૨. વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૧. તત્થ કતમો વિચયો હારોતિઆદિ વિચયહારવિભઙ્ગો. તત્થાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – કિં વિચિનતીતિ એત્થ ‘‘વિચિનતી’’તિ એતેન વિચયસદ્દસ્સ કત્તુનિદ્દેસતં દસ્સેતિ. કિન્તિ પનત્થસ્સ હારસ્સ વિસયો પુચ્છિતોતિ તં તસ્સ વિસયં દસ્સેતું ‘‘પદં વિચિનતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પદં વિચિનતીતિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ નિગમના સુત્તસ્સ સબ્બં પદં વિચિનતિ. અયઞ્ચ વિચયો દુવિધો સદ્દતો અત્થતો ચ. તેસુ ‘‘ઇદં નામપદં, ઇદં આખ્યાતપદં, ઇદં ઉપસગ્ગપદં, ઇદં નિપાતપદં, ઇદં ઇત્થિલિઙ્ગં, ઇદં પુરિસલિઙ્ગં, ઇદં નપુંસકલિઙ્ગં, ઇદં અતીતકાલં, ઇદં અનાગતકાલં, ઇદં વત્તમાનકાલં, ઇદં કત્તુસાધનં, ઇદં કરણસાધનં, ઇદં કમ્મસાધનં, ઇદં અધિકરણસાધનં, ઇદં પચ્ચત્તવચનં, ઇદં ઉપયોગવચનં, યાવ ઇદં ભુમ્મવચનં, ઇદં એકવચનં, ઇદં અનેકવચન’’ન્તિ એવમાદિવિભાગવચનં, અયં સદ્દતો પદવિચયો. સો પનાયં પદવિચયો અવિપરીતસભાવનિરુત્તિસલ્લક્ખણેનેવ સમ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. અત્થતો પન વિચયો તેન તેન પદેન વત્તબ્બઅત્થસંવણ્ણના. સચે પન પદં પુચ્છાદિવસેન પવત્તં, તસ્સ તદત્થસ્સ ચ પુચ્છાદિભાવો વિચેતબ્બોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્હં વિચિનતી’’તિઆદિમાહ.

યસ્મા ચ સબ્બો દેસનાહારો વિચયહારસ્સ વિસયો સુત્તસ્સ વિચયોતિ કત્વા, તસ્મા વુત્તં – ‘‘અસ્સાદં વિચિનતી’’તિઆદિ. યસ્મા પન અનુગીતીતિ એત્થ અનુરૂપા ગીતિ અનુગીતીતિ અયમ્પિ અત્થો ઇચ્છિતો, તસ્મા વિચિયમાનસ્સ સુત્તપદસ્સ અનુરૂપતો સુત્તન્તરપદાનિપિ અત્થુદ્ધારવસેન વા પદુદ્ધારવસેન વા આનેત્વા વિચેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બે નવ સુત્તન્તે વિચિનતી’’તિ આહ. નવ સુત્તન્તેતિ સુત્તગેય્યાદિકે નવ સુત્તે, યથાસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અયં વિચયહારસ્સ પદત્થનિદ્દેસો.

એવં નિદ્દેસવારે વિચયહારો સઙ્ખેપતો નિદ્દિટ્ઠોતિ તં વિભાગેન નિદ્દિસિત્વા પટિનિદ્દેસવસેન વિભજન્તો યસ્મા પદવિચયો સુત્તસ્સ અનુપદં પવત્તેતબ્બતાય અતિભારિકો ન સુકરો ચાતિ તં અનામસિત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનવિચયે તાવ દસ્સેન્તો ‘‘યથા કિં ભવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથા કિં ભવેતિ યેન પકારેન સો વિચયો પવત્તેતબ્બો, તં પકારજાતં કિં ભવે, કીદિસં ભવેય્યાતિ અત્થો. ‘‘યથા કિં ભવેય્યા’’તિપિ પાઠો. પુન યથાતિ નિપાતમત્તં. આયસ્માતિ પિયવચનં અજિતોતિ બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ પરિચારકભૂતાનં સોળસન્નં અઞ્ઞતરો. પારાયનેતિ પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તસ્સ અધિગમૂપાયદેસનત્તા કિઞ્ચાપિ સબ્બં ભગવતો વચનં ‘‘પારાયન’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, સઙ્ગીતિકારેહિ પન વત્થુગાથાનુગીતિગાથાદીહિ સદ્ધિં અજિતસુત્તાદીનં (સુ. નિ. ૧૦૩૮ આદયો; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭ આદયો, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) સોળસન્નં સુત્તાનં ઇદં નામં કતન્તિ તેસઞ્ઞેવ પારાયનસમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘પારાયને’’તિ. કેચિ ‘‘પારાયનિકો’’તિ પઠન્તિ. તે કિર તાપસપબ્બજ્જૂપગમનતો પુબ્બે પારાયનં અધીયન્તા વિચરિંસુ. તસ્મા અયમ્પિ પારાયનં વત્તેતીતિ પારાયનિકોતિ વુત્તો. પુચ્છતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુચ્છાનિબ્બત્તત્તા અતીતાતિ? સચ્ચમેતં, પુચ્છનાકારં પન બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનં કત્વા એવમાહ.

પુચ્છા ચ નામેસા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દના વિમતિચ્છેદના અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા એકંસબ્યાકરણીયા વિભજ્જબ્યાકરણીયા પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયા ઠપનીયા ધમ્માધિટ્ઠાના સત્તાધિટ્ઠાનાતિ અનેકવિધા. તસ્મા ‘‘કિમયં પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના’’તિઆદિના યથાસમ્ભવં પુચ્છા વિચેતબ્બા. યથા ચેત્થ પુચ્છાવિભાગો, એવં વિસ્સજ્જનવિભાગોપિ વિસ્સજ્જનવિચયે યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. પુચ્છાસભાગેન હિ વિસ્સજ્જનન્તિ. ઇધ પન વિમતિચ્છેદનં સત્તાધિટ્ઠાનં પુચ્છં ઉદાહરિત્વા તત્થ વિચયનાકારં દસ્સેતું ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કેનાતિ કત્તરિ કરણવચનં. સૂતિ નિપાતમત્તં, સૂતિ વા સંસયે નિપાતો, તેનસ્સ પઞ્હસ્સ વિમતિચ્છેદનપુચ્છાભાવં દસ્સેતિ. નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. લોકોતિ સત્તલોકો. ઇચ્ચાયસ્મા અજિતોતિ સઙ્ગીતિકારકવચનં. નપ્પકાસતીતિ ન પઞ્ઞાયતિ. કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં અસ્સ લોકસ્સ અભિલેપનં વદસિ. ‘‘કિં સ્વાભિલેપન’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ કિં સુ અભિલેપનન્તિ પદવિભાગો.

પદાનીતિ પજ્જતિ એતેહિ અત્થોતિ પદાનિ, વાક્યાનિ. પુચ્છિતાનીતિ પુચ્છાભાવેન વુત્તાનીતિ અત્થો. એકો પઞ્હોતિ યદિપિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છનવસેન વુત્તાનિ, ઞાતું ઇચ્છિતો પન અત્થો એકો એવાતિ ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ વુત્તં. તત્થ કારણમાહ ‘‘એકવત્થુપરિગ્ગહા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિઞ્ચાપિ નિવારણઅપ્પકાસનઅભિલેપનમહાભયસઙ્ખાતા પુચ્છાય ગહિતા ચત્તારો એતે અત્થા, તે પનેકં લોકં પતિગુણભૂતા, લોકો પધાનભાવેન ગહિતોતિ તબ્બસેન એકોવાયં પઞ્હોતિ. તેનેવાહ ‘‘લોકાધિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. કો પન સો લોકોતિ? આહ ‘‘લોકો તિવિધો’’તિઆદિ.

