નેન, તતો નં સુખમન્વેતી’’તિ નયિદં યથારુતવસેન ગહેતબ્બં. યો હિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પાણાતિપાતિમ્હિ મિચ્છાદિટ્ઠિકે મિચ્છાપટિપન્ને સકં ચિત્તં પસાદેતિ, પસન્નેન ચ ચિત્તેન અભૂતગુણાભિત્થવનવસેન ભાસતિ વા નિપચ્ચકારં વાસ્સ યં કરોતિ, ન તતો નં સુખમન્વેતિ. દુક્ખમેવ પન તં તતો ચક્કંવ વહતો પદમન્વેતિ. ઇતિ હિ ઇદં વિભજ્જબ્યાકરણીયં. યં મનસા ચે પસન્નેન ભાસતિ વા કરોતિ વા, તઞ્ચે વચીકમ્મં કાયકમ્મઞ્ચ સુખવેદનીયન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સમ્મત્તગતેહિ સુખવેદનીયં મિચ્છાગતેહિ દુક્ખવેદનીયન્તિ. કથં પનાયં પસાદો દટ્ઠબ્બો? નાયં પસાદો, પસાદપતિરૂપકો પન મિચ્છાધિમોક્ખોતિ વદામિ. અયં વિભત્તિહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો પરિવત્તનો હારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમાતિઆદિ. યં મનસા પદુટ્ઠેન ભાસતિ વા કરોતિ વા દુક્ખસ્સાનુગામી. ઇદઞ્હિ સુત્તં એતસ્સ ઉજુપટિપક્ખો. અયં પરિવત્તનો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો વેવચનો હારસમ્પાતો? ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિ મનો ચિત્તં મનાયતનં મનિન્દ્રિયં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ પરિયાયવચનં. પુબ્બઙ્ગમા પુરેચારિનો પુરેગામિનોતિ પરિયાયવચનં. ધમ્મા અત્તા સભાવાતિ પરિયાયવચનં. સેટ્ઠં પધાનં પવરન્તિ પરિયાયવચનં. મનોમયા મનોનિબ્બત્તા મનોસમ્ભૂતાતિ પરિયાયવચનં. પસન્નેન સદ્દહન્તેન ઓકપ્પેન્તેનાતિ પરિયાયવચનં. સુખં સાતં વેદયિતન્તિ પરિયાયવચનં. અન્વેતિ અનુગચ્છતિ અનુબન્ધતીતિ પરિયાયવચનં. અયં વેવચનો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો પઞ્ઞત્તિહારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમાતિ અયં મનસો કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ. ધમ્માતિ સભાવપઞ્ઞત્તિ, કુસલકમ્મપથપઞ્ઞત્તિ. મનોસેટ્ઠાતિ પધાનપઞ્ઞત્તિ. મનોમયાતિ સહજાતપઞ્ઞત્તિ. પસન્નેનાતિ સદ્ધિન્દ્રિયેન સમન્નાગતપઞ્ઞત્તિ, અસ્સદ્ધિયસ્સ પટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. ભાસતિ વા કરોતિ વાતિ સમ્માવાચાસમ્માકમ્મન્તાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. તતો નં સુખમન્વેતીતિ કમ્મસ્સ ફલાનુબન્ધપઞ્ઞત્તિ, કમ્મસ્સ અવિનાસપઞ્ઞત્તીતિ. અયં