૨. વિચયહારસમ્પાતવણ્ણના

૫૩. એવં દેસનાહારસમ્પાતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિચયહારસમ્પાતં દસ્સેન્તો યસ્મા દેસનાહારપદત્થવિચયો વિચયહારો, તસ્મા દેસનાહારે વિપલ્લાસહેતુભાવેન નિદ્ધારિતાય તણ્હાય કુસલાદિવિભાગપવિચયમુખેન વિચયહારસમ્પાતં દસ્સેતું ‘‘તત્થ તણ્હા દુવિધા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કુસલાતિ કુસલધમ્મારમ્મણા. કુસલ-સદ્દો ચેત્થ બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૫૮ આદયો) વિય અનવજ્જત્થે દટ્ઠબ્બો. કસ્મા પનેત્થ તણ્હા કુસલપરિયાયેન ઉદ્ધટા? હેટ્ઠા દેસનાહારે વિપલ્લાસહેતુભાવેન તણ્હં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સા વસેન સંકિલેસપક્ખો દસ્સિતો. વિચિત્તપટિભાનતાય પન ઇધાપિ તણ્હામુખેનેવ વોદાનપક્ખં દસ્સેતું કુસલપરિયાયેન તણ્હા ઉદ્ધટા. તત્થ સંસારં ગમેતીતિ સંસારગામિની, સંસારનાયિકાતિ અત્થો. અપચયં નિબ્બાનં ગમેતીતિ અપચયગામિની. કથં પન તણ્હા અપચયગામિનીતિ? આહ ‘‘પહાનતણ્હા’’તિ. તદઙ્ગાદિપ્પહાનસ્સ હેતુભૂતા તણ્હા. કથં પન એકન્તસાવજ્જાય તણ્હાય કુસલભાવોતિ? સેવિતબ્બભાવતો. યથા તણ્હા, એવં માનોપિ દુવિધો કુસલોપિ અકુસલોપિ, ન તણ્હા એવાતિ તણ્હાય નિદસ્સનભાવેન માનો વુત્તો.

તત્થ માનસ્સ યથાધિપ્પેતં કુસલાદિભાવં દસ્સેતું ‘‘યં માનં નિસ્સાયા’’તિઆદિમાહ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘માનમહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’’તિઆદિ. યં નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સન્તિઆદિ ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તતણ્હાય સરૂપદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં નામ –

‘‘તત્થ કતમાનિ છ નેક્ખમ્મસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ? રૂપાનંત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બેતે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’તિ. ઇતિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઉપ્પજ્જતિ પિહા, પિહાપચ્ચયા દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૭) –

એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં ઉપટ્ઠાપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં, ઇમમ્પિ સંવચ્છરં, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં સમ્પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નં દોમનસ્સં નેક્ખમ્મવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિવસેન પઠમજ્ઝાનાદિવસેન પટિપત્તિયા હેતુભાવેન ઉપ્પજ્જનતો નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં નામ. અયં તણ્હા કુસલાતિ અયં ‘‘પિહા’’તિ વુત્તા તણ્હા કુસલા. કથં? રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, તદારમ્મણા કુસલાતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, ન સભાવેન કુસલા, અનવજ્જટ્ઠેન કુસલા. તં ઉદ્દિસ્સ પવત્તિયા તદારમ્મણા પન તણ્હા કુસલારમ્મણતાય કુસલાતિ. અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અનવજ્જટ્ઠેન કુસલા. તસ્સાતિ પઞ્ઞાવિમુત્તિયા. યાય વસેન ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિ ગાથાયં ‘‘સબ્બા દુગ્ગતિયો જહે’’તિ વુત્તં.

ઇતિ ચિરતરં વિપસ્સનાપરિવાસં પરિવસિત્વા દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાય અધિગતાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા વસેન વિચયહારસમ્પાતં દસ્સેતું ‘‘તસ્સા કો પવિચયો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યસ્મા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અરિયમગ્ગમૂલિકા, તસ્મા ચતુત્થજ્ઝાનપાદકે અરિયમગ્ગધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા તેસં આગમનપટિપદં દસ્સેતું ‘‘કત્થ દટ્ઠબ્બો, ચતુત્થે ઝાને’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પારમિતાયાતિ ઉક્કંસગતાય ચતુત્થજ્ઝાનભાવનાય. યેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વુત્તં, તાનિ અઙ્ગાનિ દસ્સેતું ‘‘પરિસુદ્ધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેન પરિસુદ્ધં. પરિસુદ્ધત્તા એવ પરિયોદાતં, પભસ્સરન્તિ વુત્તં હોતિ. સુખાદીનં પચ્ચયઘાતેન વીતરાગાદિઅઙ્ગણત્તા અનઙ્ગણં. અનઙ્ગણત્તા એવ વિગતૂપક્કિલેસં, અઙ્ગણેન હિ ચિત્તં ઉપક્કિલિસ્સતિ, સુભાવિતત્તા મુદુભૂતં વસિભાવપ્પત્તન્તિ અત્થો. વસે વત્તમાનઞ્હિ ચિત્તં ‘‘મુદૂ’’તિ વુચ્ચતિ. મુદુત્તા એવ ચ કમ્મનિયં, કમ્મક્ખમં કમ્મયોગ્ગન્તિ અત્થો. મુદુઞ્હિ ચિત્તં કમ્મનિયં હોતિ, એવં ભાવિતં મુદુઞ્ચ હોતિ કમ્મનિયઞ્ચ, યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૨૨). એતેસુ પરિસુદ્ધભાવાદીસુ ઠિતત્તા ઠિતં. ઠિતત્તાયેવ આનેઞ્જપ્પત્તં, અચલં નિરિઞ્જનન્તિ અત્થો. મુદુકમ્મઞ્ઞભાવેન વા અત્તનો વસે ઠિતત્તા ઠિતં. સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા આનેઞ્જપ્પત્તં. સદ્ધાપરિગ્ગહિતઞ્હિ ચિત્તં અસ્સદ્ધિયેન ન ઇઞ્જતિ, વીરિયપરિગ્ગહિતં કોસજ્જેન ન ઇઞ્જતિ, સતિપરિગ્ગહિતં પમાદેન ન ઇઞ્જતિ, સમાધિપરિગ્ગહિતં ઉદ્ધચ્ચેન ન ઇઞ્જતિ, પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતિ, ઓભાસગતં કિલેસન્ધકારેન ન ઇઞ્જતિ. ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ પરિગ્ગહિતં આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ. અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય.

અપરો નયો – ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતં ચિત્તં નીવરણદૂરીભાવેન પરિસુદ્ધં. વિતક્કાદિસમતિક્કમેન પરિયોદાતં. ઝાનપટિલાભપચ્ચનીકાનં પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનં અભાવેન અનઙ્ગણં. ઇચ્છાવચરાનન્તિ ઇચ્છાય અવચરાનં ઇચ્છાવસેન ઓતિણ્ણાનં પવત્તાનં નાનપ્પકારાનં કોપઅપચ્ચયાનન્તિ અત્થો. અભિજ્ઝાદીનં ચિત્તુપક્કિલેસાનં વિગમેન વિગતૂપક્કિલેસં. ઉભયમ્પિ ચેતં અનઙ્ગણસુત્તવત્થસુત્તાનં (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો; ૭૦ આદયો) વસેન વેદિતબ્બં. વસિપ્પત્તિયા મુદુભૂતં. ઇદ્ધિપાદભાવૂપગમેન કમ્મનિયં. ભાવનાપારિપૂરિયા પણીતભાવૂપગમેન ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં. યથા આનેઞ્જભાવપ્પત્તં આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ, એવં ઠિતન્તિ અત્થો. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ. અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય પાદકં પદટ્ઠાનભૂતં. તેનેવાહ – ‘‘સો તત્થ અટ્ઠવિધં અધિગચ્છતિ છ અભિઞ્ઞા દ્વે ચ વિસેસે’’તિ.

તત્થ સોતિ અધિગતચતુત્થજ્ઝાનો યોગી. તત્થાતિ તસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાને અધિટ્ઠાનભૂતે. અટ્ઠવિધં અધિગચ્છતીતિ અટ્ઠવિધં ગુણં અધિગચ્છતિ. કો પન સો અટ્ઠવિધો ગુણોતિ? આહ ‘‘છ અભિઞ્ઞા દ્વે ચ વિસેસે’’તિ. મનોમયિદ્ધિ વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ. તં ચિત્તન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં. ‘‘યતો પરિસુદ્ધં, તતો પરિયોદાત’’ન્તિઆદિના પુરિમં પુરિમં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ કારણવચનન્તિ દસ્સેતિ. તદુભયન્તિ યેસં રાગાદિઅઙ્ગણાનં અભિજ્ઝાદિઉપક્કિલેસાનઞ્ચ અભાવેન ‘‘અનઙ્ગણં વિગતૂપક્કિલેસ’’ન્તિ ચ વુત્તં. તાનિ અઙ્ગણાનિ ઉપક્કિલેસા ચાતિ તં ઉભયં. તદુભયં તણ્હાસભાવત્તા તણ્હાય અનુલોમનતો ચ તણ્હાપક્ખો. યા ચ ઇઞ્જનાતિ યા ચ ચિત્તસ્સ અસમાદાનેન ફન્દના. અટ્ઠિતીતિ અનવટ્ઠાનં. અયં દિટ્ઠિપક્ખોતિ યા ઇઞ્જના અટ્ઠિતિ ચ, અયં મિચ્છાભિનિવેસહેતુતાય દિટ્ઠિપક્ખો.

‘‘ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાની’’તિઆદિના વેદનાતોપિ ચતુત્થજ્ઝાનં વિભાવેતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં ઉપરિ અભિઞ્ઞાધિગમાય અભિનીહારક્ખમં હોતિ. સા ચ અભિનીહારક્ખમતા ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિણ્ણવસિભાવસ્સેવ હોતિ. સો ચ વસિભાવો અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો, ન રૂપાવચરજ્ઝાનમત્તલાભિનોતિ આરુપ્પસમાપત્તિયા મનસિકારવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સો ઉપરિમં સમાપત્તિં સન્તતો મનસિકરોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપરિમં સમાપત્તિન્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં. સન્તતો મનસિકરોતીતિ અઙ્ગસન્તતાયપિ આરમ્મણસન્તતાયપિ ‘‘સન્તા’’તિ મનસિકરોતિ. યતો યતો હિ આરુપ્પસમાપત્તિં સન્તતો મનસિકરોતિ, તતો તતો રૂપાવચરજ્ઝાનં અવૂપસન્તં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેનેવાહ – ‘‘તસ્સ ઉપરિમં…પે… સણ્ઠહતી’’તિ. ઉક્કણ્ઠા ચ પટિઘસઞ્ઞાતિ પટિઘસઞ્ઞાસઙ્ખાતાસુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસઞ્ઞાસુ અનભિરતિ સણ્ઠહતિ. ‘‘સો સબ્બસો’’તિઆદિના એકદેસેન આરુપ્પસમાપત્તિં દસ્સેતિ. અભિઞ્ઞાભિનીહારો રૂપસઞ્ઞાતિ રૂપાવચરસઞ્ઞા નામેતા યાવદેવ અભિઞ્ઞત્થાભિનીહારમત્તં, ન પન અરૂપાવચરસમાપત્તિયો વિય સન્તાતિ અધિપ્પાયો. વોકારો નાનત્તસઞ્ઞાતિ નાનત્તસઞ્ઞા નામેતા નાનારમ્મણેસુ વોકારો, તત્થ ચિત્તસ્સ આકુલપ્પવત્તીતિ અત્થો. સમતિક્કમતીતિ એવં તત્થ આદીનવદસ્સી હુત્વા તા સમતિક્કમતિ. પટિઘસઞ્ઞા ચસ્સ અબ્ભત્થં ગચ્છતીતિ અસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં અધિગચ્છન્તસ્સ યોગિનો દસપિ પટિઘસઞ્ઞા વિગચ્છન્તિ. ઇમિના પઠમારુપ્પસમાપત્તિમાહ.