તત્થ રાગાદિકિલેસબહુલતાય કામાવચરસત્તા કિલેસલોકો. ઝાનાભિઞ્ઞાપરિબુદ્ધિયા રૂપાવચરસત્તા ભવલોકો. આનેઞ્જસમાધિબહુલતાય વિસદિન્દ્રિયત્તા અરૂપાવચરસત્તા ઇન્દ્રિયલોકો. અથ વા કિલિસ્સનં કિલેસો, વિપાકદુક્ખન્તિ અત્થો. તસ્મા દુક્ખબહુલતાય અપાયેસુ સત્તા કિલેસલોકો. તદઞ્ઞે સત્તા સમ્પત્તિભવભાવતો ભવલોકો. તત્થ યે વિમુત્તિપરિપાચકેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતા સત્તા, સો ઇન્દ્રિયલોકોતિ વેદિતબ્બં. પરિયાપન્નધમ્મવસેન લોકસમઞ્ઞાતિ અરિયપુગ્ગલા ઇધ ન સઙ્ગય્હન્તિ.

અવિજ્જાય નિવુતો લોકોતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન અન્ધકારેન વિય રથઘટાદિધમ્મસભાવપ્પટિચ્છાદનલક્ખણાય અવિજ્જાય નિવુતો પટિચ્છાદિતો લોકો. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાહેતુ. ‘‘વિવિચ્છા મચ્છરિય’’ન્તિ સઙ્ગહે વુત્તં. પમાદાતિ પમાદહેતુ. જપ્પાભિલેપનન્તિ જપ્પા તણ્હા અસ્સ લોકસ્સ મક્કટાલેપો વિય મક્કટસ્સ અભિલેપનં સિલેસોતિ બ્રૂમિ. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિકં વટ્ટદુક્ખન્તિ અયં પદત્થો. સેસં પાળિયા એવ વિઞ્ઞાયતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છાગાથાયં વુત્તાનિ ‘‘ઇમેહી’’તિ વિસ્સજ્જનગાથાયં વુત્તેહિ ઇમેહિ ચતૂહિ પદેહિ વિસ્સજ્જિતાનિ. કથન્તિ આહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિં. તેન યથાક્કમં પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાનીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ તં યથાક્કમં પુચ્છં વિસ્સજ્જનઞ્ચ સરૂપતો દસ્સેતું ગાથાય ચ અત્થં વિવરિતું ‘‘કેનસ્સૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘નીવરણેહી’’તિ પદેન વુત્તમેવત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘યથાહા’’તિઆદિના સુત્તન્તરદસ્સનેન ઇમસ્મિં પઞ્હવિસ્સજ્જનવિચયે અનુગીતિવિચયં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પરિયાયતોતિ કારણતો. નીવરણસઙ્ખાતાનં કામચ્છન્દાદીનમ્પિ કારણભાવતો પટિચ્છાદનભાવતો ચ એકંયેવ નીવરણં વદામિ, ન પન અઞ્ઞેસં નીવરણસભાવાનં અભાવાતિ અત્થો. યથા ચ અવિજ્જાય સતિ નીવરણાનં ભાવો, એવં અવિજ્જાય અસતિ ન સન્તિ નીવરણાનીતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બસો’’તિઆદિ વુત્તં.

તેનાતિ ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પદેન. પઠમસ્સ પદસ્સાતિ ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પદસ્સ. યુત્તાતિ યોજિતા, અનુરૂપાતિ વા અત્થો. એતેન પુચ્છાનુરૂપતા વિસ્સજ્જનસ્સ દસ્સિતાતિ પુબ્બાપરવિચયો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. ‘‘યો પુગ્ગલો નીવરણેહિ નિવુતો’’તિઆદિના વિવિચ્છાપમાદાનં અવિજ્જાય પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. નિવુતો એવ હિ નપ્પકાસતિ. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છા. તેનેવાહ – ‘‘વિવિચ્છા નામ વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા’’તિ. તત્રાયં પદસિદ્ધિ – યથા મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિયો ‘‘નિચ્ચં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના એકંસગ્ગાહભાવેન પવત્તન્તિ, ન એવમયં. અયં પન અનેકંસગ્ગાહભાવતો ‘‘નિચ્ચં નુ ખો અનિચ્ચં નુ ખો’’તિઆદિના વિવિધં વિરુદ્ધં વા ઇચ્છતિ એસતીતિ વિવિચ્છાતિ. ‘‘સો વિચિકિચ્છન્તો’’તિઆદિના અપ્પકાસનસ્સ વિવિચ્છાપમાદાનં કારણભાવં વિવરતિ. સુક્કે ધમ્મે ન ઉપ્પાદિયતીતિ ન સમાદાય વત્તતિ. નપ્પકાસન્તીતિ તે અત્તનો સન્તાને અનુપ્પાદિયમાના કુસલા ધમ્મા તં પુગ્ગલં પકાસં લોકે અભિઞ્ઞાતં ન કરોન્તીતિ અત્થો. અભિલિમ્પતીતિ મક્કટાલેપો વિય મક્કટં દારુસિલાદીસુ પુરિસં રૂપાદિવિસયે અલ્લીયાપેતીતિ અત્થો. આસત્તિબહુલસ્સાતિ આસઙ્ગબહુલસ્સ. એવં અભિજપ્પાતિ કરિત્વાતિ એવં પરિયુટ્ઠાનટ્ઠાયિનીતિ ઇમિના કારણેન. તત્થાતિ તાય તણ્હાય. લોકો અભિલિત્તો સિલેસેન મક્ખિતો વિય હોતીતિ અત્થો.

ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં. મહન્તં ભયં મહબ્ભયં. તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. દુક્ખં દોમનસ્સન્તિ દુક્ખમેવ વિભત્તન્તિ સબ્બં દુક્ખં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તિસ્સો દુક્ખતા’’તિઆદિ વુત્તં. ઓધસોતિ કદાચિ અત્તૂપક્કમમૂલાય કદાચિ પરૂપક્કમમૂલાયાતિઆદિના વિભાગેન દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચનકા વિસેસેન રૂપાવચરા. તથાતિ ઓધસો કદાચિ કરહચીતિ એવં આકડ્ઢતિ. વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચનકા ઉપેક્ખાસમાપત્તિબહુલા વિસેસેન અરૂપાવચરસત્તા. અપ્પાબાધાતિ પદં દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચનસ્સ કારણવચનં. દીઘાયુકાતિ વિપરિણામદુક્ખતાય. અરૂપદેવા હિ લોકે વિસેસતો દીઘાયુકાતિ. ઇદઞ્ચ મુચ્ચનમચ્ચન્તિકં. યસ્મા ચ દુક્ખા વેદનાપિ સઙ્ખતત્તા અનિચ્ચતાદિસઙ્ખારદુક્ખસભાવા એવ, તસ્મા યતો મુચ્ચનમચ્ચન્તિકં, તં અનવસેસપરિયાદાનવસેન સઙ્ગણ્હિત્વા દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારદુક્ખતાય પના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ઉપાદિયતીતિ ઉપાદિ, વિપાકક્ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. ઉપાદિસ્સ સેસં ઉપાદિસેસં, તં નત્થિ એતિસ્સાતિ અનુપાદિસેસા, નિબ્બાનધાતુ, તાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. નિબ્બાનધાતૂતિ ચ નિબ્બાયનમત્તં. તસ્માતિ યસ્મા સકલલોકબ્યાપિની સબ્બસઙ્ગાહિની ચ સઙ્ખારદુક્ખતા, તસ્મા. લોકસ્સાતિ સમ્બન્ધે સામિવચનં. તેન ‘‘દુક્ખમસ્સા’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. એવમેત્થ લોકસ્સ નીવરણાદીનિ અજાનન્તેન, સમયન્તરપરિચયેન વા તત્થ સંસયપક્ખન્દેન એકંસેનેવ બ્યાકાતબ્બત્તા સત્તાધિટ્ઠાના પુચ્છા કતા, સા ચ અજાનનસ્સ, સંસયસ્સ વા નીવરણાદિવિસયતાય ચતુબ્બિધા. પાળિયં પન નીવરણાદીનં લોકો આધારભાવેન ગાથાયં વુત્તોતિ એકો પઞ્હોતિ દસ્સિતન્તિ. અયમેત્થ પુચ્છાવિચયો. વિસ્સજ્જનવિચયોપિ અદિટ્ઠજોતિની વિસ્સજ્જના વિમતિચ્છેદિની ચાતિઆદિના પુચ્છાવિચયે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

