૫. પઞ્ચમવગ્ગો

૧. અગ્ગપ્પસાદસુત્તવણ્ણના

૯૦. પઞ્ચમવગ્ગસ્સ પઠમે અગ્ગપ્પસાદાતિ એત્થ અયં અગ્ગસદ્દો આદિકોટિકોટ્ઠાસસેટ્ઠેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘અજ્જતગ્ગે, સમ્મ દોવારિક, આવરામિ દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં (મ. નિ. ૨.૭૦). અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૫૦; પારા. ૧૫) ચ આદીસુ આદિમ્હિ દિસ્સતિ. ‘‘તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તં અઙ્ગુલગ્ગં પરામસેય્ય (કથા. ૪૪૧). ઉચ્છગ્ગં વેળગ્ગ’’ન્તિ ચ આદીસુ કોટિયં. ‘‘અમ્બિલગ્ગં વા મધુરગ્ગં વા તિત્તકગ્ગં વા (સં. નિ. ૫.૩૭૪). અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેન વા પરિવેણગ્ગેન વા ભાજેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૧૮) ચ આદીસુ કોટ્ઠાસે. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ (અ. નિ. ૪.૯૫). અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ ચ આદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭) સેટ્ઠે. સ્વાયમિધાપિ સેટ્ઠેયેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અગ્ગેસુ સેટ્ઠેસુ પસાદા, અગ્ગભૂતા સેટ્ઠભૂતા વા પસાદા અગ્ગપ્પસાદાતિ અત્થો.

પુરિમસ્મિઞ્ચ અત્થે અગ્ગસદ્દેન બુદ્ધાદિરતનત્તયં વુચ્ચતિ. તેસુ ભગવા તાવ અસદિસટ્ઠેન, ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેન, અસમસમટ્ઠેન ચ અગ્ગો. સો હિ મહાભિનીહારં દસન્નં પારમીનં પવિચયઞ્ચ આદિં કત્વા તેહિ બોધિસમ્ભારગુણેહિ ચેવ બુદ્ધગુણેહિ ચ સેસજનેહિ અસદિસોતિ અસદિસટ્ઠેન અગ્ગો. યે ચસ્સ ગુણા મહાકરુણાદયો, તે સેસસત્તાનં ગુણેહિ વિસિટ્ઠાતિ ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેનપિ સબ્બસત્તુત્તમતાય અગ્ગો. યે પન પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બસત્તેહિ અસમા, તેહિ સદ્ધિં અયમેવ રૂપકાયગુણેહિ ચેવ ધમ્મકાયગુણેહિ ચ સમોતિ અસમસમટ્ઠેનપિ અગ્ગો. તથા દુલ્લભપાતુભાવતો અચ્છરિયમનુસ્સભાવતો બહુજનહિતસુખાવહતો અદુતિયઅસહાયાદિભાવતો ચ ભગવા લોકે અગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘એકપુગ્ગલસ્સ, ભિક્ખવે, પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં, કતમસ્સ એકપુગ્ગલસ્સ? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધો.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ, અદુતિયો અસહાયો અપ્પટિમો અપ્પટિસમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અસમો અસમસમો દ્વિપદાનં અગ્ગો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦-૧૭૨, ૧૭૪).

ધમ્મસઙ્ઘાપિ અઞ્ઞધમ્મસઙ્ઘેહિ અસદિસટ્ઠેન વિસિટ્ઠગુણતાય દુલ્લભપાતુભાવાદિના ચ અગ્ગા. તથા હિ તેસં સ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણવિસેસેહિ અઞ્ઞધમ્મસઙ્ઘા સદિસા અપ્પતરનિહીના વા નત્થિ, કુતો સેટ્ઠા. સયમેવ ચ પન તેહિ વિસિટ્ઠગુણતાય સેટ્ઠા. તથા દુલ્લભુપ્પાદઅચ્છરિયભાવબહુજનહિતસુખાવહા અદુતિયઅસહાયાદિસભાવા ચ તે. યદગ્ગેન હિ ભગવા દુલ્લભપાતુભાવો, તદગ્ગેન ધમ્મસઙ્ઘાપીતિ. અચ્છરિયાદિભાવેપિ એસેવ નયો. એવં અગ્ગેસુ સેટ્ઠેસુ ઉત્તમેસુ પવરેસુ ગુણવિસિટ્ઠેસુ પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા.