એવં સમાહિતસ્સાતિ એવં ઇમિના વુત્તનયેન રૂપાવચરજ્ઝાને ચિત્તેકગ્ગતાયપિ સમતિક્કમેન સમાહિતસ્સ. સમાહિતસ્સાતિ આરુપ્પસમાધિના સન્તવુત્તિના સમાહિતસ્સ. ઓભાસોતિ યો પુરે રૂપાવચરજ્ઝાનોભાસો. અન્તરધાયતીતિ સો રૂપાવચરજ્ઝાનોભાસો અરૂપાવચરજ્ઝાનસમાપજ્જનકાલે વિગચ્છતિ. દસ્સનઞ્ચાતિ રૂપાવચરજ્ઝાનચક્ખુના દસ્સનઞ્ચ અન્તરધાયતિ. સો સમાધીતિ સો યથાવુત્તો રૂપારૂપસમાધિ. છળઙ્ગસમન્નાગતોતિ ઉપકારકપરિક્ખારસભાવભૂતેહિ છહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો. પચ્ચવેક્ખિતબ્બોતિ પતિ અવેક્ખિતબ્બો, પુનપ્પુનં ચિન્તેતબ્બોતિ અત્થો. પચ્ચવેક્ખણાકારં સહ વિસયેન દસ્સેતું ‘‘અનભિજ્ઝાસહગત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બલોકેતિ સબ્બસ્મિં પિયરૂપે સાતરૂપે સત્તલોકે સઙ્ખારલોકે ચ. તેન કામચ્છન્દસ્સ પહાનમાહ. તથા ‘‘અબ્યાપન્ન’’ન્તિઆદિના બ્યાપાદકોસજ્જસારમ્ભસાઠેય્યવિક્ખેપસમ્મોસાનં પહાનં. પુન તાનિ છ અઙ્ગાનિ સમથવિપસ્સનાવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘યઞ્ચ અનભિજ્ઝાસહગત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૫૪. એત્તાવતા ‘‘પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ વુત્તસ્સ અરહત્તફલસ્સ સમાધિમુખેન પુબ્બભાગપટિપદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અરહત્તફલસમાધિં દસ્સેતું ‘‘સો સમાધી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સો સમાધીતિ યો સો સમ્માસમાધિ. પુબ્બે વુત્તસ્સ અરિયમગ્ગસમાધિસ્સ ફલભૂતો સમાધિ પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બો ઇદાનિ વુચ્ચમાનેહિ પઞ્ચહિ પચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ અત્તનો પચ્ચવેક્ખિતબ્બાકારસઙ્ખાતેન પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બો. ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો’’તિઆદીસુ અરહત્તફલસમાધિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો. પુરિમો પુરિમો પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ સમાધિસુખસ્સ પચ્ચયત્તા આયતિં સુખવિપાકો. કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો. કામામિસવટ્ટામિસલોકામિસાનં અભાવા નિરામિસો. બુદ્ધાદીહિ મહાપુરિસેહિ સેવિતત્તા અકાપુરિસસેવિતો. અઙ્ગસન્તતાય સબ્બકિલેસદરથસન્તતાય ચ સન્તો. અતિત્તિકરટ્ઠેન પણીતો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિયા લદ્ધત્તા, કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવેન વા લદ્ધત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો. પસ્સદ્ધં પસ્સદ્ધીતિ હિ ઇદં અત્થતો એકં. પટિપ્પસ્સદ્ધિકિલેસેન વા અરહતા લદ્ધત્તાપિ પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધો. એકોદિભાવેન અધિગતત્તા, એકોદિભાવમેવ વા અધિગતત્તા એકોદિભાવાધિગતો. અપ્પગુણસાસવસમાધિ વિય સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન પચ્ચનીકધમ્મે નિગ્ગય્હ કિલેસે વારેત્વા અનધિગતત્તા નસસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતોતિ.

યતો યતો ભાગતો તઞ્ચ સમાધિં સમાપજ્જન્તો, તતો વા વુટ્ઠહન્તો સતિવેપુલ્લપ્પત્તો સતોવ સમાપજ્જતિ સતોવ વુટ્ઠહતિ, યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન વા સતો સમાપજ્જતિ સતો વુટ્ઠહતિ. તસ્મા યદેત્થ ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પચ્ચત્તમેવ અપરપ્પચ્ચયઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયમેકો આકારો. એસ નયો સેસેસુપિ. એવમેતેસં પઞ્ચન્નં પચ્ચવેક્ખિતબ્બાકારાનં વસેન સમાધિ પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બો.

પુન ‘‘યો ચ સમાધી’’તિઆદિના અરહત્તફલે સમથવિપસ્સનાવિભાગં દસ્સેતિ. તત્થ સમાધિસુખસ્સ ‘‘સુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતત્તા ‘‘યો ચ સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો, યો ચ સમાધિ આયતિં સુખવિપાકો, અયં સમથો’’તિ વુત્તં. અરિયનિરામિસાદિભાવો પન પઞ્ઞાનુભાવેન નિપ્ફજ્જતીતિ આહ – ‘‘યો ચ સમાધિ અરિયો…પે… અયં વિપસ્સના’’તિ.

એવં અરહત્તફલસમાધિં વિભાગેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં સમાધિવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સો સમાધી’’તિ વુત્તં. તત્થ સો સમાધીતિ યો સો અરહત્તફલસમાધિસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાયં વુત્તો રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ, સો સમાધિ. પઞ્ચવિધેનાતિ વક્ખમાનેન પઞ્ચપ્પકારેન વેદિતબ્બો. ‘‘પીતિફરણતા’’તિઆદીસુ પીતિં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા નામ. સુખં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ તીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા સુખફરણતા નામ. પરેસં ચેતો ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ ચેતોપરિયપઞ્ઞા ચેતોફરણતા નામ. આલોકફરણે ઉપ્પજ્જતીતિ દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞા આલોકફરણતા નામ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા, તીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા સુખફરણતા, પરચિત્તે ઞાણં ચેતોફરણતા, દિબ્બચક્ખુ આલોકફરણતા, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૮૦૪).

ઇધ સમથવિપસ્સનાવિભાગં દસ્સેતું ‘‘યો ચ પીતિફરણો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ પઞ્ઞાસીસેન દેસના કતાતિ પઞ્ઞાવસેન સંવણ્ણના કતા. પઞ્ઞા પીતિફરણતાતિઆદીસુ સમાધિસહગતા એવાતિ તત્થ સમાધિવસેન સમથો ઉદ્ધટો. તસ્મા પીતિસુખચેતોફરણતા વિસેસતો સમાધિવિપ્ફારવસેન ઇજ્ઝન્તીતિ તા ‘‘સમથો’’તિ વુત્તા. ઇતરાનિ ઞાણવિપ્ફારવસેનાતિ તાનિ ‘‘વિપસ્સના’’તિ વુત્તાનિ.

૫૫. ઇદાનિ તં સમાધિં આરમ્મણવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘દસ કસિણાયતનાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કસિણજ્ઝાનસઙ્ખાતાનિ કસિણાનિ ચ તાનિ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો, મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચ આયતનાનિ ચાતિ કસિણાયતનાનિ. પથવીકસિણન્તિ કતપરિકમ્મં પથવીમણ્ડલમ્પિ, તત્થ પવત્તં ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તમ્પિ, તસ્મિં નિમિત્તે ઉપ્પન્નજ્ઝાનમ્પિ વુચ્ચતિ. તેસુ ઝાનં ઇધાધિપ્પેતં. આકાસકસિણન્તિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તપઠમારુપ્પજ્ઝાનં. વિઞ્ઞાણકસિણન્તિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણારમ્મણં દુતિયારુપ્પજ્ઝાનં. પથવીકસિણાદિકે સુદ્ધસમથભાવનાવસેન પવત્તિતે સન્ધાય ‘‘ઇમાનિ અટ્ઠ કસિણાનિ સમથો’’તિ વુત્તં. સેસકસિણદ્વયં વિપસ્સનાધિટ્ઠાનભાવેન પવત્તં ‘‘વિપસ્સના’’તિ વુત્તં.

એવન્તિ ઇમિના નયેન. સબ્બો અરિયમગ્ગોતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિભાવેન અભિન્નોપિ અરિયમગ્ગો સતિપટ્ઠાનાદિપુબ્બભાગપટિપદાભેદેન અનેકભેદભિન્નો નિરવસેસો અરિયમગ્ગો. યેન યેન આકારેનાતિ અનભિજ્ઝાદીસુ, પચ્ચુપ્પન્નસુખતાદીસુ ચ આકારેસુ યેન યેન આકારેન વુત્તો. તેન તેનાતિ તેસુ તેસુ આકારેસુ યે યે સમથવસેન, યે ચ યે ચ વિપસ્સનાવસેન યોજેતું સમ્ભવન્તિ, તેન તેન આકારેન સમથવિપસ્સનાહિ અરિયમગ્ગો વિચિનિત્વા યોજેતબ્બો. તેતિ સમથાધિટ્ઠાનવિપસ્સનાધમ્મા. તીહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતાતિ તીહિ અનુપસ્સનાધમ્મેહિ સઙ્ગહિતા, ગણનં ગતાતિ અત્થો. કતમેહિ તીહીતિ? આહ ‘‘અનિચ્ચતાય દુક્ખતાય અનત્તતાયા’’તિ. અનિચ્ચતાય સહચરણતો વિપસ્સના ‘‘અનિચ્ચતા’’તિ વુત્તા. એસ નયો સેસેસુપિ.

