૧. દેસનાહારસમ્પાતવણ્ણના

એવં સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા નાનાવણ્ણાનિ મુત્તપુપ્ફાનિ પકિરન્તો વિય સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયવિચારિતેસુ સુરત્તસુવણ્ણાલઙ્કારેસુ નાનાવિધરંસિજાલસમુજ્જલાનિ વિવિધાનિ મણિરતનાનિ બન્ધન્તો વિય મહાપથવિં પરિવત્તેત્વા પપ્પટકોજં ખાદાપેન્તો વિય યોજનિકમધુગણ્ડં પીળેત્વા સુમધુરસં પાયેન્તો વિય ચ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો નાનાસુત્તપદેસે ઉદાહરન્તો સોળસ હારે વિભજિત્વા ઇદાનિ તે એકસ્મિંયેવ સુત્તે યોજેત્વા દસ્સેન્તો હારસમ્પાતવારં આરભિ. આરભન્તો ચ યાયં નિદ્દેસવારે –

૫૨. ‘‘સોળસ હારા પઠમં, દિસલોચનતો દિસા વિલોકેત્વા;

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તીહિ નિદ્દિસે સુત્ત’’ન્તિ. –

ગાથા વુત્તા. યસ્મા તં હારવિભઙ્ગવારો નપ્પયોજેતિ, વિપ્પકિણ્ણવિસયત્તા, નયવિચારસ્સ ચ અન્તરિતત્તા. અનેકેહિ સુત્તપદેસેહિ હારાનં વિભાગદસ્સનમેવ હિ હારવિભઙ્ગવારો. હારસમ્પાતવારો પન તં પયોજેતિ, એકસ્મિંયેવ સુત્તપદેસે સોળસ હારે યોજેત્વાવ તદનન્તરં નયસમુટ્ઠાનસ્સ કથિતત્તા. તસ્મા ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિ ગાથં પચ્ચામસિત્વા ‘‘તસ્સા નિદ્દેસો કુહિં દટ્ઠબ્બો, હારસમ્પાતે’’તિ આહ. તસ્સત્થો – ‘‘તસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો કત્થ દટ્ઠબ્બો’’તિ. એતેન સુત્તેસુ હારાનં યોજનાનયદસ્સનં હારસમ્પાતવારોતિ દસ્સેતિ. હારસમ્પાતપદસ્સ અત્થો વુત્તો એવ.

અરક્ખિતેન ચિત્તેનાતિ ચક્ખુદ્વારાદીસુ સતિઆરક્ખાભાવેન અગુત્તેન ચિત્તેન. મિચ્છાદિટ્ઠિહતેનાતિ સસ્સતાદિમિચ્છાભિનિવેસદૂસિતેન. થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ ચિત્તસ્સ કાયસ્સ ચ અકલ્યતાલક્ખણેહિ થિનમિદ્ધેહિ અજ્ઝોત્થટેન. વસં મારસ્સ ગચ્છતીતિ કિલેસમારાદીનં યથાકામં કરણીયો હોતીતિ અયં તાવ ગાથાય પદત્થો.