દુતિયસ્મિં પન અત્થે યથાવુત્તેસુ અગ્ગેસુ બુદ્ધાદીસુ ઉપ્પત્તિયા અગ્ગભૂતા પસાદા અગ્ગપ્પસાદા. યે પન અરિયમગ્ગેન આગતા અવેચ્ચપ્પસાદા, તે એકન્તેનેવ અગ્ગભૂતા પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા. યથાહ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૦૨૭). અગ્ગવિપાકત્તાપિ ચેતે અગ્ગપ્પસાદા. વુત્તઞ્હિ ‘‘અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો’’તિ.

યાવતાતિ યત્તકા. સત્તાતિ પાણિનો. અપદાતિ અપાદકા. દ્વિપદાતિ દ્વિપાદકા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો. યથા ‘‘અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા કામાસવો પવડ્ઢતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭) એત્થ અનુપ્પન્નો ચ ઉપ્પન્નો ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૨; સં. નિ. ૨.૧૨) એત્થ ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદતો વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૨; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૨૮૬) એત્થ અગ્ગિતો ચ ઉદકતો ચ મિથુભેદતો ચાતિ અત્થો, એવં ‘‘અપદા વા…પે… અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ એત્થાપિ અપદા ચ દ્વિપદા ચાતિ સમ્પિણ્ડનવસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો’’તિ.

રૂપિનોતિ રૂપવન્તો. ન રૂપિનોતિ અરૂપિનો. સઞ્ઞિનોતિ સઞ્ઞાવન્તો. ન સઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞિનો. નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો નામ ભવગ્ગપરિયાપન્ના. એત્તાવતા ચ કામભવો, રૂપભવો, અરૂપભવો, એકવોકારભવો, ચતુવોકારભવો, પઞ્ચવોકારભવો, સઞ્ઞીભવો, અસઞ્ઞીભવો, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીભવોતિ નવવિધેપિ ભવે સત્તે અનવસેસતો પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. એત્થ હિ રૂપિગ્ગહણેન કામભવો રૂપભવો પઞ્ચવોકારભવો એકવોકારભવો ચ દસ્સિતો, અરૂપિગ્ગહણેન અરૂપભવો ચતુવોકારભવો ચ દસ્સિતો. સઞ્ઞીભવાદયો પન સરૂપેનેવ દસ્સિતા. અપદાદિગ્ગહણેન કામભવપઞ્ચવોકારભવસઞ્ઞીભવાનં એકદેસો દસ્સિતોતિ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અદુતિયસુત્તે ‘‘દ્વિપદાનં અગ્ગો’’તિ દ્વિપદાનં ગહણમેવ અકત્વા અપદાદિગ્ગહણં કતન્તિ? વુચ્ચતે – અદુતિયસુત્તે તાવ સેટ્ઠતરવસેન દ્વિપદગ્ગહણમેવ કતં. ઇમસ્મિઞ્હિ લોકે સેટ્ઠો નામ ઉપ્પજ્જમાનો અપદચતુપ્પદબહુપ્પદેસુ ન ઉપ્પજ્જતિ, દ્વિપદેસુયેવ ઉપ્પજ્જતિ. કતરેસુ દ્વિપદેસુ? મનુસ્સેસુ ચેવ દેવેસુ ચ. મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જમાનો સકલલોકં વસે વત્તેતું સમત્થો બુદ્ધો હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પન ‘‘તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતું વસે વત્તેતું સમત્થો’’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૪) વુત્તં. દેવેસુ ઉપ્પજ્જમાનો દસસહસ્સિલોકધાતું વસે વત્તનકો મહાબ્રહ્મા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ કપ્પિયકારકો વા આરામિકો વા સમ્પજ્જતિ. ઇતિ તતોપિ સેટ્ઠતરવસેનેસ ‘‘દ્વિપદાનં અગ્ગો’’તિ તત્થ વુત્તો, ઇધ પન અનવસેસપરિયાદાનવસેન એવં વુત્તં. યાવત્તકા હિ સત્તા અત્તભાવપરિયાપન્ના અપદા વા…પે… નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં, મકારો પદસન્ધિકરો. અગ્ગો અક્ખાયતીતિ પદવિભાગો.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ અગ્ગે સમ્માસમ્બુદ્ધે પસન્નાનં યો પસાદો, સો અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો કોટિભૂતો વા, તસ્મા તસ્સ વિપાકોપિ અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો કોટિભૂતો ઉળારતમો પણીતતમો હોતિ. સો પન પસાદો દુવિધો લોકિયલોકુત્તરભેદતો. તેસુ લોકિયસ્સ તાવ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘બુદ્ધોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનપિ જમ્બુદીપસ્સ.