એવં એકાધારં પુચ્છં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનેકાધારં દસ્સેતું ‘‘સવન્તિ સબ્બધી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સવન્તીતિ સન્દન્તિ. સબ્બધીતિ સબ્બેસુ રૂપાદીસુ આયતનેસુ. સોતાતિ તણ્હાદિસોતા. કિં નિવારણન્તિ તેસં કિં આવરણં કા રક્ખા. સંવરં બ્રૂહીતિ તં નેસં નીવરણસઙ્ખાતં સંવરં કથેહિ. કેન સોતા પિધીયરેતિ કેન ધમ્મેન તણ્હાદિસોતા પિધિય્યન્તિ પચ્છિજ્જન્તીતિ અયમેત્થ પદત્થો. સેસં પાળિવસેનેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

તે દ્વે પઞ્હાતિ યદિપિ ઇમિસ્સા ગાથાય પુચ્છાવસેન પવત્તાય ચત્તારિ પદાનિ ચત્તારિ વાક્યાનિ. ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ પન અત્થસ્સ દુવિધત્તા તે દ્વે પઞ્હા. કસ્માતિ ચે? ‘‘ઇમેહિ બહ્વાધિવચનેન પુચ્છિતા’’તિ આહ. તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – ઇમે એતાય ગાથાય ગહિતા અત્થા યસ્મા બહૂનિ અધિકિચ્ચ પવત્તવચનેન પુચ્છિતા, તસ્મા તે દ્વે પઞ્હાતિ. એકતો ઉપરિ બહૂતિ હિ સાસનવોહારો, તમેવ પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતં વિવરિતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યાહિ ઞાતિબ્યસનાદિસઙ્ખાતાહિ પાણવધાદીહિ એવ વા દુગ્ગતિહેતુભૂતાહિ આપદાહિ સમં સહ, સબ્બથા વા અયં લોકો આપન્નો અજ્ઝોત્થટો. તંનિમિત્તેહિ દસહિ કિલેસવત્થૂહિ સંકિલિટ્ઠો ચ, તસ્સ તં આપન્નાકારં સંકિલિટ્ઠાકારઞ્ચ બુદ્ધિયં કત્વા આહ – ‘‘એવં સમાપન્નસ્સ એવં સંકિલિટ્ઠસ્સા’’તિ. વોદાયતિ સુજ્ઝતિ એતેનાતિ વોદાનં, સમથવિપસ્સના. વુટ્ઠાતિ એતેન નિમિત્તતો પવત્તતો ચાતિ વુટ્ઠાનં, અરિયમગ્ગો.

અસમાહિતસ્સાતિ નાનારમ્મણેસુ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ. સવન્તીતિ પવત્તન્તિ. અભિજ્ઝાતિઆદિ અસમાધાનહેતુદસ્સનં. તેનેવાહ – ‘‘એવં અસમાહિતસ્સા’’તિ. ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિના ઇધાપિ અનુગીતિવિચયં દસ્સેતિ. સોતાનં સવનં યેભુય્યેન અનુરોધવસેનેવાતિ આહ – ‘‘સવતિ મનાપિકેસુ રૂપેસૂ’’તિ. એત્થ ચ ચક્ખાદયો સોતાનં દ્વારભાવેન પવત્તમાના ઉપચારવસેન સયં સવન્તા વિય વુત્તા. ઇતીતિ એવં. સબ્બાતિ સબ્બસ્મા. સબ્બથાતિ સબ્બપ્પકારેન. ઇદં વોદાનન્તિ ઇદં ‘‘પરિયુટ્ઠાનવિઘાત’’ન્તિ વુત્તં પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં વોદાનં.

વિસ્સજ્જનગાથાય સતિ તેસં નિવારણન્તિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના તેસં સોતાનં નિવારણન્તિ. સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ તમેવ સતિં સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ. પઞ્ઞાયેતે પિધીયરેતિ રૂપાદીસુ અનિચ્ચતાદિપટિવેધસાધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય એતે સોતા સબ્બસો પિધિય્યન્તિ, ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન સમુચ્છિજ્જન્તીતિ અત્થો.

નાવિઞ્છતીતિ અભિજ્ઝાદિપ્પવત્તિદ્વારભાવેન ચિત્તસન્તાનં, પુગ્ગલં વા નાકડ્ઢતિ. અનુસયપ્પહાનં ઇધ પિધાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘પઞ્ઞાય અનુસયા પહીયન્તી’’તિ. યસ્મા અનુસયનિમિત્તં પરિયુટ્ઠાનં અનુસયાભાવે ન હોતીતિ આહ ‘‘અનુસયેસૂ’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘તં યથા ખન્ધવન્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. એત્થાપિ સોતાનં નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં પિધાનઞ્ચ અજાનન્તેન તત્થ વા સંસયિતેન એકંસિકત્તા ધમ્માધિટ્ઠાના પુચ્છા કતાતિ ઇધ પુચ્છાવિચયો વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનવિચયો ચ વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ યેન અધિપ્પાયેન ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ ગાથાય (સુ. નિ. ૧૦૩૮; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧; નેત્તિ. ૪૫) સતિપિ નિવારણાદીનં ચતુન્નં પુચ્છિતબ્બભાવે એકો પઞ્હોતિ વુત્તં. તેન તાવ સોતાનંયેવ સંવરો પિધાનઞ્ચ પુચ્છિતન્તિ સોતે એકત્થવસેન ગહેત્વા પુચ્છાય એકાધિટ્ઠાનભાવતો એકો પઞ્હોતિ વત્તબ્બં સિયા. સોતાનં વા બહુભાવતો બહૂતિ યત્તકા સોતા, તત્તકા પઞ્હાતિ. યેન પન અધિપ્પાયેન ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિ ગાથાયં (સુ. નિ. ૧૦૪૦; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૯, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩; નેત્તિ. ૪૫) સોતે અનામસિત્વા સંવરપિધાનાનં વસેન ‘‘દ્વે પઞ્હા’’તિ વુત્તં. તેન પઠમગાથાયં સતિપિ નિવારણાદીનં લોકાધારભાવે લોકં અનામસિત્વા નિવારણાદીનં વિભાગેન ચત્તારો પઞ્હાતિપિ વત્તબ્બન્તિ અયં નયો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ યસ્મા પુચ્છન્તો ન કેવલં પુબ્બે અત્તના રચિતનિયામેનેવ પુચ્છતિ, અથ ખો દેસનાકાલે વુત્તધમ્મસ્સ અનુસન્ધિં ગહેત્વાપિ પુચ્છતિ, તસ્મા તસ્સ અનુસન્ધિં પુચ્છાય વિચેતબ્બાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યાનિ સોતાની’’તિ ગાથાય અનન્તરં ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યાયં ભગવતા વુત્તા પઞ્ઞા, યા ચ સતિ યઞ્ચ તદવસેસં નામરૂપં, એતં સબ્બમ્પિ કત્થ નિરુજ્ઝતિ, એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ.