પઞ્ઞત્તિહારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો ઓતરણો હારસમ્પાતો? મનોતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. ધમ્માતિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા. ભાસતિ વા કરોતિ વાતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો. તાસં નિસ્સયા ચત્તારો મહાભૂતાતિ રૂપક્ખન્ધોતિ અયં ખન્ધેહિ ઓતરણો. મનોતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણન્તિ મનોગ્ગહણેન અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા ગહિતાતિ. સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… સમુદયો હોતીતિ અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેન ઓતરણોતિ. અયં ઓતરણો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો સોધનો હારસમ્પાતો? મનોતિ આરમ્ભો નેવ પદસુદ્ધિ, ન આરમ્ભસુદ્ધિ. મનોપુબ્બઙ્ગમાતિ પદસુદ્ધિ, ન આરમ્ભસુદ્ધિ. તથા ધમ્માતિ યાવ સુખન્તિ પદસુદ્ધિ, ન આરમ્ભસુદ્ધિ. સુખમન્વેતીતિ પન પદસુદ્ધિ ચેવ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ. અયં સોધનો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો હારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયાતિ એકત્તતા. મનસા ચે પસન્નેનાતિ વેમત્તતા, તથા મનસા ચે પસન્નેનાતિ એકત્તતા. ભાસતિ વા કરોતિ વાતિ વેમત્તતા, તથા મનસા ચે પસન્નેનાતિ એકત્તતા. સો પસાદો દુવિધો અજ્ઝત્તઞ્ચ બ્યાપાદવિક્ખમ્ભનતો, બહિદ્ધા ચ ઓકપ્પનતો. તથા સમ્પત્તિભવહેતુભૂતોપિ વડ્ઢિહેતુભૂતોવાતિ અયં વેમત્તતા. તયિદં સુત્તં દ્વીહિ આકારેહિ અધિટ્ઠાતબ્બં હેતુના ચ યો પસન્નમાનસો, વિપાકેન ચ યો સુખવેદનીયોતિ. અયં અધિટ્ઠાનો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો પરિક્ખારો હારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમાતિ એત્થ મનોતિ કુસલવિઞ્ઞાણં. તસ્સ ચ ઞાણસમ્પયુત્તસ્સ અલોભો અદોસો અમોહોતિ તયો સમ્પયુત્તા હેતૂ, ઞાણવિપ્પયુત્તસ્સ અલોભો અદોસોતિ દ્વે સમ્પયુત્તા હેતૂ. સબ્બેસં અવિસેસેન યોનિસોમનસિકારો હેતુ, ચત્તારિ સમ્પત્તિચક્કાનિ પચ્ચયો. તથા સદ્ધમ્મસ્સવનં, તસ્સ ચ દાનાદિવસેન પવત્તમાનસ્સ દેય્યધમ્માદયો પચ્ચયો. ધમ્માતિ ચેત્થ વેદનાદીનં ઇટ્ઠારમ્મણાદયો. તથા તયો વિઞ્ઞાણસ્સ, વેદનાદયો પસાદસ્સ, સદ્ધેય્યવત્થુકુસલાભિસઙ્ખારો વિપાકસુખસ્સ પચ્ચયોતિ. અયં પરિક્ખારો હારસમ્પાતો.