‘‘સતં હત્થી સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરી રથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુક્કમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ પદવીતિહારસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં’’. (સં. નિ. ૧.૨૪૨; ચૂળવ. ૩૦૫);

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, બુદ્ધં સરણગમનં હોતિ, બુદ્ધં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. તે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હન્તિ – દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન, દિબ્બેહિ રૂપેહિ, દિબ્બેહિ સદ્દેહિ, દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ, દિબ્બેહિ રસેહિ, દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો. તસ્મા સો અપાયદુક્ખવિનિવત્તનેન સદ્ધિં સમ્પત્તિભવેસુ સુખવિપાકદાયકોતિ દટ્ઠબ્બો. લોકુત્તરો પન સામઞ્ઞફલવિપાકદાયકો વટ્ટદુક્ખવિનિવત્તકો ચ. સબ્બોપિ ચાયં પસાદો પરમ્પરાય વટ્ટદુક્ખં વિનિવત્તેતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો સદ્ધં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ. ઉજુગતચિત્તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૨૬).

ધમ્માતિ સભાવધમ્મા. સઙ્ખતાતિ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતાતિ સઙ્ખતા, સપ્પચ્ચયધમ્મા. હેતૂહિ પચ્ચયેહિ ચ ન કેહિચિ કતાતિ અસઙ્ખતા, અપ્પચ્ચયનિબ્બાનં. સઙ્ખતાનં પટિયોગિભાવેન ‘‘અસઙ્ખતા’’તિ પુથુવચનં. વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ તેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં યો વિરાગસઙ્ખાતો અસઙ્ખતધમ્મો, સો સભાવેનેવ સણ્હસુખુમભાવતો સન્તતરપણીતતરભાવતો ગમ્ભીરાદિભાવતો મદનિમ્મદનાદિભાવતો ચ અગ્ગં સેટ્ઠં ઉત્તમં પવરન્તિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ નિપાતો, યો અયન્તિ અત્થો. મદનિમ્મદનોતિઆદીનિ સબ્બાનિ નિબ્બાનવેવચનાનિયેવ. તથા હિ તં આગમ્મ માનમદપુરિસમદાદિકો સબ્બો મદો નિમ્મદીયતિ પમદ્દીયતિ, કામપિપાસાદિકા સબ્બા પિપાસા વિનીયતિ, કામાલયાદિકા સબ્બેપિ આલયા સમુગ્ઘાતીયન્તિ, સબ્બેપિ કમ્મવટ્ટકિલેસવટ્ટવિપાકવટ્ટા ઉપચ્છિજ્જન્તિ, અટ્ઠસતભેદા સબ્બાપિ તણ્હા ખીયતિ, સબ્બેપિ કિલેસા વિરજ્જન્તિ, સબ્બં દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા મદનિમ્મદનો…પે… નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. યા પનેસા તણ્હા ભવેન ભવં, ફલેન કમ્મં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ કત્વા વાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં વાનં એત્થ નત્થિ, એતસ્મિં વા અધિગતે અરિયપુગ્ગલસ્સ ન હોતીતિ નિબ્બાનં.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ એત્થાપિ –

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે…પે…. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘ધમ્મોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે….

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, ધમ્મં સરણગમનં હોતિ. ધમ્મં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન ધમ્મે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો. એવમેત્થ અસઙ્ખતધમ્મવસેનેવ અગ્ગભાવો આગતો, સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણદસ્સનત્થં અરિયમગ્ગવસેનપિ અયમત્થો લબ્ભતેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪).

‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ ચ. (ધ. પ. ૨૭૩).

સઙ્ઘા વા ગણા વાતિ જનસમૂહસઙ્ખાતા યાવતા લોકે સઙ્ઘા વા ગણા વા. તથાગતસાવકસઙ્ઘોતિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહસઙ્ખાતો દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો તથાગતસ્સ સાવકસઙ્ઘો. તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ અત્તનો સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદિગુણવિસેસેન તેસં સઙ્ઘાનં અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ યાનિ ઇમાનિ. ચત્તારિ પુરિસયુગાનીતિ યુગળવસેન પઠમમગ્ગટ્ઠો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળં, યાવ ચતુત્થમગ્ગટ્ઠો ચતુત્થફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળન્તિ એવં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ. અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલાતિ પુરિસપુગ્ગલવસેન એકો પઠમમગ્ગટ્ઠો એકો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇમિના નયેન અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા. એત્થ ચ પુરિસોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા એકત્થાનિ એતાનિ પદાનિ, વેનેય્યવસેન પનેવં વુત્તં. એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ યાનિમાનિ યુગવસેન ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ, પાટેક્કતો અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો.