પમાદન્તિ ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ ઇદં પદં છસુ દ્વારેસુ સતિવોસગ્ગલક્ખણં પમાદં કથેતિ. તં મચ્ચુનો પદન્તિ તં પમજ્જનં ગુણમારણતો મચ્ચુસઙ્ખાતસ્સ મારસ્સ વસવત્તનટ્ઠાનં, તેન ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેન, વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ પઠમપાદં ચતુત્થપાદેન સમ્બન્ધિત્વા દસ્સેતિ. સો વિપલ્લાસોતિ યં અનિચ્ચસ્સ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ દસ્સનં, સો વિપલ્લાસો વિપરિયેસગ્ગાહો. તેનેવાહ – ‘‘વિપરીતગ્ગાહલક્ખણો વિપલ્લાસો’’તિ. સબ્બં વિપલ્લાસસામઞ્ઞેન ગહેત્વા તસ્સ અધિટ્ઠાનં પુચ્છતિ ‘‘કિં વિપલ્લાસયતી’’તિ. સામઞ્ઞસ્સ ચ વિસેસો અધિટ્ઠાનભાવેન વોહરીયતીતિ આહ – ‘‘સઞ્ઞં ચિત્તં દિટ્ઠિમિતી’’તિ. તં ‘‘વિપલ્લાસયતી’’તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. તેસુ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો સબ્બમુદુકો, અનિચ્ચાદિકસ્સ વિસયસ્સ મિચ્છાવસેન ઉપટ્ઠિતાકારગ્ગહણમત્તં મિગપોતકાનં તિણપુરિસકેસુ પુરિસોતિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા વિય. ચિત્તવિપલ્લાસો તતો બલવતરો, અમણિઆદિકે વિસયે મણિઆદિઆકારેન ઉપટ્ઠહન્તે તથા સન્નિટ્ઠાનં વિય નિચ્ચાદિતો સન્નિટ્ઠાનમત્તં. દિટ્ઠિવિપલ્લાસો પન સબ્બબલવતરો યં યં આરમ્મણં યથા યથા ઉપટ્ઠાતિ, તથા તથા નં સસ્સતાદિવસેન ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તો પવત્તતિ. તત્થ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસસ્સ કારણં, ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસસ્સ કારણં હોતિ.

ઇદાનિ વિપલ્લાસાનં પવત્તિટ્ઠાનં વિસયં દસ્સેતું ‘‘સો કુહિં વિપલ્લાસયતિ, ચતૂસુ અત્તભાવવત્થૂસૂ’’તિ આહ. તત્થ અત્તભાવવત્થૂસૂતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તે હિ આહિતો અહં માનો એત્થાતિ અત્તા, ‘‘અત્તા’’તિ ભવતિ એત્થ બુદ્ધિ વોહારો ચાતિ અત્તભાવો, સો એવ સુભાદીનં વિપલ્લાસસ્સ ચ અધિટ્ઠાનભાવતો વત્થુ ચાતિ ‘‘અત્તભાવવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના તેસં સબ્બવિપલ્લાસમૂલભૂતાય સક્કાયદિટ્ઠિયા પવત્તિટ્ઠાનભાવેન અત્તભાવવત્થુતં દસ્સેત્વા પુન વિપલ્લાસાનં પવત્તિઆકારેન સદ્ધિં વિસયં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘રૂપં પઠમં વિપલ્લાસવત્થુ અસુભે સુભ’’ન્તિ વુત્તં. તં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં. પુન મૂલકારણવસેન વિપલ્લાસે વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ સંકિલેસા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અવિજ્જારહિતા તણ્હા નત્થિ, અવિજ્જા ચ સુભસુખસઞ્ઞાનમ્પિ પચ્ચયો એવ, તથાપિ તણ્હા એતાસં સાતિસયં પચ્ચયોતિ દસ્સેતું ‘‘તણ્હાનિવુતં…પે… દુક્ખે સુખ’’ન્તિ વુત્તં. દિટ્ઠિનિવુતન્તિ દિટ્ઠિસીસેન અવિજ્જા વુત્તાતિ અવિજ્જાનિવુતન્તિ અત્થો. કામઞ્ચેત્થ તણ્હારહિતા દિટ્ઠિ નત્થિ, તણ્હાપિ દિટ્ઠિયા પચ્ચયો એવ. તણ્હાપિ ‘‘નિચ્ચં અત્તા’’તિ અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તાનં તથાપવત્તમિચ્છાભિનિવેસસ્સ મોહો વિસેસપચ્ચયોતિ દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠિનિવુતં…પે… અત્તા’’તિ વુત્તં.