સો સમથવિપસ્સનં ભાવયમાનો તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ભાવયતીતિ સો અરિયમગ્ગાધિગમાય યુત્તપ્પયુત્તો યોગી કાલેન સમથં સમાપજ્જનવસેન કાલેન વિપસ્સનં સમ્મસનવસેન વડ્ઢયમાનો અનિમિત્તવિમોક્ખમુખાદિસઙ્ખાતા તિસ્સો અનુપસ્સના બ્રૂહેતિ. તયો ખન્ધે ભાવયતીતિ તિસ્સો અનુપસ્સના ઉપરૂપરિવિસેસં પાપેન્તો સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ એતે તયો ખન્ધે વડ્ઢેતિ. યસ્મા પન તીહિ ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો, તસ્મા ‘‘તયો ખન્ધે ભાવયન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયતી’’તિ વુત્તં.

ઇદાનિ યેસં પુગ્ગલાનં યત્થ સિક્ખન્તાનં વિસેસતો નિય્યાનમુખાનિ યેસઞ્ચ કિલેસાનં પટિપક્ખભૂતાનિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ, તેહિ સદ્ધિં તાનિ દસ્સેતું ‘‘રાગચરિતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનિમિત્તેન વિમોક્ખમુખેનાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય. સા હિ નિચ્ચનિમિત્તાદિસમુગ્ઘાટનેન અનિમિત્તો, રાગાદીનં સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમોક્ખોતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ મુખભાવતો દ્વારભાવતો ‘‘અનિમિત્તવિમોક્ખમુખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અધિચિત્તસિક્ખાયાતિ સમાધિસ્મિં. સુખવેદનીયં ફસ્સં અનુપગચ્છન્તોતિ સુખવેદનાય હિતં સુખવેદનાકારણતો ફસ્સં તણ્હાય અનુપગચ્છન્તો. સુખં વેદનં પરિજાનન્તોતિ ‘‘અયં સુખા વેદના વિપરિણામાદિના દુક્ખા’’તિ પરિજાનન્તો, સવિસયં રાગં સમતિક્કન્તો. ‘‘રાગમલં પવાહેન્તો’’તિઆદિના તેહિ પરિયાયેહિ રાગસ્સેવ પહાનમાહ. ‘‘દોસચરિતો પુગ્ગલો’’તિઆદીસુપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પઞ્ઞાધિકસ્સ સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણાદિઘનવિનિબ્ભોગેન સઙ્ખારેસુ અત્તસુઞ્ઞતા પાકટા હોતીતિ વિસેસતો અનત્તાનુપસ્સના પઞ્ઞાપધાનાતિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખં પઞ્ઞાક્ખન્ધો’’તિ. તથા સઙ્ખારાનં સરસપભઙ્ગુતાય ઇત્તરખણત્તા ઉપ્પન્નાનં તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનં સમ્મા સમાહિતસ્સેવ પાકટં હોતીતિ વિસેસતો અનિચ્ચાનુપસ્સના સમાધિપ્પધાનાતિ આહ – ‘‘અનિમિત્તવિમોક્ખમુખં સમાધિક્ખન્ધો’’તિ. તથા સીલેસુ પરિપૂરકારિનો ખન્તિબહુલસ્સ ઉપ્પન્નં દુક્ખં અરતિઞ્ચ અભિભુય્ય વિહરતો સઙ્ખારાનં દુક્ખતા વિભૂતા હોતીતિ દુક્ખાનુપસ્સના સીલપ્પધાનાતિ આહ – ‘‘અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં સીલક્ખન્ધો’’તિ. ઇતિ તીહિ વિમોક્ખમુખેહિ તિણ્ણં ખન્ધાનં સઙ્ગહિતત્તા વુત્તં – ‘‘સો તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ ભાવયન્તો તયો ખન્ધે ભાવયતી’’તિ. યસ્મા ચ તીહિ ચ ખન્ધેહિ અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ સઙ્ગહિતત્તા તયો ખન્ધે ભાવયન્તો ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા તેહિ તસ્સ સઙ્ગહં દસ્સેન્તો ‘‘યા ચ સમ્માવાચા’’તિઆદિમાહ.

પુન તિણ્ણં ખન્ધાનં સમથવિપસ્સનાભાવં દસ્સેતું ‘‘સીલક્ખન્ધો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સીલક્ખન્ધસ્સ ખન્તિપધાનત્તા, સમાધિસ્સ બહૂપકારત્તા ચ સમથપક્ખભજનં દટ્ઠબ્બં. ભવઙ્ગાનીતિ ઉપપત્તિભવસ્સ અઙ્ગાનિ. દ્વે પદાનીતિ દ્વે પાદા. યેભુય્યેન હિ પઞ્ચદસ ચરણધમ્મા સીલસમાધિસઙ્ગહિતાતિ. ભાવિતકાયોતિ આભિસમાચારિકસીલસ્સ પારિપૂરિયા ભાવિતકાયો. આદિબ્રહ્મચરિયકસીલસ્સ પારિપૂરિયા ભાવિતસીલો. અથ વા ભાવિતકાયોતિ ઇન્દ્રિયસંવરેન ભાવિતપઞ્ચદ્વારકાયો. ભાવિતસીલોતિ અવસિટ્ઠસીલવસેન ભાવિતસીલો. સમ્મા કાયભાવનાય સતિ અચ્ચન્તં કાયદુચ્ચરિતપ્પહાનં અનવજ્જઞ્ચ ઉટ્ઠાનં સમ્પજ્જતિ. તથા અનુત્તરે સીલે સિજ્ઝમાને અનવસેસતો મિચ્છાવાચાય મિચ્છાજીવસ્સ ચ પહાનં સમ્પજ્જતિ. ચિત્તપઞ્ઞાસુ ચ ભાવિતાસુ સમ્માસતિસમ્માસમાધિસમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પા ભાવનાપારિપૂરિં ગતા એવ હોન્તિ તંસભાવત્તા તદુભયકારણત્તા ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘કાયે ભાવિયમાને’’તિઆદિના.

પઞ્ચવિધં અધિગમં ગચ્છતીતિ અરિયમગ્ગાધિગમમેવ અવત્થાવિસેસવસેન પઞ્ચધા વિભજિત્વા દસ્સેતિ. અરિયમગ્ગો હિ ખિપ્પં સકિં એકચિત્તક્ખણેનેવ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અત્તના અધિગન્તબ્બં અધિગચ્છતીતિ ન તસ્સ લોકિયસમાપત્તિયા વિય વસિભાવનાકિચ્ચં અત્થીતિ ખિપ્પાધિગમો ચ હોતિ. પજહિતબ્બાનં અચ્ચન્તવિમુત્તિવસેન પજહનતો વિમુત્તાધિગમો ચ. લોકિયેહિ મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં અધિગમનભાવતો મહાધિગમો ચ. તેસંયેવ વિપુલફલાનં અધિગમનતો વિપુલાધિગમો ચ. અત્તના કત્તબ્બસ્સ કસ્સચિ અનવસેસતો અનવસેસાધિગમો ચ હોતીતિ. કે પનેતે અધિગમા? કેચિ સમથાનુભાવેન, કેચિ વિપસ્સનાનુભાવેનાતિ ઇમં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ સમથેના’’તિઆદિ વુત્તં.

૫૬. ઇતિ મહાથેરો ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિ ગાથાય વસેન અરહત્તફલવિમુત્તિમુખેન વિચયહારસમ્પાતં નિદ્દિસન્તો દેસનાકુસલતાય અનેકેહિ સુત્તપ્પદેસેહિ તસ્સા પુબ્બભાગપટિપદાય ભાવનાવિસેસાનં ભાવનાનિસંસાનઞ્ચ વિભજનવસેન નાનપ્પકારતો વિચયહારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દસન્નં તથાગતબલાનમ્પિ વસેન તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ યો દેસયતી’’તિઆદિમાહ. ઓવાદેન સાવકે ન વિસંવાદયતીતિ અત્તનો અનુસિટ્ઠિયા ધમ્મસ્સ સવનતો ‘‘સાવકા’’તિ લદ્ધનામે વેનેય્યે ન વિપ્પલમ્ભેતિ ન વઞ્ચેતિ, વિસંવાદનહેતૂનં પાપધમ્માનં અરિયમગ્ગેન બોધિમૂલે એવ સુપ્પહીનત્તા. તિવિધન્તિ તિપ્પકારં, તીહિ આકારેહીતિ અત્થો. ઇદં કરોથાતિ ઇમં સરણગમનં સીલાદિઞ્ચ ઉપસમ્પજ્જ વિહરથ. ઇમિના ઉપાયેન કરોથાતિ અનેનપિ વિધિના સરણાનિ સોધેન્તા સીલાદીનિ પરિપૂરેન્તા સમ્પાદેથ. ઇદં વો કુરુમાનાનન્તિ ઇદં સરણગમનં સીલાદિઞ્ચ તુમ્હાકં અનુતિટ્ઠન્તાનં દિટ્ઠધમ્મસમ્પરાયનિબ્બાનાનં વસેન હિતાય સુખાય ચ ભવિસ્સતિ, તાનિ સમ્પાદેથાતિ અત્થો.

એવં ઓવદનાકારં દસ્સેત્વા યં વુત્તં – ‘‘ઓવાદેન સાવકે ન વિસંવાદયતી’’તિ, તં તથાગતબલેહિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘સો તથા ઓવદિતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ તથાતિ તેન પકારેન ‘‘ઇદં કરોથ, ઇમિના ઉપાયેન કરોથા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. ઓવદિતોતિ ધમ્મદેસનાય સાસિતો. અનુસિટ્ઠોતિ તસ્સેવ વેવચનં. તથા કરોન્તોતિ યથાનુસિટ્ઠં તથા કરોન્તો. તં ભૂમિન્તિ યસ્સા ભૂમિયા અધિગમત્થાય ઓવદિતો, તં દસ્સનભૂમિઞ્ચ ભાવનાભૂમિઞ્ચ. નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ એતં કારણં ન વિજ્જતિ. કારણઞ્હિ તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. દુતિયવારે ભૂમિન્તિ સીલક્ખન્ધેન પત્તબ્બં સમ્પત્તિભવસઙ્ખાતં ભૂમિં.

ઇદાનિ યસ્મા ભગવતો ચતુવેસારજ્જાનિપિ અવિપરીતસભાવતાય પઠમફલઞાણસ્સ વિસયવિસેસો હોતિ, તસ્મા તાનિપિ તસ્સ વિસયભાવેન દસ્સેતું ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે સતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે સતોતિ અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, મયા સબ્બે ધમ્મા અભિસમ્બુદ્ધાતિ પટિજાનનેન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે સતો. ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ ‘‘ઇમે નામ તયા ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ કોચિ સહધમ્મેન સહેતુના સકારણેન વચનેન, સુનક્ખત્તો (દી. નિ. ૩.૧ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૪૬ આદયો) વિય વિપ્પલપન્તા પન અપ્પમાણં. તસ્મા સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ એતં કારણં ન વિજ્જતિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. યસ્સ તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતોતિ રાગાદીસુ યસ્સ યસ્સ પહાનત્થાય અસુભભાવનાદિધમ્મો કથિતો. તક્કરસ્સાતિ તથા પટિપન્નસ્સ. વિસેસાધિગમન્તિ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિવિસેસાધિગમં.