તત્થ કતમો સમારોપનો હારસમ્પાતો? મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ મનોતિ પુઞ્ઞચિત્તં, તં તિવિધં – દાનમયં, સીલમયં, ભાવનામયન્તિ. તત્થ દાનમયસ્સ અલોભો પદટ્ઠાનં, સીલમયસ્સ અદોસો પદટ્ઠાનં, ભાવનામયસ્સ અમોહો પદટ્ઠાનં. સબ્બેસં અભિપ્પસાદો પદટ્ઠાનં, ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩) સુત્તં વિત્થારેતબ્બં. કુસલચિત્તં સુખસ્સ ઇટ્ઠવિપાકસ્સ પદટ્ઠાનં. યોનિસોમનસિકારો કુસલચિત્તસ્સ પદટ્ઠાનં. યોનિસો હિ મનસિ કરોન્તો કુસલચિત્તં અધિટ્ઠાતિ કુસલચિત્તં ભાવેતિ, સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ, ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં…પે… પદહતિ. તસ્સેવં ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના યાવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતીતિ અયં ભાવનાય સમારોપના. સતિ ચ ભાવનાય પહાનઞ્ચ સિદ્ધમેવાતિ. અયં સમારોપનો હારસમ્પાતો.

તથા –

‘‘દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ, સંયમતો વેરં ન ચીયતિ;

કુસલો ચ જહાતિ પાપકં, રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતો’’તિ. (દી. નિ. ૨.૧૯૭; ઉદા. ૭૫; પેટકો. ૧૬);

તત્થ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વુત્તં. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વુત્તં. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ લોભસ્સ ચ દોસસ્સ ચ મોહસ્સ ચ પહાનમાહ. તેન ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વુત્તં. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનમાહ.

દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ અલોભો કુસલમૂલં. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ અદોસો કુસલમૂલં. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ અમોહો કુસલમૂલં. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ તેસં નિસ્સરણં વુત્તં.

દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ સીલક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ સમાધિક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ વિમુત્તિક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. દાનેન ઓળારિકાનં કિલેસાનં પહાનં, સીલેન મજ્ઝિમાનં, પઞ્ઞાય સુખુમાનં. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ કતાવીભૂમિં દસ્સેતિ.

દદતો પુઞ્ઞં…પે… જહાતિ પાપકન્તિ સેક્ખભૂમિ દસ્સિતા. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અગ્ગફલં વુત્તં.

તથા દદતો પુઞ્ઞં…પે… ન ચીયતીતિ લોકિયકુસલમૂલં વુત્તં. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ લોકુત્તરકુસલમૂલં વુત્તં. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ લોકુત્તરસ્સ કુસલમૂલસ્સ ફલં વુત્તં.

દદતો…પે… ન ચીયતીતિ પુથુજ્જનભૂમિ દસ્સિતા. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ સેક્ખભૂમિ દસ્સિતા. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અસેક્ખભૂમિ દસ્સિતા.

દદતો …પે… ન ચીયતીતિ સગ્ગગામિની પટિપદા વુત્તા. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ સેક્ખવિમુત્તિ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અસેક્ખવિમુત્તિ વુત્તા.

દદતો…પે… ન ચીયતીતિ દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં લોકિયાનં ધમ્માનં દેસનમાહ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ લોકે આદીનવાનુપસ્સનાય સદ્ધિં સામુક્કંસિકં ધમ્મદેસનમાહ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ તસ્સા દેસનાય ફલમાહ.

દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ધમ્મદાનં આમિસદાનઞ્ચ વદતિ. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ પાણાતિપાતા વેરમણિયા સત્તાનં અભયદાનં વદતિ. એવં સબ્બાનિપિ સિક્ખાપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. તેન ચ સીલસંયમેન સીલે પતિટ્ઠિતો ચિત્તં સંયમેતિ, તસ્સ સમથો પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવં સો સમથે ઠિતો વિપસ્સનાકોસલ્લયોગતો કુસલો ચ જહાતિ પાપકં રાગં જહાતિ, દોસં જહાતિ, મોહં જહાતિ, અરિયમગ્ગેન સબ્બેપિ પાપકે અકુસલે ધમ્મે જહાતિ. એવં પટિપન્નો ચ રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ રાગાદીનં પરિક્ખયા દ્વેપિ વિમુત્તિયો અધિગચ્છતીતિ અયં સુત્તનિદ્દેસો.

તત્થ કતમો દેસનાહારસમ્પાતો? ઇમસ્મિં સુત્તે કિં દેસિતં? દ્વે સુગતિયો દેવા ચ મનુસ્સા ચ, દિબ્બા ચ પઞ્ચ કામગુણા, માનુસકા ચ પઞ્ચ કામગુણા, દિબ્બા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, માનુસકા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. ઇદં વુચ્ચતિ દુક્ખં અરિયસચ્ચં. તસ્સ કારણભાવેન પુરિમપુરિમનિપ્ફન્ના તણ્હા સમુદયો અરિયસચ્ચં. તયિદં વુચ્ચતિ અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ. સબ્બસ્સ પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ નિદ્દેસો ‘‘દદતો…પે… ન ચીયતી’’તિ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ મગ્ગો વુત્તો. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ દ્વે નિબ્બાનધાતુયો સઉપાદિસેસા ચ અનુપાદિસેસા ચ. ઇદં નિસ્સરણં. ફલાદીનિ પન યથારહં વેદિતબ્બાનીતિ. અયં દેસનાહારસમ્પાતો.