આહુનેય્યોતિઆદીસુ આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, દૂરતોપિ આગન્ત્વા સીલવન્તેસુ દાતબ્બન્તિ અત્થો. ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. મહપ્ફલભાવકરણતો તં આહુનં પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ આહુનેય્યો. અથ વા દૂરતોપિ આગન્ત્વા સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ એત્થ હુનિતબ્બં, સક્કાદીનમ્પિ આહવનં અરહતીતિ વા આહવનીયો. યો ચાયં બ્રાહ્મણાનં આહવનીયો નામ અગ્ગિ, યત્થ હુતં મહપ્ફલન્તિ તેસં લદ્ધિ, સો ચે હુતસ્સ મહપ્ફલતાય આહવનીયો, સઙ્ઘોવ આહવનીયો. સઙ્ઘે હુતઞ્હિ મહપ્ફલં હોતિ. યથાહ –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જન્તુ, અગ્ગિં પરિચરે વને;

એકઞ્ચ ભાવિતત્તાનં, મુહુત્તમપિ પૂજયે;

સા એવ પૂજના સેય્યો, યઞ્ચે વસ્સસતં હુત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૦૭);

તયિદં નિકાયન્તરે ‘‘આહવનીયો’’તિ પદં ઇધ ‘‘આહુનેય્યો’’તિ ઇમિના પદેન અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનતો પન કિઞ્ચિમત્તમેવ નાનં, તસ્મા એવમત્થવણ્ણના કતા.

પાહુનેય્યોતિ એત્થ પન પાહુનં વુચ્ચતિ દિસાવિદિસતો આગતાનં પિયમનાપાનં ઞાતિમિત્તાનં અત્થાય સક્કારેન પટિયત્તં આગન્તુકદાનં, તમ્પિ ઠપેત્વા તે તથારૂપે પાહુનકે સઙ્ઘસ્સેવ દાતું યુત્તં. તથા હેસ એકબુદ્ધન્તરેપિ દિસ્સતિ અબ્બોકિણ્ણઞ્ચ. અયં પનેત્થ પદત્થો – ‘‘પિયમનાપત્તકરેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં પાહુનમસ્સ દાતું યુત્તં, પાહુનઞ્ચ પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ પાહુનેય્યો. યેસં પન પાહવનીયોતિ પાળિ, તેસં યસ્મા સઙ્ઘો પુબ્બકારં અરહતિ, તસ્મા સઙ્ઘો સબ્બપઠમં આનેત્વા એત્થ હુનિતબ્બન્તિ પાહવનીયો, સબ્બપ્પકારેન વા આહવનં અરહતીતિ પાહવનીયો. સ્વાયમિધ તેનેવ અત્થેન પાહુનેય્યોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘દક્ખિણા’’તિ પરલોકં સદ્દહિત્વા દાતબ્બદાનં, તં દક્ખિણં અરહતિ દક્ખિણાય વા હિતો મહપ્ફલભાવકરણેન વિસોધનતોતિ દક્ખિણેય્યો. ઉભો હત્થે સિરસિ પતિટ્ઠપેત્વા સબ્બલોકેન કરિયમાનં અઞ્જલિકમ્મં અરહતીતિ અઞ્જલિકરણીયો. અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ સબ્બલોકસ્સ અસદિસં પુઞ્ઞવિરૂહનટ્ઠાનં. યથા હિ રત્તસાલીનં વા યવાનં વા વિરૂહનટ્ઠાનં ‘‘રત્તસાલિક્ખેત્તં યવક્ખેત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સઙ્ઘો સદેવકસ્સ લોકસ્સ પુઞ્ઞવિરૂહનટ્ઠાનં. સઙ્ઘં નિસ્સાય હિ લોકસ્સ નાનપ્પકારહિતસુખનિબ્બત્તકાનિ પુઞ્ઞાનિ વિરૂહન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. ઇધાપિ –

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે…પે…. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘સઙ્ઘોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે…’’.