વિસ્સજ્જનગાથાયં પનસ્સ યસ્મા પઞ્ઞાસતિયો નામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તા વિસું ન વુત્તા. અયઞ્ચેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યં મં ત્વં, અજિત, એતં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ અનન્તરગાથાયં (સુ. નિ. ૧૦૪૨; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૧, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫; નેત્તિ. ૧૧, ૪૫), યત્થ તં અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, તં તે વદામિ. તસ્સ તસ્સ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવ અપુબ્બં અચરિમં એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ, એત્થેવ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન નિરુજ્ઝતિ, એતં વિઞ્ઞાણનિરોધં તસ્સ નિરોધો નાતિવત્તતીતિ વુત્તં હોતીતિ. અયં પઞ્હે અનુસન્ધિં પુચ્છતીતિ અનન્તરગાથાયં સોતાનં પરિયુટ્ઠાનાનુસયપ્પહાનકિચ્ચેન સદ્ધિં સતિ પઞ્ઞા ચ વુત્તા, તં સુત્વા તપ્પહાને પઞ્ઞાસતીસુ તિટ્ઠન્તીસુ તાસં સન્નિસ્સયેન નામરૂપેન ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ વટ્ટતિ એવ. કત્થ નુ ખો ઇમાસં સનિસ્સયાનં પઞ્ઞાસતીનં અસેસનિરોધોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અયં પુચ્છા કતાતિ આહ – ‘‘અયં પઞ્હે…પે… ધાતુ’’ન્તિ. તત્થ અનુસન્ધીયતિ દેસના એતાયાતિ અનુસન્ધિ.

યાય પટિપદાય અનુપાદિસેસં નિબ્બાનધાતું અધિગચ્છન્તિ, તં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસઙ્ખાતં પટિપદં સહ વિસયેન દસ્સેતું ‘‘તીણિ ચ સચ્ચાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખતાનીતિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતાનીતિ સઙ્ખતાનિ. નિરોધધમ્માનીતિ નિરુજ્ઝનસભાવાનિ. દુક્ખં સમુદયો મગ્ગોતિ તેસં સરૂપદસ્સનં. નિરોધો પન કથન્તિ આહ ‘‘નિરોધો અસઙ્ખતો’’તિ. સો હિ કેનચિ પચ્ચયેન ન સઙ્ખતોતિ અસઙ્ખતો. સહ વિસયેન પહાતબ્બપહાયકસભાવેસુ અરિયસચ્ચેસુ પહાયકવિભાગમુખેન પહાતબ્બવિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ સમુદયો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ અવિજ્જાવસેસાતિ દસ્સનમગ્ગેન પહીનાવસેસા અવિજ્જાતિ અત્થો. અયઞ્ચ સેસ-સદ્દો કામચ્છન્દો બ્યાપાદો માનો ઉદ્ધચ્ચન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બો. યથા હિ અવિજ્જા, એવં એતેપિ ધમ્મા અપાયગમનીયસભાવા પઠમમગ્ગેન પહીયન્તિ એવાતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરવસેસા’’તિપિ પાઠો, એત્થાપિ યથાવુત્તેસુ કામચ્છન્દાદિપદેસુપિ નિરવસેસ-સદ્દો યોજેતબ્બો. સાવસેસઞ્હિ પુરિમમગ્ગદ્વયેન કામચ્છન્દાદયો પહીયન્તિ, ઇતરેહિ પન નિરવસેસન્તિ. તેધાતુકે ઇમાનિ દસ સંયોજનાનીતિ એત્થ તેધાતુકેતિ સંયોજનાનં વિસયદસ્સનં. તત્થ હિ તાનિ સંયોજનવસેન પવત્તન્તિ.

૧૨. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અધિટ્ઠાયાતિ તં પહાયકં પત્વા. યં પનાતિ એત્થ યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો. ઇદં ખયે ઞાણન્તિ યેન ઞાણેન હેતુભૂતેન ‘‘ખીણા મે જાતી’’તિ અત્તનો જાતિયા ખીણભાવં જાનાતિ, ઇદં એવં પચ્ચવેક્ખણસ્સ નિમિત્તભૂતં અરહત્તફલઞાણં ખયે ઞાણં નામ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ એત્થાપિ યન્તિ આનેતબ્બં ‘‘યં નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ. ઇદં અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અરહત્તફલઞાણવસેન અત્થો યોજેતબ્બો. અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ચિત્તુપ્પાદક્કણ્ડ ૧૩૫-૧૪૨) પન ‘‘ખયે ઞાણં કિલેસક્ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણન્તિ વુત્તં. અનુપ્પાદે ઞાણં પટિસન્ધિવસેન અનુપ્પાદભૂતે તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં અનુપ્પાદપરિયોસાને ઉપ્પન્ને અરિયફલે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ઉભયમ્પિ અરહત્તફલઞાણવસેનેવ વિભત્તં. તેનેવાહ – ‘‘ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિય’’ન્તિ, ‘‘આરમ્મણસઙ્કેતેન દ્વે નામાનિ લબ્ભન્તી’’તિ ચ.

અઞ્ઞિન્દ્રિયં હેટ્ઠિમેસુ તીસુ ફલેસુ, ઉપરિમેસુ ચ તીસુ મગ્ગેસુ ઉપ્પત્તિયા પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં વિય પઠમફલુપ્પત્તિયા અગ્ગફલુપ્પત્તિયા અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝતીતિ આહ – ‘‘યઞ્ચ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિ. એતેન પહાતબ્બધમ્મા વિય દસ્સનભાવનાહિ અગ્ગફલુપ્પત્તિયા તદવસેસફલધમ્માપિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝન્તિ. કો પન વાદો તેભૂમકધમ્માનન્તિ દસ્સેતિ, એકા પઞ્ઞા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયત્તા. યદિ એકા, કથં દ્વિધા વુત્તાતિ આહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. આરમ્મણસઙ્કેતેનાતિ ખયે અનુપ્પાદેતિ ઇમાય આરમ્મણસમઞ્ઞાય. સા પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞાતિ યા પુબ્બે સોતાનં પિધાનકિચ્ચા વુત્તા પઞ્ઞા, સા પજાનનસભાવેન પઞ્ઞા. ઇતરા પન યથાદિટ્ઠં યથાગહિતં આરમ્મણં અપિલાપનટ્ઠેન ઓગાહનટ્ઠેન સતીતિ.

૧૩. એવં ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરિત્વા ઇદાનિ ‘‘નામરૂપ’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થ યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, ઇદં નામરૂપ’’ન્તિ આહ. નામરૂપઞ્ચ વિભાગેન દસ્સેન્તો સુખગ્ગહણત્થં પાકટનામરૂપમેવ વિભાવેતું ‘‘તત્થ યે’’તિઆદિમાહ. તગ્ગહણેનેવ હિ સહચરણાદિના તદઞ્ઞે ચિત્તચેતસિકા રૂપધમ્મા ચ ગહિતા હોન્તીતિ. નામગ્ગહણેન ચેત્થ ખન્ધત્તયમેવ ગહિતન્તિ ‘‘નામરૂપં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં પન રૂપં સમ્પયુત્તન્તિ? નયિદં સમ્પયુત્તપચ્ચયવસેન વુત્તં. પચુરજનસ્સ પન અવિભાગેન ગહણીયસભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગાથાય અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ પુચ્છિતાતિ તં ચતુરિદ્ધિપાદમુખેન અરિયમગ્ગાધિગમેન પત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ઇદ્ધિપાદભાવનામૂલભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ સતિપઞ્ઞાહિ નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થ સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ આહ. કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના સતિ સિજ્ઝન્તી એકન્તેન સમાધિં નિપ્ફાદેતિ. સતિગ્ગહણેન ચેત્થ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સતિ દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ, સતિન્દ્રિયઞ્ચ સમાધિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ. તથા અનુસયસમુગ્ઘાતવિધાયિની પઞ્ઞા સિજ્ઝમાના ન વિના ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયં સિજ્ઝતીતિ વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞા દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ.