અન્તરાયિકાતિ અન્તરાયકરણં અન્તરાયો, સો સીલં એતેસન્તિ અન્તરાયિકા. અન્તરાયે નિયુત્તા, અન્તરાયં વા ફલં અરહન્તિ, અન્તરાયપ્પયોજનાતિ વા અન્તરાયિકા. તે પન કમ્મકિલેસાદિભેદેન પઞ્ચવિધા. અનિય્યાનિકાતિ અરિયમગ્ગવજ્જા સબ્બે ધમ્મા.

દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો સોતાપન્નો અરિયસાવકો. સુહતન્તિ અતિવધિતં. ઇદમ્પિ એકદેસકથનમેવ. મતકપેતાદિદાનમ્પિ સો ન કરોતિ એવ. પુથુજ્જનોતિ પુથૂનં કિલેસાભિસઙ્ખારાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦);

‘‘માતર’’ન્તિઆદીસુ જનિકા માતા. જનકો ચ પિતા. મનુસ્સભૂતો ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞે જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં. સચેપિ ભવન્તરગતં અરિયસાવકં અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તમ્પિ કોચિ એવં વદેય્ય ‘‘ઇદં કુન્થકિપિલ્લિકં જીવિતા વોરોપેત્વા સકલચક્કવાળગબ્ભે ચક્કવત્તિરજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ, નેવ સો નં જીવિતા વોરોપેય્ય. અથાપિ એવં વદેય્યું – ‘‘સચે ઇમં ન ઘાતેસ્સસિ, સીસં તે છિન્દિસ્સામા’’તિ, સીસમેવસ્સ છિન્દેય્યું, નેવ સો તં ઘાતેય્ય. પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયભાવસ્સ ચ બલદીપનત્થં એવં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સાવજ્જો વત પુથુજ્જનભાવો. યત્ર હિ નામ માતુઘાકાદીનિપિ આનન્તરિયાનિ કરિસ્સતિ, મહાબલોવ ચ અરિયભાવો, યો એતાનિ કમ્માનિ ન કરોતીતિ.

સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ કમ્મેન ઉદ્દેસેન વોહરન્તો અનુસ્સાવનેન સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮).

તત્થ કમ્મેનાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરકમ્મેન. ઉદ્દેસેનાતિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. વોહરન્તોતિ કથયન્તો, તાહિ તાહિ ઉપપત્તીહિ ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિઆદીનિ અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂનિ દીપયન્તો. અનુસ્સાવનેનાતિ ‘‘નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ, માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં ગાહેય્યાતિ કિં તુમ્હાકં ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું યુત્તં, કિમહં અપાયતો ન ભાયામી’’તિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. સલાકગ્ગાહેનાતિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તિધમ્મં કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન.

એત્થ ચ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહાપનં પન પુબ્બભાગો. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હિ વોહરન્તેન તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ અભિન્નો એવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકા વા સલાકં ગાહેત્વા આવેણિકં કમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. એવં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય સઙ્ઘરાજિં વા જનેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ.

દુટ્ઠચિત્તોતિ વધકચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. એત્તાવતા હિ માતુઘાતાદીનિ પઞ્ચાનન્તરિયકમ્માનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ. યાનિ પુથુજ્જનો કરોતિ, ન અરિયસાવકો. દુટ્ઠચિત્તોતિ વિનાસચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. થૂપન્તિ ચેતિયં. ભિન્દેય્યાતિ નાસેય્ય.

અઞ્ઞં સત્થારન્તિ ‘‘અયં મે સત્થા સત્થુ કિચ્ચં કાતું સમત્થો’’તિ ભવન્તરેપિ અઞ્ઞં તિત્થકરં. અપદિસેય્યાતિ ‘‘અયં મે સત્થા’’તિ એવં ગણ્હેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઇતો બહિદ્ધા અઞ્ઞં દક્ખિણેય્યં પરિયેસેય્યાતિ સાસનતો બહિદ્ધા અઞ્ઞં બાહિરકં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા ‘‘અયં દક્ખિણારહો, ઇમસ્મિં કતા કારા મહપ્ફલા ભવિસ્સન્તી’’તિ અધિપ્પાયેન તસ્મિં પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો. કુતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં પચ્ચેય્યાતિ ‘‘ઇમિના ઇદં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પવત્તત્તા કુતૂહલસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલેન અત્તનો સુદ્ધિં વોદાનં સદ્દહેય્ય.

૫૭. ઇત્થી રાજા ચક્કવત્તી સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ યસ્મા ઇત્થિયા કોસોહિતવત્થગુય્હાદીનં અભાવેન લક્ખણાનિ ન પરિપૂરન્તિ, ઇત્થિરતનાભાવેન ચ સત્તરતનસમઙ્ગિતા ન સમ્પજ્જતિ. સબ્બમનુસ્સાનમ્પિ ચ ન અધિકો અત્તભાવો હોતિ, તસ્મા ‘‘ઇત્થી…પે… વિજ્જતી’’તિ વુત્તં. યસ્મા સક્કત્તાદીનિ તીણિ ઠાનાનિ ઉત્તમાનિ, ઇત્થિલિઙ્ગઞ્ચ હીનં, તસ્મા તસ્સા સક્કત્તાદીનિપિ પટિસિદ્ધાનીતિ. નનુ ચ યથા ઇત્થિલિઙ્ગં, એવં પુરિસલિઙ્ગમ્પિ બ્રહ્મલોકે નત્થિ, તસ્મા પુરિસો મહાબ્રહ્મા સિયાતિ ન વત્તબ્બન્તિ? નો ન વત્તબ્બં. કસ્મા? ઇધ પુરિસસ્સ તત્થ નિબ્બત્તનતો. ઇત્થિયો હિ ઇધ ઝાનં ભાવેત્વા કાલં કત્વા બ્રહ્મપારિસજ્જાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જન્તિ, ન મહાબ્રહ્માનં. પુરિસો પન કત્થચિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ન વત્તબ્બો. સમાનેપિ તત્થ ઉભયલિઙ્ગાભાવે પુરિસસણ્ઠાનાવ તત્થ બ્રહ્માનો, ન ઇત્થિસણ્ઠાના, તસ્મા સુવુત્તમેતં. ઇત્થી તથાગતોતિ એત્થ તિટ્ઠતુ તાવ સબ્બઞ્ઞુગુણે નિબ્બત્તેત્વા લોકાનં તારણસમત્થો બુદ્ધભાવો, પણિધાનમત્તમ્પિ ઇત્થિયા ન સમ્પજ્જતિ.

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

ઇમાનિ હિ પણિધાનસમ્પત્તિકારણાનિ. ઇતિ પણિધાનમત્તમ્પિ સમ્પાદેતું અસમત્થાય ઇત્થિયા કુતો બુદ્ધભાવોતિ ‘‘ઇત્થી તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સિયાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વુત્તં. સબ્બાકારપરિપૂરો પુઞ્ઞુસ્સયો સબ્બાકારપરિપૂરમેવ અત્તભાવં નિબ્બત્તેતીતિ પુરિસોવ અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો.

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા, યા જાતિખેત્તન્તિ વુચ્ચતિ. સા હિ તથાગતસ્સ ગબ્ભોક્કન્તિકાલાદીસુ કમ્પતિ. આણાખેત્તં પન કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં. યા એકતો સંવટ્ટતિ ચ વિવટ્ટતિ ચ, યત્થ ચ આટાનાટિયપરિત્તાદીનં (દી. નિ. ૩.૨૭૭ આદયો) આણા પવત્તતિ. વિસયખેત્તસ્સ પરિમાણં નત્થિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ‘‘યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં, યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્ય’’ન્તિ (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો અવિસયો નામ નત્થિ. ઇતિ ઇમેસુ તીસુ ખેત્તેસુ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ‘‘ઠપેત્વા ઇમં ચક્કવાળં અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ સુત્તં નત્થિ, ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, પુરે વા પચ્છા વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ ગબ્ભોક્કન્તિતો પુબ્બે પુરેતિ વેદિતબ્બં. તતો પટ્ઠાય હિ દસસહસ્સિચક્કવાળકમ્પનેન ખેત્તપરિગ્ગહો કતો નામ હોતિ, અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થિ. ધાતુપરિનિબ્બાનતો પરં પન પચ્છા, તતો હેટ્ઠાપિ અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થિ, ઉદ્ધં ન વારિતા.

કસ્મા પન અપુબ્બં અચરિમં ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ? અનચ્છરિયત્તા. અચ્છરિયમનુસ્સા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. યથાહ – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૧૭૧). યદિ ચ અનેકે બુદ્ધા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, અનચ્છરિયા ભવેય્યું. દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો. યઞ્હિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદં ધમ્મં એકો દેસેતિ, અઞ્ઞેનપિ સો એવ દેસેતબ્બો સિયા, વિવાદભાવતો ચ. બહૂસુ હિ બુદ્ધેસુ એકતો ઉપ્પન્નેસુ બહૂનં આચરિયાનં અન્તેવાસિકા વિય ‘‘અમ્હાકં બુદ્ધો પાસાદિકો’’તિઆદિના તેસં સાવકા વિવદેય્યું. કિં વા એતેન કારણગવેસનેન, ધમ્મતાવેસા યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે તથાગતા એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ (મિ. પ. ૫.૧.૧).

યથા નિમ્બબીજકોસાતકિબીજાદીનિ મધુરં ફલં ન નિબ્બત્તેન્તિ, અસાતં અમધુરમેવ ફલં નિબ્બત્તેન્તિ, એવં કાયદુચ્ચરિતાદીનિ મધુરવિપાકં ન નિબ્બત્તેન્તિ અમધુરમેવ નિબ્બત્તેન્તિ. યથા ચ ઉચ્છુબીજસાલિબીજાદીનિ મધુરં સાદુરસમેવ ફલં નિબ્બત્તેન્તિ ન અસાતં કટુકં. એવં કાયસુચરિતાદીનિ મધુરમેવ વિપાકં નિબ્બત્તેન્તિ ન અમધુરં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલં;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપક’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૬; નેત્તિ. ૧૨૨);

તસ્મા ‘‘તિણ્ણં દુચ્ચરિતાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અઞ્ઞતરો સમણો વા બ્રાહ્મણો વાતિ યો કોચિ પબ્બજ્જામત્તેન સમણો વા જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણો વા. પાપિચ્છો સમ્ભાવનાધિપ્પાયેન વિમ્હાપનતો કુહકો. પચ્ચયસન્નિસ્સિતાય પયુત્તવાચાય વસેન લપકો. પચ્ચયનિબ્બત્તકનિમિત્તાવચરતો નેમિત્તકો. કુહનલપનનેમિત્તકત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વાતિ કુહનાદિભાવમેવ પુરક્ખત્વા સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો વિય ચરન્તો. પઞ્ચ નીવરણેતિ કામચ્છન્દાદિકે પઞ્ચ નીવરણે. અપ્પહાય અસમુચ્છિન્દિત્વા, ચેતસો ઉપક્કિલેસેતિ નીવરણે. નીવરણા હિ ચિત્તં ઉપક્કિલેસેન્તિ કિલિટ્ઠં કરોન્તિ વિબાધેન્તિ ઉપતાપેન્તિ ચ. તસ્મા ‘‘ચેતસો ઉપક્કિલેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેતિ નીવરણે. નીવરણા હિ ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ. તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનુપટ્ઠિતસ્સતીતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ન ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. અભાવયિત્વાતિ અવડ્ઢયિત્વા. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ અરહત્તપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં.