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, સઙ્ઘં સરણગમનં હોતિ, સઙ્ઘં સરણગમનહેતુ ખો દેવાનમિન્દ…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

આદીનં સુત્તપદાનં વસેન સઙ્ઘે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો, તેનસ્સ અગ્ગતા અગ્ગવિપાકતા ચ વેદિતબ્બા. તથા અનુત્તરિયપટિલાભો સત્તમભવાદિતો પટ્ઠાય વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદો અનુત્તરસુખાધિગમોતિ એવમાદિઉળારફલનિપ્ફાદનવસેન અગ્ગવિપાકતા વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ અગ્ગતોતિ અગ્ગે રતનત્તયે, અગ્ગભાવતો વા પસન્નાનં. અગ્ગં ધમ્મન્તિ અગ્ગસભાવં બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં રતનત્તયસ્સ અનઞ્ઞસાધારણં ઉત્તમસભાવં, દસબલાદિસ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણસભાવં વા વિજાનતં વિજાનન્તાનં. એવં સાધારણતો અગ્ગપ્પસાદવત્થું દસ્સેત્વા ઇદાનિ અસાધારણતો તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘અગ્ગે બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પસન્નાનન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદેન ઇતરપ્પસાદેન ચ પસન્નાનં અધિમુત્તાનં. વિરાગૂપસમેતિ વિરાગે ઉપસમે ચ, સબ્બસ્સ રાગસ્સ સબ્બેસં કિલેસાનં અચ્ચન્તવિરાગહેતુભૂતે અચ્ચન્તઉપસમહેતુભૂતે ચાતિ અત્થો. સુખેતિ વટ્ટદુક્ખક્ખયભાવેન સઙ્ખારૂપસમસુખભાવેન ચ સુખે.

અગ્ગસ્મિં દાનં દદતન્તિ અગ્ગે રતનત્તયે દાનં દેન્તાનં દેય્યધમ્મં પરિચ્ચજન્તાનં. તત્થ ધરમાનં ભગવન્તં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા પરિનિબ્બુતઞ્ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ધાતુચેતિયાદિકે ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા બુદ્ધે દાનં દદન્તિ નામ. ‘‘ધમ્મં પૂજેસ્સામા’’તિ ધમ્મધરે પુગ્ગલે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા ધમ્મઞ્ચ ચિરટ્ઠિતિકં કરોન્તા ધમ્મે દાનં દદન્તિ નામ. તથા અરિયસઙ્ઘં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા તં ઉદ્દિસ્સ ઇતરસ્મિમ્પિ તથા પટિપજ્જન્તા સઙ્ઘે દાનં દદન્તિ નામ. અગ્ગં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એવં રતનત્તયે પસન્નેન ચેતસા ઉળારં પરિચ્ચાગં ઉળારઞ્ચ પૂજાસક્કારં પવત્તેન્તાનં દિવસે દિવસે અગ્ગં ઉળારં કુસલં ઉપચીયતિ. ઇદાનિ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અગ્ગવિપાકતાય અગ્ગભાવં દસ્સેતું ‘‘અગ્ગં આયૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગં આયૂતિ દિબ્બં વા માનુસં વા અગ્ગં ઉળારતમં આયુ. પવડ્ઢતીતિ ઉપરૂપરિ બ્રૂહતિ. વણ્ણોતિ રૂપસમ્પદા. યસોતિ પરિવારસમ્પદા. કિત્તીતિ થુતિઘોસો. સુખન્તિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સુખં. બલન્તિ કાયબલં ઞાણબલઞ્ચ.

અગ્ગસ્સ દાતાતિ અગ્ગસ્સ રતનત્તયસ્સ દાતા, અથ વા અગ્ગસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાનં ઉળારં કત્વા તત્થ પુઞ્ઞં પવત્તેતા. અગ્ગધમ્મસમાહિતોતિ અગ્ગેન પસાદધમ્મેન દાનાદિધમ્મેન ચ સમાહિતો સમન્નાગતો અચલપ્પસાદયુત્તો, તસ્સ વા વિપાકભૂતેહિ બહુજનસ્સ પિયમનાપતાદિધમ્મેહિ યુત્તો. અગ્ગપ્પત્તો પમોદતીતિ યત્થ યત્થ સત્તનિકાયે ઉપ્પન્નો, તત્થ તત્થ અગ્ગભાવં સેટ્ઠભાવં અધિગતો, અગ્ગભાવં વા લોકુત્તરમગ્ગફલં અધિગતો પમોદતિ અભિરમતિ પરિતુસ્સતીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. જીવિકસુત્તવણ્ણના

