૫. ઉપપરિક્ખસુત્તવણ્ણના

૯૪. પઞ્ચમે તથા તથાતિ તેન તેન પકારેન. ઉપપરિક્ખેય્યાતિ વીમંસેય્ય પરિતુલેય્ય સમ્મસેય્ય વા. યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતોતિ યથા યથા અસ્સ ભિક્ખુનો ઉપપરિક્ખન્તસ્સ. બહિદ્ધા ચસ્સ વિઞ્ઞાણં અવિક્ખિત્તં અવિસટન્તિ બહિદ્ધા રૂપાદિઆરમ્મણે ઉપ્પજ્જનકવિક્ખેપાભાવતો અવિક્ખિત્તં સમાહિતં, તતો એવ અવિસટં સિયા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, યેન યેન પકારેન ઇમસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ભિક્ખુનો ઉપપરિક્ખતો સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ પુબ્બે સમાહિતાકારસલ્લક્ખણવસેન સમથનિમિત્તં ગહેત્વા સક્કચ્ચં નિરન્તરં સમ્મસનઞાણં પવત્તેન્તસ્સ અત્તનો વિપસ્સનાચિત્તં કમ્મટ્ઠાનતો બહિદ્ધા રૂપાદિઆરમ્મણે ઉપ્પજ્જનકં ન સિયા, અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયં ન સિયા, તેન તેન પકારેન ભિક્ખુ ઉપપરિક્ખેય્ય પરિતુલેય્યાતિ. અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતન્તિ યસ્મા વીરિયે મન્દં વહન્તે સમાધિસ્સ બલવભાવતો કોસજ્જાભિભવેન અજ્ઝત્તં ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે સઙ્કોચવસેન ઠિતત્તા સણ્ઠિતં નામ હોતિ, વીરિયસમતાય પન યોજિતાય અસણ્ઠિતં હોતિ વીથિં પટિપન્નં. તસ્મા યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતો વિઞ્ઞાણં અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતં અસ્સ, વીથિપટિપન્નં સિયા, તથા તથા ઉપપરિક્ખેય્ય. અનુપાદાય ન પરિતસ્સેય્યાતિ યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતો ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન રૂપાદીસુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં અગ્ગહેત્વા તતો એવ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન ન પરિતસ્સેય્ય, તથા તથા ઉપપરિક્ખેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કથં પન ઉપપરિક્ખતો તિવિધમ્પેતં સિયાતિ? ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયે કોસજ્જપક્ખિયે ચ ધમ્મે વજ્જેન્તો વીરિયસમતં યોજેત્વા પુબ્બેવ વિપસ્સનુપક્કિલેસેહિ ચિત્તં વિસોધેત્વા યથા સમ્મદેવ વિપસ્સનાઞાણં વિપસ્સનાવીથિં પટિપજ્જતિ, તથા સમ્મસતો.

ઇતિ ભગવા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ભિક્ખુનો અનુક્કમેન પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા આરદ્ધાય અચ્ચારદ્ધવીરિયઅતિસિથિલવીરિયવિપસ્સનુપક્કિલેસેહિ ચિત્તસ્સ વિસોધનૂપાયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તથા વિસોધિતે વિપસ્સનાઞાણે ન ચિરસ્સેવ વિપસ્સનં મગ્ગેન ઘટેત્વા સકલવટ્ટદુક્ખસમતિક્કમાય સંવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહિદ્ધા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણે’’તિઆદિમાહ, તં વુત્તનયમેવ. યં પન વુત્તં – ‘‘આયતિં જાતિજરામરણદુક્ખસમુદયસમ્ભવો ન હોતી’’તિ, તસ્સત્થો – એવં વિપસ્સનં મગ્ગેન ઘટેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અગ્ગમગ્ગેન અનવસેસતો કિલેસેસુ ખીણેસુ આયતિં અનાગતે જાતિજરામરણસકલવટ્ટદુક્ખસમુદયસઙ્ખાતો સમ્ભવો ઉપ્પાદો ચ ન હોતિ, જાતિસઙ્ખાતો વા દુક્ખસમુદયો જરામરણસઙ્ખાતો દુક્ખસમ્ભવો ચ ન હોતિ.

ગાથાયં સત્તસઙ્ગપ્પહીનસ્સાતિ તણ્હાસઙ્ગો, દિટ્ઠિસઙ્ગો, માનસઙ્ગો, કોધસઙ્ગો, અવિજ્જાસઙ્ગો, કિલેસસઙ્ગો, દુચ્ચરિતસઙ્ગોતિ ઇમેસં સત્તન્નં સઙ્ગાનં પહીનત્તા સત્તસઙ્ગપ્પહીનસ્સ. કેચિ પન ‘‘સત્તાનુસયા એવ સત્ત સઙ્ગા’’તિ વદન્તિ. નેત્તિચ્છિન્નસ્સાતિ છિન્નભવનેત્તિકસ્સ. વિક્ખીણો જાતિસંસારોતિ પુનપ્પુનં જાયનવસેન પવત્તિયા જાતિહેતુકત્તા ચ જાતિભૂતો સંસારોતિ જાતિસંસારો, સો ભવનેત્તિયા છિન્નત્તા વિક્ખીણો પરિક્ખીણો, તતો એવ નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.