પચ્છિમવારે અઞ્ઞતરો સમણો વા બ્રાહ્મણો વાતિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તં સન્ધાય વદતિ. તત્થ સબ્બદોસાપગતોતિ સબ્બેહિ પારમિતાપટિપક્ખભૂતેહિ દોસેહિ અપગતો. એતેન પરિપૂરિતપારમિભાવં દસ્સેતિ. સતિપટ્ઠાનાનિ વિપસ્સના, બોજ્ઝઙ્ગો મગ્ગો, અનુત્તરા સમ્માસમ્બોધિ અરહત્તં. સતિપટ્ઠાનાનિ વા વિપસ્સના, બોજ્ઝઙ્ગા મિસ્સકા, સમ્માસમ્બોધિ અરહત્તમેવ. સેસં અનન્તરવારે વુત્તપટિપક્ખતો વેદિતબ્બં. યં એત્થ ઞાણન્તિ યં એતસ્મિં યથાવુત્તે ઠાને ચ ઠાનં, અટ્ઠાને ચ અટ્ઠાનન્તિ પવત્તં ઞાણં. હેતુસોતિ તસ્સ ઠાનસ્સ અટ્ઠાનસ્સ ચ હેતુતો. ઠાનસોતિ તઙ્ખણે એવ આવજ્જનસમનન્તરં. અનોધિસોતિ ઓધિઅભાવેન, કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વાતિ અત્થો.

ઇતિ ઠાનાટ્ઠાનગતાતિઆદીસુ એવં ઠાનાટ્ઠાનભાવં ગતા. સબ્બેતિ ખયવયવિરજ્જનનિરુજ્ઝનસભાવા સઙ્ખતધમ્મા, તે એવ ચ સત્તપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતા કેચિ સગ્ગૂપગા યે ધમ્મચારિનો, કેચિ અપાયૂપગા યે અધમ્મચારિનો, કેચિ નિબ્બાનૂપગા યે કમ્મક્ખયકરં અરિયમગ્ગં પટિપન્ના.

૫૮. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તી’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સ અત્થં ‘‘સબ્બે સત્તાતિ અરિયા ચ અનરિયા ચા’’તિઆદિના સયમેવ નિદ્દિસતિ. તત્થ જીવિતપરિયન્તો મરણપરિયન્તોતિ જીવિતસ્સ પરિયન્તો નામ મરણસઙ્ખાતો અન્તો. યથાકમ્મં ગમિસ્સન્તીતિ એત્થ યદેતં સત્તાનં યથાકમ્મં ગમનં, અયં કમ્મસ્સકતાતિ અત્થો. કમ્માનં ફલદસ્સાવિતા ચ અવિપ્પવાસો ચાતિ ‘‘પુઞ્ઞપાપફલૂપગા’’તિ ઇમિના વચનેન કમ્માનં ફલસ્સ પચ્ચક્ખકારિતા, કતૂપચિતાનં કમ્માનં અત્તનો ફલસ્સ અપ્પદાનાભાવો ચ દસ્સિતોતિ અત્થો.

કમ્મમેવ કમ્મન્તં, પાપં કમ્મન્તં એતેસન્તિ પાપકમ્મન્તા, તસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપુઞ્ઞસઙ્ખારા’’તિ વુત્તં. અપુઞ્ઞો સઙ્ખારો એતેસન્તિ અપુઞ્ઞસઙ્ખારા. પાપકમ્મન્તાતિ વા નિસ્સક્કવચનં, પાપકમ્મન્તહેતૂતિ અત્થો. તથા પુઞ્ઞસઙ્ખારાતિઆદીસુપિ. પુન ‘‘નિરયં પાપકમ્મન્તા’’તિઆદિના અન્તદ્વયેન સદ્ધિં મજ્ઝિમપટિપદં દસ્સેતિ. તથા ‘‘અયં સંકિલેસો’’તિઆદિના વટ્ટવિવટ્ટવસેન આદીનવસ્સાદનિસ્સરણવસેન હેતુફલવસેન ચ ગાથાયં તયો અત્થવિકપ્પા દસ્સિતા. પુન ‘‘નિરયં પાપકમ્મન્તાતિ અયં સંકિલેસો’’તિઆદિના વોદાનવસેન ગાથાય અત્થં દસ્સેતિ.

૫૯. તેન તેનાતિ તેન તેન અજ્ઝોસિતવત્થુના રૂપભવઅરૂપભવાદિના. છત્તિંસાતિ કામતણ્હા તાવ રૂપાદિવિસયભેદેન છ, તથા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા ચાતિ અટ્ઠારસ. તા એવ અજ્ઝત્તિકેસુ રૂપાદીસુ અટ્ઠારસ, બાહિરેસુ રૂપાદીસુ અટ્ઠારસાતિ એવં છત્તિંસ. યેન યેનાતિ ‘‘સુભં સુખ’’ન્તિઆદિના.

વોદાનં તિવિધં ખન્ધત્તયવસેનાતિ તં દસ્સેતું ‘‘તણ્હાસંકિલેસો’’તિઆદિ વુત્તં. પુન ‘‘સબ્બે સત્તા મરિસ્સન્તી’’તિઆદિ પટિપદાવિભાગેન ગાથાનમત્થં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ તત્થ ગામિનીતિ તત્થ તત્થેવ નિબ્બાને ગામિની, નિબ્બાનસ્સ ગમનસીલાતિ અત્થો.

પુન તત્થતત્થગામિનીસબ્બત્થગામિનીનં પટિપદાનં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તયો રાસી’’તિઆદિ વુત્તં. યન્તિ યં નિરયાદિ. તં તં ઠાનં યથારહં ગમેતીતિ સબ્બત્થગામિની. પટિપદાસઙ્ખાતે અપુઞ્ઞકમ્મે પુઞ્ઞકમ્મે ચ કમ્મક્ખયકરણકમ્મે ચ વિભાગસો ભગવતો પવત્તનઞાણં. ઇદં સબ્બત્થગામિની પટિપદાઞાણં નામ તથાગતબલં. ઇમિના હિ ઞાણેન ભગવા સબ્બમ્પિ પટિપદં યથાભૂતં પજાનાતિ.

કથં? સકલગામવાસિકેસુપિ એકં સૂકરં વા મિગં વા મારેન્તેસુ સબ્બેસં ચેતના પરસ્સ જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણાવ હોતિ, તં પન કમ્મં તેસં આયૂહનક્ખણેયેવ નાના હોતિ. તેસુ હિ એકો આદરેન કરોતિ, એકો ‘‘ત્વમ્પિ કરોહી’’તિ પરેહિ નિપ્પીળિતો કરોતિ, એકો સમાનચ્છન્દો વિય હુત્વા અપ્પટિબાહમાનો વિચરતિ. તેસુ એકો તેનેવ કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, એકો તિરચ્છાનયોનિયં, એકો પેત્તિવિસયે, તં તથાગતો આયૂહનક્ખણે એવ ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ તિરચ્છાનયોનિયં, એસ પેત્તિવિસયે’’તિ જાનાતિ. નિરયે નિબ્બત્તનકમ્પિ ‘‘એસ અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ સોળસસુ ઉસ્સદેસૂ’’તિ જાનાતિ. તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તનકમ્પિ ‘‘એસ અપાદકો ભવિસ્સતિ, એસ દ્વિપાદકો, એસ ચતુપ્પાદકો, એસ બહુપ્પાદકો’’તિ જાનાતિ. પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તનકમ્પિ ‘‘એસ નિજ્ઝામતણ્હિકો ભવિસ્સતિ, એસ ખુપ્પિપાસિકો, એસ પરદત્તૂપજીવી’’તિ જાનાતિ.

‘‘તેસુ ચ કમ્મેસુ ઇદં કમ્મં પટિસન્ધિં આકડ્ઢિસ્સતિ, ઇદં નાકડ્ઢિસ્સતિ દુબ્બલં દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તથા સકલગામવાસિકેસુ એકતો દાનં દદમાનેસુ સબ્બેસમ્પિ ચેતના દેય્યધમ્મારમ્મણાવ હોતિ, તં પન કમ્મં તેસં આયૂહનક્ખણે એવ નાનં હોતિ. તેસુ હિ કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, કેચિ મનુસ્સલોકે, તં તથાગતો આયૂહનક્ખણે એવ ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ દેવલોકે’’તિ જાનાતિ. તત્થપિ ‘‘એસ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ ભુમ્મદેવેસુ નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ જેટ્ઠકદેવરાજા હુત્વા, એસ તસ્સ દુતિયં તતિયં વા ઠાનન્તરં કરોન્તો પરિચારકો હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનાતિ.

‘‘તેસુ ચ કમ્મેસુ ઇદં પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું સક્ખિસ્સતિ, ઇદં ન સક્ખિસ્સતિ દુબ્બલં દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તથા ‘‘વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તેસુ ચ એસ ઇમિના નીહારેન વિપસ્સનાય આરદ્ધત્તા અરહા ભવિસ્સતિ, એસ અનાગામી, એસ સકદાગામી, એસ સોતાપન્નો, એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમો, એસ મગ્ગં પત્તું ન સક્ખિસ્સતિ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાયમેવ ઠસ્સતિ, એસ પચ્ચયપરિગ્ગહે, એસ નામરૂપપરિગ્ગહે, અરૂપપરિગ્ગહે ચ ઠસ્સતિ, એસ મહાભૂતમત્તમેવ વવત્થપેસ્સતિ, એસ કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. ‘‘કસિણપરિકમ્મં કરોન્તેસુપિ એસ પરિકમ્મમત્તે એવ ઠસ્સતિ, એસ નિમિત્તં ઉપ્પાદેતું સક્ખિસ્સતિ, ન અપ્પનં. એસ અપ્પનમ્પિ ઉપ્પાદેસ્સતિ, એસ ઝાનં અધિગમિસ્સતિ, ન ઉપરિવિસેસં. એસ ઉપરિવિસેસમ્પિ અધિગમિસ્સતી’’તિ જાનાતિ.