યા ઇમેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસૂતિ ઇમેસુ સતિઆદીસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ નિસ્સયપચ્ચયતાય અધિટ્ઠાનભૂતેસુ તંસહજાતા એવ યા સદ્દહના. ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહી’’તિપિ પાળિ, તસ્સા ઇમેહિ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમ્પયુત્તાતિ વચનસેસો, આરમ્મણે અભિપ્પસાદલક્ખણા સદ્ધા કત્તુકામતાસભાવસ્સ છન્દસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ આહ – ‘‘યા સદ્ધાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં છન્દસમાધી’’તિ. સમાહિતે ચિત્તેતિ વિપસ્સનાસમાધિના સમાહિતે ચિત્તે. ઇદં પહાનન્તિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનસાધકો સમાધિ પહાનન્તિ વુત્તો પજહતિ એતેનાતિ કત્વા. ‘‘પધાન’’ન્તિપિ પાઠો, અગ્ગોતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સમાધિ એકોદી’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘અસ્સાસપસ્સાસા’’તિઆદિના કાયવચીચિત્તસઙ્ખારસીસેન તંસમુટ્ઠાપકા વીરિયસઙ્ખારાવ ગહિતા. તે હિ યાવ ભાવનાનિપ્ફત્તિ તાવ એકરસેન સરણતો સઙ્કપ્પેતબ્બતો ચ સરસઙ્કપ્પા’’તિ વુત્તા ‘‘એવં મે ભાવના હોતૂ’’તિ યથા ઇચ્છિતા, તથા પવત્તિયા હેતુભાવતો. તદુભયન્તિ છન્દસમાધિસઙ્ખાતઞ્ચ પધાનસઙ્ખારસઙ્ખાતઞ્ચ વીરિયન્તિ તં ઉભયં. ઉભયમેવ હિ ઉપચારવસેન અઞ્ઞં વિય કત્વા ‘‘છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ વુત્તં. અભિન્નમ્પિ હિ ઉપચારવસેન ભિન્નં વિય કત્વા વોહરન્તિ, યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ.

તત્થ ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા તાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ, પજ્જતિ એતેનાતિ પાદો, પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમૂપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ અત્થો. તથા હિ અયં ઇદ્ધિપાદભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં. મગ્ગક્ખણે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતન્તિઆદીસુ.

વિવેકત્તા એવ હિ વિરાગાદયો, કેવલઞ્ચેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થસંવણ્ણનાનયે યુજ્જતિ. તથા હિ અયં પઠમિદ્ધિપાદો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ અત્થો. અયઞ્હિ ઇદ્ધિપાદભાવનાનુયુત્તો યોગી યથા પઠમો ઇદ્ધિપાદો કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. સેસિદ્ધિપાદેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – યથા છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ છન્દસમાધિ. એવં વીરિયં ચિત્તં વીમંસં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વીમંસાસમાધીતિ.

૧૪. ન કેવલં ચતુત્થઇદ્ધિપાદો એવ સમાધિઞાણમૂલકો, અથ ખો સબ્બોપીતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બો સમાધિ ઞાણમૂલકો ઞાણપુબ્બઙ્ગમો ઞાણાનુપરિવત્તી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં કસ્મા સો એવ વીમંસાસમાધીતિ વુત્તોતિ? વીમંસં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતત્તાતિ વુત્તોવાયમત્થો. તત્થ પુબ્બભાગપઞ્ઞાય ઞાણમૂલકો. અધિગમપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તિ. અથ વા પુબ્બભાગપઞ્ઞાય ઞાણમૂલકો. ઉપચારપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. અપ્પનાપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તિ. ઉપચારપઞ્ઞાય વા ઞાણમૂલકો. અપ્પનાપઞ્ઞાય ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાય ઞાણાનુપરિવત્તીતિ વેદિતબ્બં.

યથા પુરેતિ યથા સમાધિસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન પુરે પુબ્બે અતીતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ ખન્ધં ખન્ધૂપનિબદ્ધઞ્ચ દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ, તથા પચ્છા સમાધિસ્સ અનાગતંસઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન અનાગતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ ખન્ધં ખન્ધૂપનિબદ્ધઞ્ચ દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થીતિ અત્થો.

યથા પચ્છાતિ યથા સમાધિસ્સ ચેતોપરિયઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન અનાગતેસુ સત્તસુ દિવસેસુ પરસત્તાનં ચિત્તં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ, તથા પુરે અતીતેસુ સત્તસુ દિવસેસુ પરસત્તાનં ચિત્તં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થીતિ અત્થો. યથા દિવાતિ યથા દિવસભાગે સૂરિયાલોકેન અન્ધકારસ્સ વિધમિતત્તા ચક્ખુમન્તાનં સત્તાનં આપાથગતં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સુવિઞ્ઞેય્યં. તથા રત્તિન્તિ તથા રત્તિભાગે ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે વત્તમાને સમાધિસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણાનુપરિવત્તિતાય દુપ્પટિવિજ્ઝં રૂપાયતનં નત્થિ.

યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા ચ રત્તિયં તથા દિવાપિ અતિસુખુમં કેનચિ તિરોહિતં યઞ્ચ અતિદૂરે, તં સબ્બરૂપં દુપ્પટિવિજ્ઝં નામ નત્થિ. યથા ચ રૂપાયતને વુત્તં, તથા સમાધિસ્સ દિબ્બસોતઞાણાનુપરિવત્તિતાય સદ્દાયતને ચ નેતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘ઇતિ વિવટેન ચેતસા’’તિઆદિ. તત્થ અપરિયોનદ્ધેનાતિ અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ પારિબન્ધકકિલેસેહિ અનજ્ઝોત્થટેન, અપરિયોનદ્ધત્તા એવ સપ્પભાસં ચિત્તં. એતેનેવ સમાધિસ્સ ઇદ્ધિવિધઞાણાનુપરિવત્તિતાપિ વુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ ઇદ્ધિપાદસમ્પયુત્તાનિ સેક્ખસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘કુસલાની’’તિ. ચિત્તસહભૂનીતિઆદિ તેસં વિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરોધદસ્સનત્થં આરદ્ધં. તથા ‘‘નામરૂપઞ્ચા’’તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘ન કેવલં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ એવ, અથ ખો નામરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણહેતુકં વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નિરુજ્ઝતી’’તિ.

તસ્સાતિ વિઞ્ઞાણસ્સ. હેતૂતિ તણ્હાઅવિજ્જાદિકો. અનાહારન્તિ પદસ્સ અત્થવિવરણં. અનભિનન્દિતન્તિ અભિનન્દનભૂતાય તણ્હાય પહીનત્તા એવ અપત્થિતં. તતો એવ અપ્પટિસન્ધિકં વિઞ્ઞાણં તં નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ વિઞ્ઞાણં, એવં નામરૂપમ્પિ વિઞ્ઞાણસઙ્ખાતસ્સ હેતુનો પચ્ચયસ્સ ચ અભાવા તપ્પચ્ચયાનં સઙ્ખારાદીનં અભાવા અહેતુ અપ્પચ્ચયં. સેસં પાકટમેવ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયોપિ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

એવં અનુસન્ધિપુચ્છમ્પિ દસ્સેત્વા હેટ્ઠા સત્તાધિટ્ઠાના ધમ્માધિટ્ઠાના ચ પુચ્છા વિસું વિસું દસ્સિતાતિ ઇદાનિ તા સહ દસ્સેતું ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થાયં પદત્થો – સઙ્ખાતધમ્માતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસિતધમ્મા, અરહતં એતં અધિવચનં. સેક્ખાતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાના અવસેસા અરિયપુગ્ગલા. પુથૂતિ બહૂ સત્તજના. તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ તેસં સેખાસેખાનં નિપકો પણ્ડિતો ત્વં ભગવા પટિપત્તિં પુટ્ઠો મે બ્રૂહીતિ. સેસં પાળિવસેનેવ વિઞ્ઞાયતિ.