વિચયોતિ ‘‘દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ ઇમિના પઠમેન પદેન તિવિધમ્પિ દાનમયં સીલમયં ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વુત્તં. દસવિધસ્સપિ દેય્યધમ્મસ્સ પરિચ્ચાગો વુત્તો. તથા છબ્બિધસ્સપિ રૂપાદિઆરમ્મણસ્સ. ‘‘સંયમતો વેરં ન ચીયતી’’તિ દુતિયેન પદેન અવેરા અસપત્તા અબ્યાપાદા ચ પટિપદા વુત્તા. ‘‘કુસલો ચ જહાતિ પાપક’’ન્તિ તતિયેન પદેન ઞાણુપ્પાદો અઞ્ઞાણનિરોધો સબ્બોપિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સબ્બેપિ બોધિપક્ખિયા ધમ્મા વુત્તા. ‘‘રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતો’’તિ રાગક્ખયેન રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, મોહક્ખયેન અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ વુત્તાતિ. અયં વિચયો હારસમ્પાતો.

યુત્તીતિ દાને ઠિતો ઉભયં પરિપૂરેતિ મચ્છરિયપ્પહાનઞ્ચ પુઞ્ઞાભિસન્દઞ્ચાતિ અત્થેસા યુત્તિ. સીલસંયમે ઠિતો ઉભયં પરિપૂરેતિ ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિઞ્ચાતિ અત્થેસા યુત્તિ. પાપકે ધમ્મે પજહન્તો દુક્ખં પરિજાનાતિ, નિરોધં સચ્છિકરોતિ, મગ્ગં ભાવેતીતિ અત્થેસા યુત્તિ. રાગદોસમોહેસુ સબ્બસો પરિક્ખીણેસુ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતીતિ અત્થેસા યુત્તીતિ. અયં યુત્તિહારસમ્પાતો.

પદટ્ઠાનન્તિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ચાગાધિટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ સચ્ચાધિટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ પઞ્ઞાધિટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનં. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ ઉપસમાધિટ્ઠાનસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ. અયં પદટ્ઠાનો હારસમ્પાતો.

લક્ખણોતિ ‘‘દદતો’’તિ એતેન પેય્યવજ્જં અત્થચરિયં સમાનત્તતા ચ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા સઙ્ગહવત્થુભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘સંયમતો’’તિ એતેન ખન્તિમેત્તાઅવિહિંસાઅનુદ્દયાદયો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા વેરાનુપ્પાદનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘વેરં ન ચીયતી’’તિ એતેન હિરીઓત્તપ્પઅપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાદયો દસ્સિતા વેરાવડ્ઢનેન એકલક્ખણત્તા. તથા અહિરીકાનોત્તપ્પાદયો અચેતબ્બભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘કુસલો’’તિ એતેન કોસલ્લદીપનેન સમ્માસઙ્કપ્પાદયો દસ્સિતા મગ્ગઙ્ગાદિભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘જહાતિ પાપક’’ન્તિ એતેન પરિઞ્ઞાભિસમયાદયોપિ દસ્સિતા અભિસમયલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘રાગદોસમોહક્ખયા’’તિ એતેન અવસિટ્ઠકિલેસાદીનમ્પિ ખયા દસ્સિતા ખેપેતબ્બભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ અયં લક્ખણો.

ચતુબ્યૂહોતિ દદતોતિ ગાથાયં ભગવતો કો અધિપ્પાયો? યે મહાભોગતં પત્થયિસ્સન્તિ, તે દાનં દસ્સન્તિ દાલિદ્દિયપ્પહાનાય. યે અવેરતં ઇચ્છન્તિ, તે પઞ્ચ વેરાનિ પજહિસ્સન્તિ. યે કુસલધમ્મેહિ છન્દકામા, તે અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સન્તિ. યે નિબ્બાયિતુકામા, તે રાગદોસમોહં પજહિસ્સન્તીતિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. એવં નિબ્બચનનિદાનસન્ધયો વત્તબ્બાતિ. અયં ચતુબ્યૂહો.