યો દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચં, અનત્તનિ અત્તા’’તિ પવત્તમ્પિ વિપલ્લાસદ્વયં સન્ધાયાહ – ‘‘સો અતીતં રૂપં…પે… અતીતં વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ. એતેન અટ્ઠારસવિધોપિ પુબ્બન્તાનુકપ્પિકવાદો પચ્છિમાનં દ્વિન્નં વિપલ્લાસાનં વસેન હોતીતિ દસ્સેતિ. તણ્હાવિપલ્લાસોતિ તણ્હામૂલકો વિપલ્લાસો. ‘‘અસુભે સુભં, દુક્ખે સુખ’’ન્તિ એતં વિપલ્લાસદ્વયં સન્ધાય વદતિ. અનાગતં રૂપં અભિનન્દતીતિ અનાગતં રૂપં દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન અભિનન્દતિ. અનાગતં વેદનં, સઞ્ઞં, સઙ્ખારે, વિઞ્ઞાણં અભિનન્દતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એતેન ચતુચત્તાલીસવિધોપિ અપરન્તાનુકપ્પિકવાદો યેભુય્યેન પુરિમાનં દ્વિન્નં વિપલ્લાસાનં વસેન હોતીતિ દસ્સેતિ. દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસાતિ એવં પરમસાવજ્જસ્સ વિપલ્લાસસ્સ મૂલકારણન્તિ વિસેસતો દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા તણ્હા ચ અવિજ્જા ચાતિ તે સરૂપતો દસ્સેતિ. તાહિ વિસુજ્ઝન્તં ચિત્તં વિસુજ્ઝતીતિ પટિપક્ખવસેનપિ તાસં ઉપક્કિલેસભાવંયેવ વિભાવેતિ, ન હિ તણ્હાઅવિજ્જાસુ પહીનાસુ કોચિ સંકિલેસધમ્મો ન પહીયતીતિ. યથા ચ વિપલ્લાસાનં મૂલકારણં તણ્હાવિજ્જા, એવં સકલસ્સાપિ વટ્ટસ્સ મૂલકારણન્તિ યથાનુસન્ધિનાવ ગાથં નિટ્ઠપેતું ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસન્તિ યેસં અરક્ખિતં ચિત્તં મિચ્છાદિટ્ઠિહતઞ્ચ, તેસં. ‘‘અવિજ્જાનીવરણાન’’ન્તિઆદિના મારસ્સ વસગમનેન અનાદિમતિસંસારે સંસરણન્તિ દસ્સેતિ.

થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ એત્થ ‘‘થિનં નામા’’તિઆદિના થિનમિદ્ધાનં સરૂપં દસ્સેતિ. તેહિ ચિત્તસ્સ અભિભૂતતા સુવિઞ્ઞેય્યાવાતિ તં અનામસિત્વા કિલેસમારગ્ગહણેનેવ તંનિમિત્તા અભિસઙ્ખારમારખન્ધમારમચ્ચુમારા ગહિતા એવાતિ ‘‘કિલેસમારસ્સ ચ સત્તમારસ્સ ચા’’તિ ચ-સદ્દેન વા તેસમ્પિ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સો હિ નિવુતો સંસારાભિમુખોતિ સો મારવસં ગતો, તતો એવ નિવુતો કિલેસેહિ યાવ ન મારબન્ધનં છિજ્જતિ, તાવ સંસારાભિમુખોવ હોતિ, ન વિસઙ્ખારાભિમુખોતિ અધિપ્પાયો. ઇમાનિ ભગવતા દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાનિ. કથં દેસિતાનિ?