અનેકધાતૂતિ અનેકા ચક્ખાદયો પથવાદયો ચ ધાતુયો એતસ્સાતિ અનેકધાતુ, બહુધાતૂતિ અત્થો. લોકોતિ ખન્ધાયતનાદિલોકો. ચક્ખુધાતૂતિઆદિ યાહિ ધાતૂહિ ‘‘અનેકધાતૂ’’તિ લોકો વુત્તો, તાસં સરૂપતો દસ્સનં. તત્થ સભાવટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન ચ ધાતુ. ચક્ખુ એવ ધાતુ ચક્ખુધાતુ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. કામધાતૂતિ એત્થ દ્વે કામા કિલેસકામો ચ વત્થુકામો ચ. કિલેસકામપક્ખે કામપટિસંયુત્તો ધાતુ કામધાતુ, કામવિતક્કસ્સેતં નામં. વત્થુકામપક્ખે પન કામાવચરધમ્મા કામો ઉત્તરપદલોપેન, કામો ચ સો ધાતુ ચાતિ કામધાતુ. બ્યાપાદપટિસંયુત્તો ધાતુ બ્યાપાદધાતુ, બ્યાપાદવિતક્કસ્સેતં નામં. બ્યાપાદોવ ધાતુ બ્યાપાદધાતુ, દસઆઘાતવત્થુવિસયસ્સ પટિઘસ્સેતં નામં. વિહિંસાપટિસંયુત્તો ધાતુ વિહિંસાધાતુ, વિહિંસાવિતક્કો. વિહિંસા એવ વા ધાતુ વિહિંસાધાતુ, પરસત્તવિહેસનસ્સેતં નામં. નેક્ખમ્મઅબ્યાપાદઅવિહિંસાધાતુયો નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો સબ્બકુસલધમ્મા મેત્તાકરુણા ચાતિ વેદિતબ્બં. રૂપધાતૂતિ રૂપભવો, સબ્બે વા રૂપધમ્મા. અરૂપધાતૂતિ અરૂપભવો, અરૂપધમ્મા વા. નિરોધધાતૂતિ નિરોધતણ્હા. સઙ્ખારધાતૂતિ સબ્બે સઙ્ખતધમ્મા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં.

અઞ્ઞમઞ્ઞવિલક્ખણત્તા નાનપ્પકારા ધાતુયો એતસ્મિન્તિ નાનાધાતુ, લોકો. તેનેવાહ – ‘‘અઞ્ઞા ચક્ખુધાતુ યાવ અઞ્ઞા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ, યથા ચ ઇદં ઞાણં ચક્ખુધાતુઆદિભેદેન ઉપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સ વસેન અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં પજાનાતિ, એવં અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સપિ વસેન તં પજાનાતિ. પચ્ચેકબુદ્ધા હિ દ્વે ચ અગ્ગસાવકા ઉપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સેવ નાનત્તં જાનન્તિ, તમ્પિ એકદેસેનેવ, ન નિપ્પદેસતો. અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સ પન નાનત્તં ન જાનન્તિ. ભગવા પન ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ ફરુસો, ઇમસ્સ બહલો, ઇમસ્સ તનુત્તચો. ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં નામ હોતિ, ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પુપ્ફં નીલં હોતિ પીતકં લોહિતકં ઓદાતં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં, ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં દુસ્સણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં તિત્તં મધુરં કટુકં અમ્બિલં કસાવં હોતિ, ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ કણ્ટકો તિખિણો હોતિ, અતિખિણો ઉજુકો કુટિલો કણ્હો નીલો ઓદાતો હોતી’’તિ એવં અનુપાદિન્નસઙ્ખારલોકસ્સાપિ વસેન અનેકધાતુનાનાધાતુભાવં જાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં એવ હિ એતં બલં, ન અઞ્ઞેસં.

૬૦. યં યદેવ ધાતુન્તિ યં કિઞ્ચિ હીનાદિસભાવં. યસ્મા અધિમુત્તિ નામ અજ્ઝાસયધાતુ, તસ્મા અધિમુચ્ચનં અજ્ઝાસયસ્સ હીનાદિસભાવેન પવત્તનં. તં પન તસ્સ તં તં અધિટ્ઠહનં અભિનિવિસનઞ્ચ હોતીતિ આહ – ‘‘અધિમુચ્ચન્તિ, તં તદેવ અધિટ્ઠહન્તિ અભિનિવિસન્તી’’તિ. અધિમુચ્ચનસ્સ વિસયં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘કેચિ રૂપાધિમુત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. નાનાધિમુત્તિકતાઞાણન્તિ હીનાદિવસેન નાનાધિમુત્તિકતાય ઞાણં.

તે યથાધિમુત્તા ચ ભવન્તીતિ તે હીનાધિમુત્તિકા પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા યથા યથા અધિમુત્તા હોન્તિ. તં તં કમ્મસમાદાનં સમાદિયન્તીતિ અધિમુત્તિઅનુરૂપં તં તં અત્તના સમાદિયિતબ્બં કત્તબ્બં કમ્મં કરોન્તિ, તાનિ કમ્મસમાદાનાનિ સમુટ્ઠાનવસેન વિભજન્તો ‘‘તે છબ્બિધં કમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ કેચિ લોભવસેન કમ્મં સમાદિયન્તીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. તં વિભજ્જમાનન્તિ તં સમુટ્ઠાનવસેન છબ્બિધં પુન પવત્તિનિવત્તિવસેન વિભજ્જમાનં દુવિધં.

યં લોભવસેન દોસવસેન મોહવસેન ચ કમ્મં કરોતીતિ દસઅકુસલકમ્મપથકમ્મં સન્ધાય વદતિ. તઞ્હિ સંકિલિટ્ઠતાય કાળકન્તિ કણ્હં. અપાયેસુ નિબ્બત્તાપનતો કાળકવિપાકન્તિ કણ્હવિપાકં. યં સદ્ધાવસેન કમ્મં કરોતીતિ દસકુસલકમ્મપથકમ્મં. તઞ્હિ અસંકિલિટ્ઠત્તા પણ્ડરન્તિ સુક્કં. સગ્ગે નિબ્બત્તાપનતો પણ્ડરવિપાકત્તા સુક્કવિપાકં. યં લોભવસેન દોસવસેન મોહવસેન સદ્ધાવસેન ચ કમ્મં કરોતિ, ઇદં કણ્હસુક્કન્તિ વોમિસ્સકકમ્મં. કણ્હસુક્કવિપાકન્તિ સુખદુક્ખવિપાકં. મિસ્સકકમ્મઞ્હિ કત્વા અકુસલવલેન તિરચ્છાનયોનિયં મઙ્ગલહત્થિભાવં ઉપપન્નો કુસલેન પવત્તે સુખં અનુભવતિ, કુસલેન રાજકુલે નિબ્બત્તોપિ અકુસલેન દુક્ખં વેદયતિ. યં વીરિયવસેન પઞ્ઞાવસેન ચ કમ્મં કરોતિ, ઇદં કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકન્તિ કમ્મક્ખયકરા ચતુમગ્ગચેતના. તઞ્હિ યદિ કણ્હં ભવેય્ય, કણ્હવિપાકં દદેય્ય. યદિ સુક્કં ભવેય્ય, સુક્કઉપપત્તિપરિયાપન્નં વિપાકં દદેય્ય. ઉભયવિપાકસ્સ પન અપ્પદાનતો અકણ્હઅસુક્કવિપાકન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

કમ્મસમાદાને પઠમં અચેલકપટિપદા કામેસુ પાતબ્યતા, દુતિયં તિબ્બકિલેસસ્સ અસ્સુમુખસ્સાપિ રુદતો પરિસુદ્ધબ્રહ્મચરિયચરણં, તતિયં કામેસુ અપાતબ્યતા અચેલકપટિપદા, ચતુત્થં પચ્ચયે અલભમાનસ્સાપિ ઝાનવિપસ્સનાસુખસમઙ્ગિનો સાસનબ્રહ્મચરિયચરણં. યં એવં જાતિયં કમ્મસમાદાનન્તિ યં અઞ્ઞમ્પિ એવંપકારં કમ્મં. ઇમિના પુગ્ગલેનાતિઆદિ તસ્મિં કમ્મવિપાકે ભગવતો ઞાણસ્સ પવત્તનાકારદસ્સનં. તત્થ ઉપચિતન્તિ યથા કતં કમ્મં ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા કતં ઉપચિતં. અવિપક્કન્તિ ન વિપક્કવિપાકં. વિપાકાય પચ્ચુપટ્ઠિતન્તિ વિપાકદાનાય કતોકાસં. ન ચ ભબ્બો અભિનિબ્બિધા ગન્તુન્તિ કિલેસાભિસઙ્ખારાનં અભિનિબ્બિજ્ઝનતો અભિનિબ્બિધાસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં અધિગન્તું ન ચ ભબ્બો. તં ભગવા ન ઓવદતીતિ તં વિપાકાવરણેન નિવુતં પુગ્ગલં ભગવા સચ્ચપટિવેધં પુરક્ખત્વા ન ઓવદતિ, વાસનત્થં પન તાદિસાનમ્પિ ધમ્મં દેસેતિ એવ, અજાતસત્તુઆદીનં વિય.

ઉપચિતન્તિ કાતું આરદ્ધં. તેનેવાહ – ‘‘ન ચ તાવ પારિપૂરિં ગત’’ન્તિ. તેન મિચ્છત્તનિયામસ્સ અસમત્થતં દસ્સેતિ. પુરા પારિપૂરિં ગચ્છતીતિ પારિપૂરિં ફલનિપ્ફાદનસમત્થતં ગચ્છતિ પુરા અધિગચ્છેય્ય. મિચ્છત્તનિયતતાય સજ્જુકં ફલધમ્મસ્સ અભાજનભાવં નિબ્બત્તયતિ પુરા. તેનેવાહ – ‘‘પુરા વેનેય્યત્તં સમતિક્કમતી’’તિ. ‘‘પુરા અનિયતં સમતિક્કમતી’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. અસમત્તેતિ કમ્મે અસમ્પુણ્ણે, તે અસમ્પુણ્ણે વા.

૬૧. એવં કિલેસન્તરાયમિસ્સકં કમ્મન્તરાયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અમિસ્સકં કમ્મન્તરાયં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તનયમેવ.

સબ્બેસન્તિ ઇમસ્મિં બલનિદ્દેસે વુત્તાનં સબ્બેસં કમ્માનં. મુદુમજ્ઝાધિમત્તતાતિ મુદુમજ્ઝતિબ્બભાવો. કમ્માનઞ્હિ મુદુઆદિભાવેન તંવિપાકાનં મુદુમજ્ઝતિક્ખભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયન્તિઆદીસુ દિટ્ઠધમ્મે ઇમસ્મિં અત્તભાવે વેદિતબ્બં ફલં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. ઉપપજ્જે અનન્તરે અત્તભાવે વેદિતબ્બં ફલં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરસ્મિં અત્તભાવે ઇતો અઞ્ઞસ્મિં યસ્મિં કસ્મિઞ્ચિ અત્તભાવે વેદિતબ્બં ફલં અપરાપરિયવેદનીયં. એકજવનવારસ્મિઞ્હિ સત્તસુ ચેતનાસુ પઠમચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં નામ. પરિયોસાનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયં નામ. મજ્ઝે પઞ્ચ ચેતના અપરાપરિયવેદનીયં નામ. વિપાકવેમત્તતાઞાણન્તિ વિપાકવેમત્તતાય વિપાકવિસેસે ઞાણં. ઇમસ્સ પન કમ્મવિપાકસ્સ ગતિસમ્પત્તિ ગતિવિપત્તિ, ઉપધિસમ્પત્તિ ઉપધિવિપત્તિ, કાલસમ્પત્તિ કાલવિપત્તિ, પયોગસમ્પત્તિ પયોગવિપત્તિયો કારણં. સો ચ નેસં કારણભાવો ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિઆદિપાળિવસેન (વિભ. ૮૧૦) વેદિતબ્બો.