૧૫. કિસ્સાતિ કિસ્સ હેતુ, કેન કારણેનાતિ અત્થો. સેખાસેખવિપસ્સના પુબ્બઙ્ગમપ્પહાનયોગેનાતિ સેખે અસેખે વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાને ચ પુચ્છનયોગેન, પુચ્છાવિધિનાતિ અત્થો.

વિસ્સજ્જનગાથાયં કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન ન અભિગિજ્ઝેય્ય. મનસાનાવિલો સિયાતિ બ્યાપાદવિતક્કાદયો કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મનસો આવિલભાવકરે ધમ્મે પજહન્તો ચિત્તેન અનાવિલો ભવેય્ય. યસ્મા પન અસેક્ખો અનિચ્ચતાદિવસેન સબ્બધમ્માનં પરિતુલિતત્તા કુસલો સબ્બધમ્મેસુ કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ ચ સતો સબ્બકિલેસાનં ભિન્નત્તા ઉત્તમભિક્ખુભાવં પત્તો ચ હુત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘કુસલો…પે… પરિબ્બજે’’તિ આહાતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

તત્થ યં પુચ્છાગાથાયં ‘‘નિપકો’’તિ પદં વુત્તં, તં ભગવન્તં સન્ધાય વુત્તં, ભગવતો ચ નેપક્કં ઉક્કંસપારમિપ્પત્તં અનાવરણઞાણદસ્સનેન દીપેતબ્બન્તિ અનાવરણઞાણં તાવ કમ્મદ્વારભેદેહિ વિભજિત્વા સેખાસેખપટિપદં દસ્સેતું ‘‘ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેન સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણદસ્સનેન તથાગતસ્સ સેખાસેખપટિપત્તિદેસનાકોસલ્લમેવ વિભાવેતિ. તત્થ કો ચાતિ ક્વ ચ, કસ્મિં વિસયેતિ અત્થો. તં વિસયં દસ્સેતિ ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તનિ ચા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઞાણદસ્સનં નામ ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘સબ્બં સઙ્ખતં અનિચ્ચં દુક્ખં સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પન તસ્મિં વિસયે યેન અપ્પવત્તિ, સો પટિઘાતોતિ, એતેન લક્ખણત્તયપ્પટિવેધસ્સ દુરભિસમ્ભવતં અનઞ્ઞસાધારણતઞ્ચ દસ્સેતિ. લક્ખણત્તયવિભાવનેન હિ ભગવતો ચતુસચ્ચપ્પટિવેધં સમ્માસમ્બોધિઞ્ચ પણ્ડિતા પટિજાનન્તિ.

અઞ્ઞાણં અદસ્સનન્તિ તં પટિઘાતં સરૂપતો દસ્સેતિ. છળારમ્મણસભાવપ્પટિચ્છાદકો હિ સમ્મોહો ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતોતિ. યસ્મિં વિસયે ઞાણદસ્સનં ઉપ્પત્તિરહં, તત્થેવ તસ્સ પટિઘાતેન ભવિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તનિ ચા’’તિ. યથા ઇધ પુરિસોતિઆદિ ઉપમાદસ્સનં. તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પુરિસો વિય સબ્બો લોકો, તારકરૂપાનિ વિય છ આરમ્મણાનિ, તસ્સ પુરિસસ્સ તારકરૂપાનં દસ્સનં વિય લોકસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ યથારહં છળારમ્મણજાનનં, તસ્સ પુરિસસ્સ તારકરૂપાનિ પસ્સન્તસ્સાપિ ‘‘એત્તકાનિ સતાનિ, એત્તકાનિ સહસ્સાની’’તિઆદિના ગણનસઙ્કેતેન અજાનનં વિય લોકસ્સ રૂપાદિઆરમ્મણં કથઞ્ચિ જાનન્તસ્સાપિ અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયાનવબોધોતિ. સેસં પાકટમેવ.

ઇદાનિ યેહિ પદેહિ ભગવતા આયસ્મતો અજિતસ્સ સેખાસેખપટિપદા વુત્તા, તેસં પદાનં અત્થં વિભજિતું ‘‘તત્થ સેખેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ નિપાતમત્તં, તસ્મિં વા વિસ્સજ્જને. સેખેનાતિ સિક્ખા એતસ્સ સીલન્તિ સેખો, તેન સેખેન. દ્વીસુ ધમ્મેસૂતિ દુવિધેસુ ધમ્મેસૂતિ અધિપ્પાયો. પરિયુટ્ઠાનીયેસૂતિ દોસેન પરિયુટ્ઠિતેન યત્થ પરિવત્તિતબ્બં, તેસુ આઘાતવત્થૂસૂતિ અત્થો. ‘‘પટિઘટ્ઠાનીયેસૂ’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો.

એત્થ ચ ગેધપટિસેધચોદનાયં ગેધનિમિત્તો દોસો ગેધે સતિ હોતીતિ તતોપિ ચિત્તસ્સ રક્ખિતબ્બતા નિદ્ધારેત્વા વુત્તા. યસ્મા પન ભગવતા ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યા’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૫; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૪, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮; નેત્તિ. ૧૫-૧૭) વુત્તં, તસ્મા ‘‘તત્થ યા ઇચ્છા’’તિઆદિના ગેધવસેન નિદ્દેસો કતો. અથ વા દોસતો ચિત્તસ્સ રક્ખિતબ્બતા ગાથાય દુતિયપાદેન વુત્તાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. દુતિયપાદેન હિ સેસકિલેસવોદાનધમ્મા દસ્સિતા. તથા હિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભેદતો સમ્માવાયામસ્સ વિસયભાવેન સબ્બે સંકિલેસવોદાનધમ્મે ચતુધા વિભજિત્વા સમ્મપ્પધાનમુખેન સેખપટિપદં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતું ‘‘સેખો અભિગિજ્ઝન્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનાવિલસઙ્કપ્પોતિ આવિલાનં કામસઙ્કપ્પાદીનં અભાવેન અનાવિલસઙ્કપ્પો. તતો એવ ચ અનભિગિજ્ઝન્તો વાયમતિ, વીરિયં પવત્તેતિ. કથં વાયમતીતિ આહ – ‘‘સો અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ.

તત્થ સોતિ ઉત્તરિવિસેસત્થાય પટિપજ્જમાનો સેક્ખો. અનુપ્પન્નાનન્તિ અનિબ્બત્તાનં. પાપકાનન્તિ લામકાનં. અકુસલાનં ધમ્માનન્તિ અકોસલ્લસમ્ભૂતાનં ધમ્માનં. અનુપ્પાદાયાતિ ન ઉપ્પાદનત્થાય. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાસઙ્ખાતં કુસલચ્છન્દં ઉપ્પાદેતિ. વાયમતીતિ પયોગપરક્કમં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયં કરોતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ તેનેવ સહજાતવીરિયેન ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ પધાનવીરિયં કરોતિ. વાયમતીતિઆદીનિ પન ચત્તારિ પદાનિ આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્મસાતચ્ચકિરિયાહિ યોજેતબ્બાનિ. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનન્તિ અનુપ્પન્નાતિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનં પાપધમ્માનં. પહાનાયાતિ પજહનત્થાય. અનુપ્પન્નાનં કુસલાનન્તિ અનિબ્બત્તાનં કોસલ્લસમ્ભૂતાનં ધમ્માનં. ઉપ્પાદાયાતિ ઉપ્પાદનત્થાય. ઉપ્પન્નાનન્તિ નિબ્બત્તાનં. ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અસમ્મોસાયાતિ અનસ્સનત્થં. ભિય્યોભાવાયાતિ પુનપ્પુનં ભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. ભાવનાયાતિ વડ્ઢિયા. પારિપૂરિયાતિ પરિપૂરણત્થાયાતિ અયં તાવ પદત્થો.