તત્થ દુવિધા કથા અભિધમ્મનિસ્સિતા ચ સુત્તન્તનિસ્સિતા ચ. તાસુ અભિધમ્મનિસ્સિતા નામ અરક્ખિતેન ચિત્તેનાતિ રત્તમ્પિ ચિત્તં અરક્ખિતં, દુટ્ઠમ્પિ ચિત્તં અરક્ખિતં, મૂળ્હમ્પિ ચિત્તં અરક્ખિતં. તત્થ રત્તં ચિત્તં અટ્ઠન્નં લોભસહગતચિત્તુપ્પાદાનં વસેન વેદિતબ્બં, દુટ્ઠં ચિત્તં દ્વિન્નં પટિઘચિત્તુપ્પાદાનં વસેન વેદિતબ્બં, મૂળ્હં ચિત્તં દ્વિન્નં મોમૂહચિત્તુપ્પાદાનં વસેન વેદિતબ્બં. યાવ ઇમેસં ચિત્તુપ્પાદાનં વસેન ઇન્દ્રિયાનં અગુત્તિ અગોપાયના અપાલના અનારક્ખા સતિવોસગ્ગો પમાદો ચિત્તસ્સ અસંવરો, એવં અરક્ખિતં ચિત્તં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિહતં નામ ચિત્તં ચતુન્નં દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદાનં વસેન વેદિતબ્બં, થિનમિદ્ધાભિભૂતં નામ ચિત્તં પઞ્ચન્નં સસઙ્ખારિકાકુસલચિત્તુપ્પાદાનં વસેન વેદિતબ્બં. એવં સબ્બેપિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા હોન્તિ. તે ‘‘કતમે ધમ્મા અકુસલા? યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદિના ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે (ધ. સ. ૩૬૫) અકુસલચિત્તુપ્પાદદેસનાવસેન વિત્થારતો વત્તબ્બા. મારસ્સાતિ એત્થ પઞ્ચ મારા. તેસુ કિલેસમારસ્સ ચતુન્નં આસવાનં ચતુન્નં ઓઘાનં ચતુન્નં યોગાનં ચતુન્નં ગન્થાનં ચતુન્નં ઉપાદાનાનં અટ્ઠન્નં નીવરણાનં દસન્નં કિલેસવત્થૂનં વસેન આસવગોચ્છકાદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪-૧૯, ૧૧૦૨) વુત્તનયેન, તથા ‘‘જાતિમદો ગોત્તમદો આરોગ્યમદો’’તિઆદિના ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે (વિભ. ૮૩૨) આગતાનં સત્તન્નં કિલેસાનઞ્ચ વસેન વિભાગો વત્તબ્બો. અયં તાવેત્થ અભિધમ્મનિસ્સિતા કથા.

સુત્તન્તનિસ્સિતા (મ. નિ. ૧.૩૪૭; અ. નિ. ૧૧.૧૭) પન અરક્ખિતેન ચિત્તેનાતિ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી, યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન …પે… ઘાનેન… જિવ્હાય… કાયેન… મનસા…પે… મનિન્દ્રિયેન સંવરં આપજ્જતિ (મ. નિ. ૧.૩૪૭, ૪૧૧, ૪૨૧; ૨.૪૧૯; ૩.૧૫, ૭૫). એવં અરક્ખિતં ચિત્તં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિહતં નામ ચિત્તં પુબ્બન્તકપ્પનવસેન વા અપરન્તકપ્પનવસેન વા પુબ્બન્તાપરન્તકપ્પનવસેન વા મિચ્છાભિનિવિસન્તસ્સ અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા…પે… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ (વિભ. ૯૩૭; પટિ. મ. ૧.૧૪૦) વા યા દિટ્ઠિ, તાય હતં ઉપહતં. યા ચ ખો ‘‘ઇમા ચત્તારો સસ્સતવાદા…પે… પઞ્ચ પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા’’તિ બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૩૦ આદયો) પઞ્ચત્તયે (મ. નિ. ૩.૨૧ આદયો) ચ આગતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો, તાસં વસેન ચિત્તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિહતભાવો કથેતબ્બો.

થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ થિનં નામ ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા. મિદ્ધં નામ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા. તથા થિનં અનુસ્સાહસંહનનં. મિદ્ધં અસત્તિવિઘાતો. ઇતિ થિનેન મિદ્ધેન ચ ચિત્તં અભિભૂતં અજ્ઝોત્થટં ઉપદ્દુતં સઙ્કોચનપ્પત્તં લયાપન્નં. વસં મારસ્સ ગચ્છતીતિ વસો નામ ઇચ્છા લોભો અધિપ્પાયો રુચિ આકઙ્ખા આણા આણત્તિ. મારોતિ પઞ્ચ મારા – ખન્ધમારો અભિસઙ્ખારમારો મચ્ચુમારો દેવપુત્તમારો કિલેસમારોતિ. ગચ્છતીતિ તેસં વસં ઇચ્છં…પે… આણત્તિં ગચ્છતિ ઉપગચ્છતિ ઉપેતિ વત્તતિ અનુવત્તતિ નાતિક્કમતીતિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ યથાવુત્તા અકુસલા ધમ્મા, તણ્હાવિજ્જા એવ વા સમુદયસચ્ચં. યો સો ‘‘વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ વુત્તો, સો યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો, તે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચં. એવં ભગવતા ઇધ દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાનિ. તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખં સમુદયો ચા’’તિ. તેસં ભગવા પરિઞ્ઞાય ચ પહાનાય ચ ધમ્મં દેસેતીતિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય સમુદયસ્સ પહાનાયા’’તિ વુત્તં. કથં દેસેતીતિ ચે –

‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સ, સમ્માસઙ્કપ્પગોચરો;

સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા, ઞત્વાન ઉદયબ્બયં;

થિનમિદ્ધાભિભૂ ભિક્ખુ, સબ્બા દુગ્ગતિયો જહે’’તિ. (ઉદા. ૩૨) –

ગાથાય. તસ્સત્થો – યસ્મા અરક્ખિતેન ચિત્તેન વસં મારસ્સ ગચ્છતિ, તસ્મા સતિસંવરેન મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં રક્ખણેન રક્ખિતચિત્તો અસ્સ. સમ્માસઙ્કપ્પગોચરોતિ યસ્મા કામસઙ્કપ્પાદિમિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરો તથા તથા અયોનિસો વિકપ્પેત્વા નાનાવિધાનિ મિચ્છાદસ્સનાનિ ગણ્હાતિ. તતો એવ ચ મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચિત્તેન વસં મારસ્સ ગચ્છતિ, તસ્મા યોનિસોમનસિકારેન કમ્મં કરોન્તો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિસમ્માસઙ્કપ્પગોચરો અસ્સ. સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વાતિ સમ્માસઙ્કપ્પગોચરતાય વિધુતમિચ્છાદસ્સનો કમ્મસ્સકતાલક્ખણં યથાભૂતઞાણલક્ખણઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા સીલસમાધીસુ યુત્તપ્પયુત્તો. તતો એવ ચ ઞત્વાન ઉદયબ્બયં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સમપઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઉપ્પાદં નિરોધઞ્ચ ઞત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અનુક્કમેન અરિયમગ્ગે ગણ્હન્તો અગ્ગમગ્ગેન થિનમિદ્ધાભિભૂ ભિક્ખુ સબ્બા દુગ્ગતિયો જહેતિ એવં સબ્બસો ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખુ ખીણાસવો યથાસમ્ભવં તિવિધદુક્ખતાયોગેન દુગ્ગતિસઙ્ખાતા સબ્બાપિ ગતિયો જહેય્ય, તાસં પરભાગે નિબ્બાને તિટ્ઠેય્યાતિ અત્થો.

યં તણ્હાય અવિજ્જાય ચ પહાનં, અયં નિરોધોતિ પહાનસ્સ નિરોધસ્સ પચ્ચયભાવતો અસઙ્ખતધાતુ પહાનં નિરોધોતિ ચ વુત્તા. ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ પુરિમગાથાય પુરિમાનિ દ્વે, પચ્છિમગાથાય પચ્છિમાનિ દ્વેતિ દ્વીહિ ગાથાહિ ભાસિતાનિ ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. તેસુ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં, સબ્બગતિજહનં ફલં, રક્ખિતચિત્તતાદિકો ઉપાયો, અરક્ખિતચિત્તતાદિનિસેધનમુખેન રક્ખિતચિત્તતાદીસુ નિયોજનં ભગવતો આણત્તીતિ. એવં દેસનાહારપદત્થા અસ્સાદાદયો નિદ્ધારેતબ્બા. તેનેવાહ – ‘‘નિયુત્તો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિ.

દેસનાહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.