૬૨. અનન્તરબલનિદ્દેસે વુત્તકમ્મસમાદાનપદેનેવ ઝાનાદીનિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘તથા સમાદિન્નાનં કમ્માન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સેક્ખપુથુજ્જનસન્તાનેસુ પવત્તાનિ ઝાનાદીનિ કમ્મં હોન્તિ. તત્થ તથા સમાદિન્નાનન્તિ ‘‘સુક્કં સુક્કવિપાકં પચ્ચુપ્પન્નસુખં, આયતિં સુખવિપાક’’ન્તિ એવમાદિપ્પકારેહિ સમાદિન્નેસુ કમ્મેસુ. સંકિલેસોતિ પટિપક્ખધમ્મવસેન કિલિટ્ઠભાવો. વોદાનં પટિપક્ખધમ્મેહિ વિસુજ્ઝનં. વુટ્ઠાનં પગુણવોદાનં ભવઙ્ગવુટ્ઠાનઞ્ચ. એવં સંકિલિસ્સતીતિઆદીસુ અયમેવત્થો – ઇમિના આકારેન ઝાનાદિ સંકિલિસ્સતિ વોદાયતિ વુટ્ઠહતીતિ જાનનઞાણં ભગવતો અનાવરણઞાણં, ન તસ્સ આવરણં અત્થીતિ.

કતિ ઝાનાનીતિઆદિ ઝાનાદયો વિભાગેન દસ્સેતું આરદ્ધં. ચત્તારિ ઝાનાનીતિ ચતુક્કનયવસેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ સન્ધાયાહ. એકાદસાતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૧૨૯, ૧૭૪; ૩.૩૩૯, ૩૫૮; મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨) અટ્ઠન્નં તિણ્ણઞ્ચ સુઞ્ઞતવિમોક્ખાદીનં વસેન વુત્તં. અટ્ઠાતિ તેસુ ઠપેત્વા લોકુત્તરે વિમોક્ખે અટ્ઠ. સત્તાતિ તેસુ એવ નિરોધસમાપત્તિં ઠપેત્વા સત્ત. તયોતિ સુત્તન્તપરિયાયેન સુઞ્ઞતવિમોક્ખાદયો તયો. દ્વેતિ અભિધમ્મપરિયાયેન અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સાસમ્ભવતો અવસેસા દ્વે. એત્થ ચ પટિપાટિયા સત્ત અપ્પિતપ્પિતક્ખણે વિક્ખમ્ભનવસેન પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચનતો, આરમ્મણે અધિમુચ્ચનતો ચ વિમોક્ખા. નિરોધસમાપત્તિ પન સબ્બસો સઞ્ઞાવેદયિતેહિ વિમુત્તત્તા અપગમવિમોક્ખો નામ. લોકુત્તરા ચ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસેહિ સમુચ્છેદવસેન વિમુત્તત્તા વિમોક્ખોતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો.

સમાધીસુ ચતુક્કનયપઞ્ચકનયેસુ પઠમજ્ઝાનસમાધિ સવિતક્કો સવિચારો સમાધિ નામ. પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કો વિચારમત્તો સમાધિ નામ. ચતુક્કનયે પઞ્ચકનયેપિ સેસઝાનેસુ સમાધિ અવિતક્કો અવિચારો સમાધિ નામ.

સમાપત્તીસુ પટિપાટિયા અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં ‘‘સમાધી’’તિપિ નામં ‘‘સમાપત્તી’’તિપિ. કસ્મા? ચિત્તેકગ્ગતાસબ્ભાવતો. નિરોધસમાપત્તિયા તદભાવતો ન ‘‘સમાધી’’તિ નામં. સઞ્ઞાસમાપત્તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

હાનભાગિયો સમાધીતિ અપ્પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિઅનુપક્ખન્દનં પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિસ્સ હાનભાગિયતા. ‘‘પઠમજ્ઝાનસ્સ કામરાગબ્યાપાદા સંકિલેસો’’તિ વુત્તત્તા દુતિયજ્ઝાનાદિવસેન યોજેતબ્બં. કુક્કુટં વુચ્ચતિ અજઞ્ઞાજિગુચ્છનમુખેન તપ્પરમતા. કુક્કુટઝાયીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ઝાનાનિ વુત્તાનિ, દ્વે પઠમદુતિયજ્ઝાનાનીતિ વુત્તં હોતિ. યો પઠમં દુતિયં વા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ સઙ્કોચં આપજ્જતિ, ઉત્તરિ ન વાયમતિ, તસ્સ તાનિ ઝાનાનિ ચત્તારિપિ ‘‘કુક્કુટઝાનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તંસમઙ્ગિનો ચ કુક્કુટઝાયી. તેસુ પુરિમાનિ દ્વે આસન્નબલવપચ્ચત્થિકત્તા વિસેસભાગિયતાભાવતો ચ સંકિલેસભાવેન વુત્તાનિ. ઇતરાનિ પન વિસેસભાગિયતાભાવેપિ મન્દપચ્ચત્થિકત્તા વોદાનભાવેન વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

વિસેસભાગિયો સમાધીતિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનં, પગુણવોદાનં ભવઙ્ગવુટ્ઠાનઞ્ચ ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા વોદાનમ્પિ ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ભવઙ્ગવસેન સબ્બઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતીતિ ભવઙ્ગઞ્ચ વોદાનં વુટ્ઠાનં. યસ્મા પન વુટ્ઠાનવસિભાવેન યથાપરિચ્છિન્નકાલં સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા સમાપત્તિવુટ્ઠાનકોસલ્લં ઇધ ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

૬૩. તસ્સેવ સમાધિસ્સાતિ તસ્સ અનન્તરબલનિદ્દેસે ઝાનાદિપરિયાયેહિ વુત્તસમાધિસ્સ. પરિવારાતિ પરિક્ખારા. ઇન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાસતિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ. બલાનીતિ હિરોત્તપ્પેહિ સદ્ધિં તાનિયેવ. વીરિયસ્સ વિસું ગહણં બલાનં બહૂપકારદસ્સનત્થં. વીરિયુપત્થમ્ભેન હિ સદ્ધાદયો પટિપક્ખેન અકમ્પનીયા હોન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘વીરિયવસેન બલાનિ ભવન્તી’’તિ. તેસન્તિ ઇન્દ્રિયાનં. મુદુમજ્ઝાધિમત્તતાતિ અવિસદં મુદુ. નાતિવિસદં મજ્ઝં. અતિવિસદં અધિમત્તં બલવં ‘‘તિક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

વેનેય્યાનં ઇન્દ્રિયાનુરૂપં ભગવતો દેસનાપવત્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સંખિત્તવિત્થારેનાતિ સંખિત્તસ્સ વિત્થારેન. અથ વા સંખિત્તેનાતિ ઉદ્દિટ્ઠમત્તેન. સંખિત્તવિત્થારેનાતિ ઉદ્દેસેન નિદ્દેસેન ચ. વિત્થારેનાતિ ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસેહિ. મુદુકન્તિ લહુકં અપાયભયવટ્ટભયાદીહિ સન્તજ્જનવસેન ભારિયં અકત્વા. મુદુતિક્ખન્તિ નાતિતિક્ખં. સંવેગવત્થૂહિ સંવેગજનનાદિવસેન ભારિયં કત્વા. સમથં ઉપદિસતીતિ સમથં અધિકં કત્વા ઉપદિસતિ, ન તથા વિપસ્સનન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ કેવલેન સમથેન સચ્ચપ્પટિવેધો સમ્ભવતિ. સમથવિપસ્સનન્તિ સમધુરં સમથવિપસ્સનં. વિપસ્સનન્તિ સાતિસયં વિપસ્સનં ઉપદિસતિ. યસ્મા ચેત્થ તિક્ખિન્દ્રિયાદયો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદયોવ, તસ્મા ‘‘તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ નિસ્સરણં ઉપદિસતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાયાતિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખં.

યં એત્થ ઞાણન્તિ એત્થ ઇન્દ્રિયાનં મુદુમજ્ઝાધિમત્તતાય યં ઞાણં, ઇદં વુચ્ચતિ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તવેમત્તતાઞાણન્તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. તસ્સ ઞાણસ્સ પવત્તનાકારં દસ્સેતું ‘‘અયં ઇમં ભૂમિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં ઇમં ભૂમિં ભાવનઞ્ચ ગતોતિ અયં પુગ્ગલો એવમિમં સંકિલેસવાસનં વોદાનં ભવઙ્ગઞ્ચ ગતો ગચ્છતિ ગમિસ્સતિ ચ, કાલવચનિચ્છાય અભાવતો, યથા દુદ્ધન્તિ. ઇમાય વેલાય ઇમસ્મિં સમયે ઇમાય મુદુમજ્ઝતિક્ખભેદાય અનુસાસનિયા. એવંધાતુકોતિ હીનાદિવસેન એવંઅજ્ઝાસયો એવંઅધિમુત્તિકો. અયઞ્ચસ્સ આસયોતિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં સસ્સતુચ્છેદપ્પકારો, યથાભૂતઞાણાનુલોમખન્તિપ્પકારો વા આસયો. ઇદઞ્હિ ચતુબ્બિધં આસયન્તિ એત્થ સત્તા વસન્તીતિ આસયોતિ વુચ્ચતિ. ઇમં પન ભગવા સત્તાનં આસયં જાનન્તો તેસં દિટ્ઠિગતાનં વિપસ્સનાઞાણકમ્મસ્સકતઞ્ઞાણાનઞ્ચ અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ એવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો કામગરુકો કામાસયો કામાધિમુત્તો’તિ. કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો નેક્ખમ્માસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ. નેક્ખમ્મં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ… બ્યાપાદં… અબ્યાપાદં… થિનમિદ્ધં… આલોકસઞ્ઞં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો થિનમિદ્ધગરુકો થિનમિદ્ધાસયો થિનમિદ્ધાધિમુત્તો’’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩).