આવટ્ટોતિ યઞ્ચ અદદતો મચ્છરિયં, યઞ્ચ અસંયમતો વેરં, યઞ્ચ અકુસલસ્સ પાપસ્સ અપ્પહાનં, અયં પટિપક્ખનિદ્દેસેન સમુદયો. તસ્સ અલોભેન ચ અદોસેન ચ અમોહેન ચ દાનાદીહિ પહાનં, ઇમાનિ તીણિ કુસલમૂલાનિ. તેસં પચ્ચયો અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ, અયં મગ્ગો. યો રાગદોસમોહાનં ખયો, અયં નિરોધોતિ. અયં આવટ્ટો.

વિભત્તીતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એકંસેન યો ભયહેતુ દેતિ, રાગહેતુ દેતિ, આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ દેતિ, ન તસ્સ પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ. યઞ્ચ દણ્ડદાનં સત્થદાનં પરવિહેઠનત્થં અપુઞ્ઞં અસ્સ પવડ્ઢતિ. યં પન કુસલેન ચિત્તેન અનુકમ્પન્તો વા અપચાયમાનો વા અન્નં દેતિ, પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં સેય્યાવસથં પદીપેય્યં દેતિ, સબ્બસત્તાનં વા અભયદાનં દેતિ, મેત્તચિત્તો હિતજ્ઝાસયો નિસ્સરણસઞ્ઞી ધમ્મં દેસેતિ. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ એકંસેન અભયૂપરતસ્સ ચીયતિ, કિંકારણં? યં અસમત્થો, ભયૂપરતો દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ ભાયતિ ‘‘મા મં રાજાનો ગહેત્વા હત્થં વા છિન્દેય્યું…પે… જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેય્યુ’’ન્તિ, તેન સંયમેન અવેરં ચીયતિ. યો પન એવં સમાનો વેરં ન ચીયતિ. યો પન એવં સમાદિયતિ, પાણાતિપાતસ્સ પાપકો વિપાકો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચ, એવં સબ્બસ્સ અકુસલસ્સ, સો તતો આરમતિ, ઇમિના સંયમેન વેરં ન ચીયતિ. સંયમો નામ સીલં. તં ચતુબ્બિધં ચેતના સીલં, ચેતસિકં સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલન્તિ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ પાપપહાયકા સત્તત્તિંસ બોધિપક્ખિયા ધમ્મા વત્તબ્બાતિ. અયં વિભત્તિ.

પરિવત્તનોતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ, અદદતોપિ પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ, ન દાનમયિકં. સંયમતો વેરં ન ચીયતિ અસંયમતોપિ વેરં ન ચીયતિ, યં દાનેન પટિસઙ્ખાનબલેન ભાવનાબલેન. કુસલો ચ જહાતિ પાપકં, અકુસલો પન ન જહાતિ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતો, તેસં અપરિક્ખયા નત્થિ નિબ્બુતીતિ. અયં પરિવત્તનો.

વેવચનોતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ. પરિચ્ચાગતો કુસલં ઉપચીયતિ. અનુમોદતોપિ પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ ચિત્તપ્પસાદતોપિ વેય્યાવચ્ચકિરિયાયપિ. સંયમતોતિ સીલસંવરતો સોરચ્ચતો. વેરં ન ચીયતીતિ પાપં ન વડ્ઢતિ, અકુસલં ન વડ્ઢતિ. કુસલોતિ પણ્ડિતો નિપુણો મેધાવી પરિક્ખકો. જહાતીતિ સમુચ્છિન્દતિ સમુગ્ઘાટેતિ. અયં વેવચનો.