૯૧. દુતિયં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન દેસિતં. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે વિહરન્તે ભિક્ખૂ આગન્તુકભિક્ખૂનં સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપેન્તા પત્તચીવરાનિ પટિસામેન્તા સામણેરા ચ લાભભાજનીયટ્ઠાને સમ્પત્તસમ્પત્તાનં લાભં ગણ્હન્તા ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા અહેસું. તં સુત્વા ભગવા ભિક્ખૂ પણામેસિ. તે કિર સબ્બેવ નવા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં. તં ઞત્વા મહાબ્રહ્મા આગન્ત્વા ‘‘અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૫૮) તેસં પણામિતભિક્ખૂનં અનુગ્ગણ્હનં યાચિ. ભગવા તસ્સ ઓકાસં અકાસિ. અથ મહાબ્રહ્મા ‘‘કતાવકાસો ખોમ્હિ ભગવતા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ભગવા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ આનન્દત્થેરસ્સ આકારં દસ્સેસિ. અથ તે ભિક્ખૂ આનન્દત્થેરેન પક્કોસિતા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સારજ્જમાનરૂપા એકમન્તં નિસીદિંસુ. ભગવા તેસં સપ્પાયદેસનં વીમંસન્તો ‘‘ઇમે આમિસહેતુ પણામિતા, પિણ્ડિયાલોપધમ્મદેસના નેસં સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે’’તિ ઇમં દેસનં દેસેસિ.

તત્રાયં અન્તસદ્દો ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પુબ્બન્તકપ્પિકા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯) કોટ્ઠાસે આગતો. ‘‘અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સ, અન્તવા અયં લોકો પરિવટુમો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૫) પરિચ્છેદે. ‘‘હરિતન્તં વા પથન્તં વા સેલન્તં વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) મરિયાદાયં. ‘‘અન્તં અન્તગુણ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) સરીરાવયવે ‘‘ચરન્તિ લોકે પરિવારછન્ના, અન્તો અસુદ્ધા બહિ સોભમાના’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૨; મહાનિ. ૧૯૧) ચિત્તે. ‘‘અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તો નિમુગ્ગપોસીની’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૯; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૯) અબ્ભન્તરે.

‘‘મિગાનં કોટ્ઠુકો અન્તો, પક્ખીનં પન વાયસો;

એરણ્ડો અન્તો રુક્ખાનં, તયો અન્તા સમાગતા’’તિ. (જા. ૧.૩.૧૩૫) –

આદીસુ લામકે. ઇધાપિ લામકે એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અન્તમિદં ભિક્ખવે જીવિકાનન્તિ ભિક્ખવે ઇદં જીવિકાનં અન્તં પચ્છિમં લામકં, સબ્બનિહીનં જીવિતન્તિ અત્થો. યદિદં પિણ્ડોલ્યન્તિ યં ઇદં પિણ્ડપરિયેસનેન ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ જીવિતં. અયં પનેત્થ પદત્થો – પિણ્ડાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, તસ્સ કમ્મં પિણ્ડોલ્યં, પિણ્ડપરિયેસનેન જીવિકાતિ અત્થો.

અભિસાપોતિ અક્કોસો. કુપિતા હિ મનુસ્સા અત્તનો પચ્ચત્થિકં ‘‘પિલોતિકખણ્ડં નિવાસેત્વા કપાલહત્થો પિણ્ડં પરિયેસમાનો ચરેય્યાસી’’તિ અક્કોસન્તિ. અથ વા ‘‘કિં તુય્હં અકાતબ્બં અત્થિ, યો ત્વં એવં બલવીરિયૂપપન્નોપિ હિરોત્તપ્પં પહાય કપણો પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણી’’તિ એવમ્પિ અક્કોસન્તિયેવ. તઞ્ચ ખો એતન્તિ તં એતં અભિસપમ્પિ સમાનં પિણ્ડોલ્યં. કુલપુત્તા ઉપેન્તિ અત્થવસિકાતિ મમ સાસને જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ અત્થવસિકા કારણવસિકા હુત્વા કારણવસં પટિચ્ચ ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ.