અયં અનુસયોતિ અયં ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામરાગાદિકો અપ્પહીનોયેવ અનુસયિતકિલેસો. અપ્પહીનોયેવ હિ થામગતો કિલેસો અનુસયો. પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો પરેસં સત્તાનં, હીનસત્તાનન્તિ અત્થો. એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં વેનેય્યવસેન દ્વિધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તવેમત્તતાઞાણન્તિ પરભાવો ચ અપરભાવો ચ પરોપરિયત્તં અ-કારસ્સ ઓકારં કત્વા, તસ્સ વેમત્તતા પરોપરિયત્તવેમત્તતા. સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તવેમત્તતાય ઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તવેમત્તતાઞાણન્તિ પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

તત્થ યન્તિ યં અનેકવિહિતસ્સ પુબ્બેનિવાસસ્સ અનુસ્સરણવસેન ભગવતો ઞાણં, ઇદં અટ્ઠમં તથાગતબલન્તિ સમ્બન્ધો. અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં, અનેકેહિ વા પકારેહિ પવત્તિતં. પુબ્બેનિવાસન્તિ અનુસ્સરિતું ઇચ્છિતં અત્તનો પરેસઞ્ચ સમનન્તરાતીતં ભવં આદિં કત્વા તત્થ તત્થ નિવુત્થસન્તાનં. અનુસ્સરતીતિ ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિ એવં જાતિપટિપાટિયા અનુગન્ત્વા સરતિ, અનુદેવ વા સરતિ, ચિત્તે અભિનિન્નામિતમત્તે એવ સરતીતિ અત્થો. ભગવતો હિ પરિકમ્મકિચ્ચં નત્થિ, આવજ્જનમત્તેનેવ સરતિ. સેય્યથિદન્તિ આરદ્ધપ્પકારનિદસ્સનત્થે નિપાતો. એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુપિ.

અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો, વડ્ઢમાનો વિવટ્ટકપ્પોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો તંમૂલત્તા, વિવટ્ટેન ચ વિવટ્ટટ્ઠાયી. એવઞ્હિ સતિ યાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવટ્ટો સંવટ્ટટ્ઠાયી વિવટ્ટો વિવટ્ટટ્ઠાયી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬) વુત્તાનિ, તાનિ સબ્બાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ. અમુત્રાસિન્તિઆદિ સરણાકારદસ્સનં. તત્થ અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે, અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયં વા ગતિયં વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ ભગ્ગવો વા ગોતમો વા. એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદીતિ અનેકપ્પકારેન કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસપ્પભેદાનં વા સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરમાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિકપ્પસહસ્સપરમાયુપરિયન્તો વા. સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સો તતો ભવતો, સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુન અમુકસ્મિં નામ સત્તનિકાયે ઉદપાદિં. અથ વા તત્રાપિ ભવે વા સત્તનિકાયે વા અહોસિં. એવંનામોતિઆદિ વુત્તત્થમેવ.

૬૪. દિબ્બેનાતિઆદીસુ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તમ્પિ પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિમુત્તત્તા દૂરેપિ આરમ્મણગ્ગહણસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદમ્પિ વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં, દિબ્બવિહારવસેન વા પટિલદ્ધત્તા, અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બં, આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તાપિ દિબ્બં, તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ. ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ. ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધં. યો હિ ચુતિમત્તમેવ પસ્સતિ, ન ઉપપાતં, સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો ઉપપાતમત્તમેવ પસ્સતિ ન ચુતિં, સો નવસત્તપાતુભાવદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો પન તદુભયં પસ્સતિ, સો યસ્મા દુવિધમ્પિ તં દિટ્ઠિગતં અતિવત્તતિ. તસ્માસ્સ તં દસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુ હોતિ. તદુભયઞ્ચ ભગવા પસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધ’’ન્તિ.

એકાદસઉપક્કિલેસવિરહતો વા વિસુદ્ધં. યથાહ –

‘‘સો ખો અહં અનુરુદ્ધા ‘વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં. ‘અમનસિકારો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો… થિનમિદ્ધં… છમ્ભિતત્તં… ઉપ્પિલં… દુટ્ઠુલ્લં… અચ્ચારદ્ધવીરિયં… અતિલીનવીરિયં… અભિજપ્પા… નાનત્તસઞ્ઞા… અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ ઇતિ વિદિત્વા અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૨) એવમાદિ.

તદેવં એકાદસઉપક્કિલેસવિરહતો વા વિસુદ્ધં. મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેન અતિક્કન્તમાનુસકં, મંસચક્ખું અતિક્કન્તત્તા વા અતિક્કન્તમાનુસકં. તેન દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન.

સત્તે પસ્સતીતિ મનુસ્સો મનુસ્સં મંસચક્ખુના વિય સત્તે પસ્સતિ ઓલોકેતિ. ચવમાને ઉપપજ્જમાનેતિ એત્થ ચુતિક્ખણે ઉપપત્તિક્ખણે વા દિબ્બચક્ખુનાપિ દટ્ઠું ન સક્કા. યે પન આસન્નચુતિકા ઇદાનિ ચવિસ્સન્તિ, યે ચ ગહિતપટિસન્ધિકા સમ્પતિ નિબ્બત્તા, તે ‘‘ચવમાના ઉપપજ્જમાના’’તિ અધિપ્પેતા. તે એવરૂપે ચવમાને ઉપપજ્જમાને. હીનેતિ મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા હીનજાતિકુલભોગાદિવસેન હીળિતે પરિભૂતે. પણીતેતિ અમોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા તબ્બિપરીતે. સુવણ્ણેતિ અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા ઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણયુત્તે. દુબ્બણ્ણેતિ દોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા અનિટ્ઠાકન્તામનાપવણ્ણયુત્તે અભિરૂપે વિરૂપે વાતિ અત્થો. સુગતેતિ સુગતિગતે, અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને. દુગ્ગતેતિ દુગ્ગતિગતે, લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને. યથાકમ્મૂપગેતિ યં યં કમ્મં ઉપચિતં, તેન તેન ઉપગતે. તત્થ પુરિમેહિ ‘‘ચવમાને’’તિઆદીહિ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તં. ઇમિના પન પદેન યથાકમ્મૂપગઞાણકિચ્ચં. યથાકમ્મૂપગઞાણઅનાગતંસઞાણાનિ ચ દિબ્બચક્ખુપાદકાનેવ દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તિ.

કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ દુટ્ઠુ ચરિતં, દુટ્ઠં વા ચરિતં કિલેસપૂતિકત્તા દુચ્ચરિતં. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા પવત્તં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. એવં વચીમનોદુચ્ચરિતાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ. સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગીભૂતા. અરિયાનં ઉપવાદકાતિ બુદ્ધાદીનં અરિયાનં, અન્તમસો ગિહિસોતાપન્નાનમ્પિ અન્તિમવત્થુના વા ગુણપરિધંસનેન વા ઉપવાદકા અક્કોસકા ગરહકા. મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ વિપરીતદસ્સના. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિહેતુભૂતસમાદિન્નનાનાવિધકમ્મા. યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિમૂલકેસુ કાયકમ્માદીસુ અઞ્ઞેપિ સમાદપેન્તિ. તત્થ વચીમનોદુચ્ચરિતગ્ગહણેન અરિયૂપવાદમિચ્છાદિટ્ઠીસુ ગહિતાસુપિ તેસં પુન વચનં મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં. મહાસાવજ્જો હિ અરિયૂપવાદો આનન્તરિયસદિસો. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૯).

મિચ્છાદિટ્ઠિતો ચ મહાસાવજ્જતરં નામ અઞ્ઞં નત્થિ. યથાહ –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં મહાસાવજ્જતરં, યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, વજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦).

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયવેવચનં. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા આયસ્સ અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ તત્થ દુક્કટકારિનોતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ, તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો, સુગતિતો અપેતત્તા. ન દુગ્ગતિ, મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં દીપેતિ, સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા, દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા. ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા. પેતમહિદ્ધિકાનઞ્હિ વિમાનાનિપિ નિબ્બત્તન્તિ. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં દીપેતિ, સો હિ યથાવુત્તેનત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુખસમુસ્સયેહિ વિનિપાતત્તા વિનિપાતોતિ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિઅનેકપ્પકારં નિરયમેવ દીપેતિ. ઉપપન્નાતિ ઉપગતા, તત્થ અભિનિબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો – એત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિં એવ. તત્થ સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ. રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો. સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અયં વચનત્થો. અમુકાય કપ્પકોટિયં ઉપચિતં તેનાયં એતરહિ, અનાગતે વા સગ્ગૂપગો અપાયૂપગો ચાતિ અટ્ઠમનવમબલઞાણકિચ્ચં એકજ્ઝં કત્વા દસ્સિતં. તથા કપ્પસતસહસ્સેવાતિઆદીસુપિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇમાનિ ભગવતો દ્વે ઞાણાની’’તિ.

નિહતો મારો બોધિમૂલેતિ નિહતો સમુચ્છિન્નો કિલેસમારો બોધિરુક્ખમૂલે. ઇદં ભગવતો દસમં બલન્તિ ઇદં કિલેસમારસ્સ હનનં સમુચ્છિન્દનં ભગવતો દસમં બલં. તેનેવાહ – ‘‘સબ્બાસવપરિક્ખયં ઞાણ’’ન્તિ. યસ્મા પન યદા અરહત્તમગ્ગેન સવાસના સબ્બે આસવા ખેપિતા, તદા ભગવતા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અધિગતં નામ, તસ્મા ‘‘યં સબ્બઞ્ઞુતા પત્તા’’તિઆદિ વુત્તં.

અયં તાવેત્થ આચરિયાનં સમાનત્થકથા. પરવાદી પનાહ – ‘‘દસબલઞાણં નામ પાટિએક્કં નત્થિ, યસ્મા ‘સબ્બઞ્ઞુતા પત્તા વિદિતા સબ્બધમ્મા’તિ વુત્તં, તસ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવાયં પભેદો’’તિ, તં ન તથા દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દસબલઞાણઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ જાનાતિ. દસબલઞાણેસુ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ. દુતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ, તતિયં ધાતુનાનત્તકારણમેવ, ચતુત્થં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ, પઞ્ચમં કમ્મવિપાકન્તરમેવ, છટ્ઠં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ, સત્તમં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ, અટ્ઠમં પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધસન્તતિમેવ, નવમં સત્તાનં ચુતૂપપાતમેવ, દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિઞ્ચ પજાનાતિ. એતેસં પન કિચ્ચં સબ્બં ન કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ, મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ.

અપિચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો ‘‘દસબલઞાણં નામેતં સવિતક્કસવિચારં અવિતક્કવિચારમત્તં અવિતક્કઅવિચારં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિ. જાનન્તો ‘‘પટિપાટિયા સત્ત સવિતક્કસવિચારાની’’તિ વક્ખતિ, તતો પરાનિ દ્વે અવિતક્કઅવિચારાનીતિ, આસવક્ખયઞાણં સિયા સવિતક્કસવિચારં, સિયા અવિતક્કવિચારમત્તં, સિયા અવિતક્કઅવિચારન્તિ. તથા પટિપાટિયા સત્ત કામાવચરાનિ, તતો દ્વે રૂપાવચરાનિ, અવસાને એકં લોકુત્તરન્તિ વક્ખતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન સવિતક્કસવિચારમેવ કામાવચરમેવ લોકિયમેવાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

વિચયહારસમ્પાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.