પઞ્ઞત્તીતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ લોભસ્સ પટિનિસ્સગ્ગપઞ્ઞત્તિ, અલોભસ્સ નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ દોસસ્સ વિક્ખમ્ભનપઞ્ઞત્તિ, અદોસસ્સ નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ મોહસ્સ સમુગ્ઘાતપઞ્ઞત્તિ, અમોહસ્સ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ. રાગદોસમોહસ્સ પહાનપઞ્ઞત્તિ, અલોભાદોસામોહસ્સ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપઞ્ઞત્તિ, નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયપઞ્ઞત્તીતિ. અયં પઞ્ઞત્તિ.

ઓતરણોતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ દાનં નામ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ હોતીતિ અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણો. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ સંયમો નામ સીલક્ખન્ધોતિ અયં ખન્ધેહિ ઓતરણો. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ પાપપ્પહાનં નામ તીહિ વિમોક્ખેહિ હોતિ. તેસં ઉપાયભૂતાનિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનીતિ અયં વિમોક્ખમુખેહિ ઓતરણો. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ વિમુત્તિક્ખન્ધો. સો ચ ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનઞ્ચાતિ અયં ધાતૂહિ ચ આયતનેહિ ચ ઓતરણોતિ. અયં ઓતરણો.

સોધનોતિ દદતોતિઆદિકા પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અયં પદસુદ્ધિ ચ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ. અયં સોધનો.

અધિટ્ઠાનોતિ દદતોતિ અયં એકત્તતા, ચાગો પરિચ્ચાગો ધમ્મદાનં આમિસદાનં અભયદાનં, અટ્ઠ દાનાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ. અયં વેમત્તતા. સંયમોતિ અયં એકત્તતા. પાતિમોક્ખસંવરો સતિસંવરોતિ અયં વેમત્તતા. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ અયં એકત્તતા. સક્કાયદિટ્ઠિં પજહતિ વિચિકિચ્છં પજહતીતિઆદિકા અયં વેમત્તતા. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ અયં એકત્તતા. સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતૂતિ અયં વેમત્તતાતિ. અયં અધિટ્ઠાનો.

પરિક્ખારોતિ દાનસ્સ પામોજ્જં પચ્ચયો. અલોભો હેતુ, સંયમસ્સ હિરોત્તપ્પાદયો પચ્ચયો. યોનિસોમનસિકારો અદોસો ચ હેતુ, પાપપ્પહાનસ્સ સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનઞ્ચ પચ્ચયો. તિસ્સો અનુપસ્સના હેતુ, નિબ્બુતિયા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ હેતુ, સમ્માસઙ્કપ્પાદયો પચ્ચયોતિ. અયં પરિક્ખારો.

સમારોપનો હારસમ્પાતોતિ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, તં સીલસ્સ પદટ્ઠાનં. સંયમતો વેરં ન ચીયતીતિ સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, તં સમાધિસ્સ પદટ્ઠાનં. સીલેન હિ ઝાનેનપિ રાગાદિકિલેસા ન ચીયન્તિ. યેપિસ્સ તપ્પચ્ચયા ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, તેપિસ્સ ન હોન્તિ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ પહાનપરિઞ્ઞા, તં ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ રાગસ્સપિ ખયા દોસસ્સપિ ખયા મોહસ્સપિ ખયા. તત્થ રાગોતિ યો રાગો સારાગો ચેતસો સારજ્જના લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. દોસોતિ યો દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપાદો ચેતસો બ્યાપજ્જના દોસો અકુસલમૂલં. મોહોતિ યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અનભિસમયો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં અસમ્પજઞ્ઞં મોહો અકુસલમૂલં. ઇતિ ઇમેસં રાગાદીનં ખયો નિરોધો પટિનિસ્સગ્ગો નિબ્બુતિ નિબ્બાયના પરિનિબ્બાનં સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતૂતિ. અયં સમારોપનો હારસમ્પાતો.

મિસ્સકહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.