રાજાભિનીતાતિઆદીસુ યે રઞ્ઞો સન્તકં ખાદિત્વા રઞ્ઞા બન્ધનાગારે બન્ધાપિતા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે રઞ્ઞા બન્ધનં અભિનીતત્તા રાજાભિનીતા નામ. યે પન ચોરેહિ અટવિયં ગહેત્વા એકચ્ચેસુ મારિયમાનેસુ એકચ્ચે ‘‘મયં સામિ તુમ્હેહિ વિસ્સટ્ઠા ગેહં અનજ્ઝાવસિત્વા પબ્બજિસ્સામ, તત્થ તત્થ યં યં બુદ્ધપૂજાદિપુઞ્ઞં કરિસ્સામ, તતો તતો તુમ્હાકં પત્તિં દસ્સામા’’તિ તેહિ વિસ્સટ્ઠા પબ્બજન્તિ, તે ચોરાભિનીતા નામ ચોરેહિ મારેતબ્બતં અભિનીતત્તા. યે પન ઇણં ગહેત્વા પટિદાતું અસક્કોન્તા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે ઇણટ્ટા નામ. તઞ્ચ ખો એતં પિણ્ડોલ્યં કુલપુત્તા મમ સાસને નેવ રાજાભિનીતા…પે… ન આજીવિકાપકતા ઉપેન્તિ, અપિચ ખો ‘‘ઓતિણ્ણમ્હા જાતિયા…પે… પઞ્ઞાયેથા’’તિ ઉપેન્તીતિ પદસમ્બન્ધો.

તત્થ ઓતિણ્ણમ્હાતિ ઓતિણ્ણા અમ્હા. જાતિયાતિઆદીસુ તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે ખન્ધાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણં. ઞાતિરોગભોગસીલદિટ્ઠિબ્યસનેહિ ફુટ્ઠસ્સ સન્તાપો અન્તો નિજ્ઝાનં સોકો, તેહિ ફુટ્ઠસ્સ વચીવિપ્પલાપો પરિદેવો. અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બપટિહતકાયસ્સ કાયપીળનં દુક્ખં, આઘાતવત્થૂસુ ઉપહતચિત્તસ્સ ચેતોપીળનં દોમનસ્સં. ઞાતિબ્યસનાદીહિ એવ ફુટ્ઠસ્સ પરિદેવેનપિ અધિવાસેતું અસમત્થસ્સ ચિત્તસન્તાપસમુટ્ઠિતો ભુસો આયાસો ઉપાયાસો. એતેહિ જાતિઆદીહિ ઓતિણ્ણા દુક્ખોતિણ્ણા, તેહિ જાતિઆદિદુક્ખેહિ અન્તો અનુપવિટ્ઠા. દુક્ખપરેતાતિ તેહિ દુક્ખદુક્ખવત્થૂહિ અભિભૂતા. જાતિઆદયો હિ દુક્ખસ્સ વત્થુભાવતો દુક્ખા, દુક્ખભાવતો ચ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા દુક્ખાતિ. અપ્પેવ નામ…પે… પઞ્ઞાયેથાતિ ઇમસ્સ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ પરિચ્છેદકરણં ઓસાનકિરિયા અપિ નામ પઞ્ઞાયેય્ય.

સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલૂતિ ઇદં યો કુલપુત્તો ‘‘દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’’તિ પુબ્બે ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા પબ્બજિતો અપરભાગે તં પબ્બજ્જં તથારૂપં કાતું ન સક્કોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાલૂતિ પરભણ્ડાનં અભિજ્ઝાયિતા. તિબ્બસારાગોતિ બલવરાગો. બ્યાપન્નચિત્તોતિ બ્યાપાદેન પૂતિભૂતત્તા વિપન્નચિત્તો. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પોતિ તિખિણસિઙ્ગો વિય ચણ્ડગોણો પરેસં ઉપઘાતવસેન દુટ્ઠચિત્તો. મુટ્ઠસ્સતીતિ ભત્તનિક્ખિત્તકાકો વિય, મંસનિક્ખિત્તસુનખો વિય ચ નટ્ઠસ્સતિ, ઇધ કતં એત્થ ન સરતિ. અસમ્પજાનોતિ નિપ્પઞ્ઞો ખન્ધાદિપરિચ્છેદરહિતો. અસમાહિતોતિ ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવા વિય અસણ્ઠિતો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ પન્થારુળ્હમિગો વિય ભન્તમનો. પાકતિન્દ્રિયોતિ યથા ગિહી સંવરાભાવેન પરિગ્ગહપરિજને ઓલોકેન્તિ અસંવુતિન્દ્રિયા, એવં અસંવુતિન્દ્રિયો હોતિ.