૧૬. ‘‘કતમે અનુપ્પન્ના’’તિઆદિ અકુસલધમ્મા કુસલધમ્મા ચ યાદિસા અનુપ્પન્ના યાદિસા ચ ઉપ્પન્ના, તે દસ્સેતું આરદ્ધં. તત્થ ઇમે અનુપ્પન્નાતિ ઇમે કામવિતક્કાદયો અસમુદાચારવસેન વા અનનુભૂતારમ્મણવસેન વા અનુપ્પન્ના નામ. અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના નામ અકુસલા ધમ્મા નત્થિ. વિતક્કત્તયગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. અકુસલમૂલાનીતિ અનુસયા એવ સબ્બેસં અકુસલાનં મૂલભાવતો એવં વુત્તા, ન લોભાદયો એવ. ઇમે ઉપ્પન્ના અનુસયા ભૂમિલદ્ધુપ્પન્ના અસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નાતિઆદિઉપ્પન્નપરિયાયસબ્ભાવતો નામવસેન ઉપ્પન્ના નામ, ન વત્તમાનભાવેનાતિ અત્થો. ઇમે અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ ઇમે સોતાપન્નસ્સ સદ્ધાદયો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નામ, કો પન વાદો પુથુજ્જનાનન્તિ દસ્સેતિ. કુસલસદ્દો ચેત્થ બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૫૮ આદયો) વિય અનવજ્જપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. ઇમે ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ ઇમે પઠમમગ્ગે સદ્ધાદયો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નામ.

સતિપટ્ઠાનભાવનાય સુનિગ્ગહિતો કામવિતક્કોતિ આહ – ‘‘યેન કામવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સતિન્દ્રિય’’ન્તિ. અનવજ્જસુખપદટ્ઠાનેન અવિક્ખેપેન ચેતોદુક્ખસન્નિસ્સયો વિક્ખેપપચ્ચયો બ્યાપાદવિતક્કો સુનિગ્ગહિતોતિ વુત્તં – ‘‘યેન બ્યાપાદવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સમાધિન્દ્રિય’’ન્તિ. કુસલેસુ ધમ્મેસુ આરદ્ધવીરિયો પરાપરાધં સુખેન સહતીતિ વીરિયેન વિહિંસાવિતક્કો સુનિગ્ગહિતોતિ આહ – ‘‘યેન વિહિંસાવિતક્કં વારેતિ, ઇદં વીરિયિન્દ્રિય’’ન્તિ. સમાધિઆદીનમ્પિ યથાસકંપટિપક્ખપ્પહાનં પઞ્ઞવન્તસ્સેવ ઇજ્ઝતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘યેન ઉપ્પન્નુપ્પન્ને’’તિઆદિ.

એતેસં યથાનિદ્ધારિતાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં સવિસયે જેટ્ઠકભાવં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇમેસઞ્ચ સદ્ધાદીનં સેખાનં ઇન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિયા સબ્બેપિ સેખા ધમ્મા મત્થકપ્પત્તા હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં સેખો’’તિઆદિના સેખપટિપદં નિગમેતિ.

૧૭. એવં સેખપટિપદં વિભજિત્વા ઇદાનિ અસેખપટિપદં વિભજિતું ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ ઇમિના પદેન વુત્તધમ્મે તાવ વિભજિત્વા તત્થ અસેક્ખસ્સ કોસલ્લં દસ્સેતું ‘‘લોકો નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તત્થમેવ. કિલેસલોકેન ભવલોકો સમુદાગચ્છતીતિ કામાવચરધમ્મં નિસ્સાય રૂપારૂપાવચરધમ્મે સમુદાગમેતીતિ અત્થો. સોતિ સો મહગ્ગતધમ્મેસુ, પરિત્તમહગ્ગતધમ્મેસુ વા ઠિતો. ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બત્તેતીતિ સીલસમાધયો નિબ્બેધભાગિયે કત્વા વિમુત્તિપરિપાચનીયાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉપ્પાદેતિ. ઇન્દ્રિયેસુ ભાવિયમાનેસૂતિ યથાવુત્તઇન્દ્રિયેસુ વડ્ઢિયમાનેસુ રૂપારૂપપરિગ્ગહાદિવસેન નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા ભવતિ.

દસ્સનપરિઞ્ઞાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા. ભાવનાપરિઞ્ઞાતિ તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞા ચ. ‘‘સા દુવિધેના’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં ‘‘યદા હિ સેખો’’તિઆદિના વિવરતિ. તત્થ ‘‘નિબ્બિદાસહગતેહિ સઞ્ઞામનસિકારેહી’’તિ ઇમિના બલવવિપસ્સનં દસ્સેતિ. યદા હિ સેખોતિ ચેત્થ સિક્ખનસીલતાય કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ સેખપદેન સઙ્ગહિતોતિ કત્વા ‘‘દ્વે ધમ્મા કોસલ્લં ગચ્છન્તિ દસ્સનકોસલ્લઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યદા કલ્યાણપુથુજ્જનો પુબ્બભાગસિક્ખં સિક્ખન્તો નિબ્બિદાસહગતેહિ સઞ્ઞામનસિકારેહિ ઞેય્યં પરિજાનાતિ, તદા તસ્સ તે વિપસ્સનાધમ્મા દસ્સનકોસલ્લં પઠમમગ્ગઞાણં ગચ્છન્તિ સમ્પાપુણન્તિ તેન સદ્ધિં ઘટેન્તિ. યદા પન સોતાપન્નાદિસેખો વુત્તનયેન નેય્યં પરિજાનાતિ, તદા તસ્સ તે વિપસ્સનાધમ્મા ભાવનાકોસલ્લં ગચ્છન્તીતિ.

તં ઞાણન્તિ યા પુબ્બે નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા વુત્તા, તં નેય્યપરિજાનનઞાણં. પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બન્તિ વિસયભેદેન તસ્સ ભેદં દસ્સેતિ. ધમ્માનં સલક્ખણે ઞાણન્તિ રૂપારૂપધમ્માનં કક્ખળફુસનાદિસલક્ખણે ઞાણં. તં પન યસ્મા સબ્બં નેય્યં હેતુહેતુફલભેદતો દુવિધમેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા ચ અત્થપટિસમ્ભિદા ચા’’તિ નિદ્દિટ્ઠં.

પરિઞ્ઞાતિ તીરણપરિઞ્ઞા અધિપ્પેતા. યસ્મા પનસ્સ રૂપારૂપધમ્મે સલક્ખણતો પચ્ચયતો ચ અભિજાનિત્વા કુસલાદિવિભાગેહિ તે પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન જાનના હોતિ, તસ્મા ‘‘એવં અભિજાનિત્વા યા પરિજાનના, ઇદં કુસલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવંગહિતાતિ એવં અનિચ્ચાદિતો કલાપસમ્મસનાદિવસેન ગહિતા સમ્મસિતા. ઇદં ફલં નિબ્બત્તેન્તીતિ ઇદં ઉદયબ્બયઞાણાદિકં ફલં પટિપાટિયા ઉપ્પાદેન્તિ, નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવેન ઉપચરણતો યથા અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ. તેસન્તિ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં. એવંગહિતાનન્તિ એવંપવત્તિતાનં. અયં અત્થોતિ અયં સચ્ચાનં અનુબોધપટિવેધો અત્થો. યથા હિ પરિઞ્ઞાપઞ્ઞા સમ્મસિતબ્બધમ્મે સમ્મસનધમ્મે તત્થ સમ્મસનાકારં પરિજાનાતિ, એવં સમ્મસનફલમ્પિ પરિજાનાતીતિ કત્વા અયં નયો દસ્સિતો.

યે અકુસલાતિ સમુદયસચ્ચમાહ. સબ્બે હિ અકુસલા સમુદયપક્ખિયાતિ. યે કુસલાતિ મગ્ગધમ્મા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો. યદિપિ ફલધમ્માપિ સચ્છિકાતબ્બા, ચતુસચ્ચપ્પટિવેધસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા ‘‘કતમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા, યં અસઙ્ખત’’ન્તિ વુત્તં. અત્થકુસલોતિ પચ્ચયુપ્પન્નેસુ અત્થેસુ કુસલો. ધમ્મકુસલોતિ પચ્ચયધમ્મેસુ કુસલો. પાળિઅત્થપાળિધમ્મા વા અત્થધમ્મા. કલ્યાણતાકુસલોતિ યુત્તતાકુસલો, ચતુનયકોવિદોતિ અત્થો, દેસનાયુત્તિકુસલો વા. ફલતાકુસલોતિ ખીણાસવફલકુસલો. ‘‘આયકુસલો’’તિઆદીસુ આયોતિ વડ્ઢિ. સા અનત્થહાનિતો અટ્ઠુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા. અપાયાતિ અવડ્ઢિ. સાપિ અત્થહાનિતો અનટ્ઠુપ્પત્તિતો ચ દુવિધા. ઉપાયોતિ સત્તાનં અચ્ચાયિકે કિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનસમત્થં ઠાનુપ્પત્તિકારણં, તત્થ કુસલોતિ અત્થો. ખીણાસવો હિ સબ્બસો અવિજ્જાય પહીનત્તા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તો એતેસુ આયાદીસુ કુસલોતિ. એવં અસેખસ્સ કોસલ્લં એકદેસેન વિભાવેત્વા પુન અનવસેસતો દસ્સેન્તો ‘‘મહતા કોસલ્લેન સમન્નાગતો’’તિ આહ.

પરિનિટ્ઠિતસિક્ખસ્સ અસેખસ્સ સતોકારિતાય અઞ્ઞં પયોજનં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થ’’ન્તિ. ઇદાનિ યથાનિદ્દિટ્ઠં સેખાસેખપટિપદં નિગમેન્તો ‘‘ઇમા દ્વે ચરિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બોજ્ઝન્તિ બુજ્ઝિતબ્બં. તં ચતુબ્બિધન્તિ તં બોજ્ઝં ચતુબ્બિધં, ચતુસચ્ચભાવતો. એવં જાનાતીતિ એવં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન યો જાનાતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અસેખો સતિવેપુલ્લપ્પત્તો નિપ્પરિયાયેન ‘‘સતો અભિક્કમતી’’તિઆદિના વુચ્ચતીતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. ઇધાપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયા પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા ચ મહાથેરો વિચયહારં વિભજન્તો અજિતસુત્તવસેન (સુ. નિ. ૧૦૩ આદયો; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૫૭ આદયો, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) પુચ્છાવિચયં વિસ્સજ્જનવિચયઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તન્તરેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયાનં નયં દસ્સેન્તો ‘‘એવં પુચ્છિતબ્બં, એવં વિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ એવન્તિ ઇમિના નયેન. પુચ્છિતબ્બન્તિ પુચ્છા કાતબ્બા, આચિક્ખિતબ્બા વા, વિવેચેતબ્બાતિ અત્થો. એવં વિસ્સજ્જિતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સુત્તસ્સ ચાતિઆદિ અનુગીતિવિચયનિદસ્સનં. અનુગીતિ અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ સમાનેતબ્બાતિ સુત્તન્તરદેસનાસઙ્ખાતા અનુગીતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ સંવણ્ણિયમાનેન સુત્તેન સમાના સદિસી કાતબ્બા, તસ્મિં વા સુત્તે સમ્મા આનેતબ્બા. અત્થાપગતન્તિ અત્થતો અપેતં, અસમ્બન્ધત્થં વા દસદાળિમાદિવચનં વિય. તેનેવાહ ‘‘સમ્ફપ્પલાપં ભવતી’’તિ. એતેન અત્થસ્સ સમાનેતબ્બતાય કારણમાહ. દુન્નિક્ખિત્તસ્સાતિ અસમ્માવુત્તસ્સ. દુન્નયોતિ દુક્ખેન નેતબ્બો, નેતું વા અસક્કુણેય્યો. બ્યઞ્જનુપેતન્તિ સભાવનિરુત્તિસમુપેતં.

એવં અનુગીતિવિચયં દસ્સેત્વા નિદ્દેસવારે ‘‘સુત્તસ્સ યો પવિચયો’’તિ સંખિત્તેન વુત્તમત્થં વિભજિતું ‘‘સુત્તઞ્ચ પવિચિનિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તસ્સ વિચિનનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘કિં ઇદં સુત્તં આહચ્ચવચન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આહચ્ચવચનન્તિ ભગવતો ઠાનકરણાનિ આહચ્ચ અભિહન્ત્વા પવત્તવચનં, સમ્માસમ્બુદ્ધેન સામં દેસિતસુત્તન્તિ અત્થો. અનુસન્ધિવચનન્તિ સાવકભાસિતં. તઞ્હિ ભગવતો વચનં અનુસન્ધેત્વા પવત્તનતો ‘‘અનુસન્ધિવચન’’ન્તિ વુત્તન્તિ. નીતત્થન્તિ યથારુતવસેન ઞાતબ્બત્થં. નેય્યત્થન્તિ નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બત્થં. સંકિલેસભાગિયન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો પટ્ઠાનવારવણ્ણનાયં આવિ ભવિસ્સતિ. યસ્મા પન ભગવતો દેસના સોળસવિધે સાસનપટ્ઠાને એકં ભાગં અભજન્તી નામ નત્થિ, તસ્મા સોપિ નયો વિચેતબ્બભાવેન ઇધ નિક્ખિત્તો.

કુહિં ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ કસ્મિં પદેસે આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ. સબ્બાનિ સચ્ચાનિ પસ્સિતબ્બાનીતિ દુક્ખસચ્ચં સુત્તસ્સ ‘‘કુહિં કસ્મિં પદેસે કસ્મિં વા પદે પસ્સિતબ્બં નિદ્ધારેત્વા વિચેતું, સમુદયસચ્ચં નિરોધસચ્ચં મગ્ગસચ્ચં કુહિં પસ્સિતબ્બં દટ્ઠબ્બં નિદ્ધારેત્વા વિચેતુ’’ન્તિ એવં સબ્બાનિ સચ્ચાનિ ઉદ્ધરિત્વા વિચેતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. આદિમજ્ઝપરિયોસાનેતિ એવં સુત્તં પવિચેતબ્બન્તિ આદિતો મજ્ઝતો પરિયોસાનતો ચ એવં ઇમિના પુચ્છાવિચયાદિનયેન સુત્તં પવિચિતબ્બન્તિ અત્થો. એત્થ ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનપુબ્બાપરાનુગીતિવિચયા પાળિયં સરૂપેનેવ દસ્સિતા. અસ્સાદાદિવિચયો પન સચ્ચનિદ્ધારણમુખેન નયતો દસ્સિતો, સો નિદ્દેસવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તબ્બિચયેનેવ ચ પદવિચયો સિદ્ધોતિ.

વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.