છવાલાતન્તિ છવાનં દડ્ઢટ્ઠાને અલાતં. ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતન્તિ પમાણેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં ઉભતો દ્વીસુ કોટીસુ આદિત્તં મજ્ઝે ગૂથમક્ખિતં. નેવ ગામેતિ સચે હિ તં યુગનઙ્ગલગોપાનસિપક્ખપાસકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ ગામે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. સચે ખેત્તકુટિયા કટ્ઠત્થરમઞ્ચકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ, અરઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. યસ્મા પન ઉભયત્થાપિ ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. તથૂપમાહન્તિ તથૂપમં છવાલાતસદિસં અહં ઇમં યથાવુત્તપુગ્ગલં વદામિ. ગિહિભોગા ચ પરિહીનોતિ યો અગારે વસન્તેહિ ગિહીહિ દાયજ્જે ભાજિયમાને અઞ્ઞથા ચ ભોગો લદ્ધબ્બો અસ્સ, તતો ચ પરિહીનો. સામઞ્ઞત્થઞ્ચાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા પરિયત્તિપટિવેધવસેન પત્તબ્બં સામઞ્ઞત્થઞ્ચ ન પરિપૂરેતિ. ઇમં પન ઉપમં સત્થા ન દુસ્સીલસ્સ વસેન આહરિ, પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન અલસસ્સ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ દૂસિતચિત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન આહરીતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ ગિહિભોગાતિ કામસુખસમ્ભોગતો. પરિહીનોતિ જીનો. સામઞ્ઞત્થન્તિ પટિવેધબાહુસચ્ચઞ્ચેવ પરિયત્તિબાહુસચ્ચઞ્ચ. તાદિસો હિ અસુતં સોતું સુતં પરિયોદાપેતું ન સક્કોતિ અલસભાવતો. દુટ્ઠુ ભગોતિ દુબ્ભગો, અલક્ખિકો કાળકણ્ણિપુરિસો. પરિધંસમાનોતિ વિનસ્સમાનો. પકિરેતીતિ વિકિરેતિ વિદ્ધંસેતિ. સબ્બમેતં ભાવિનો સામઞ્ઞત્થસ્સ અનુપ્પાદનમેવ સન્ધાય વુત્તં. છવાલાતંવ નસ્સતીતિ સો તાદિસો પુગ્ગલો યથાવુત્તં છવાલાતં વિય કસ્સચિ અનુપયુજ્જમાનો એવ નસ્સતિ ઉભતો પરિભટ્ઠભાવતો. એવં ‘‘કાયવાચાહિ અકતવીતિક્કમોપિ ચિત્તં અવિસોધેન્તો નસ્સતિ, પગેવ કતવીતિક્કમો દુસ્સીલો’’તિ તસ્સ અપાયદુક્ખભાગિભાવદસ્સનેન દુસ્સીલે આદીનવં દસ્સેત્વા તતો સત્તે વિવેચેતુકામો ‘‘કાસાવકણ્ઠા’’તિઆદિના ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સઙ્ઘાટિકણ્ણસુત્તવણ્ણના

૯૨. તતિયે સઙ્ઘાટિકણ્ણેતિ ચીવરકોટિયં. ગહેત્વાતિ પરામસિત્વા. અનુબન્ધો અસ્સાતિ અનુગતો ભવેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ અત્તનો હત્થેન મયા પારુતસ્સ સુગતમહાચીવરસ્સ કણ્ણે પરામસન્તો વિય મં અનુગચ્છેય્ય, એવં મય્હં આસન્નતરો હુત્વા વિહરેય્યા’’તિ. પાદે પાદં નિક્ખિપન્તોતિ ગચ્છન્તસ્સ મમ પાદે પાદં નિક્ખિત્તટ્ઠાને પાદુદ્ધારણાનન્તરં અત્તનો પાદં નિક્ખિપન્તો. ઉભયેનાપિ ‘‘ઠાનગમનાદીસુ અવિજહન્તો સબ્બકાલં મય્હં સમીપે એવ વિહરેય્ય ચેપી’’તિ દસ્સેતિ. સો આરકાવ મય્હં, અહઞ્ચ તસ્સાતિ સો ભિક્ખુ મયા વુત્તં પટિપદં અપૂરેન્તો મમ દૂરેયેવ, અહઞ્ચ તસ્સ દૂરેયેવ. એતેન મંસચક્ખુના તથાગતદસ્સનં રૂપકાયસમોધાનઞ્ચ અકારણં, ઞાણચક્ખુનાવ દસ્સનં ધમ્મકાયસમોધાનમેવ ચ પમાણન્તિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘ધમ્મઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન પસ્સતિ, ધમ્મં અપસ્સન્તો ન મં પસ્સતી’’તિ. તત્થ ધમ્મો નામ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો. સો ચ અભિજ્ઝાદીહિ દૂસિતચિત્તેન ન સક્કા પસ્સિતું, તસ્મા ધમ્મસ્સ અદસ્સનતો ધમ્મકાયઞ્ચ ન પસ્સતીતિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ સો મં પસ્સતિ; યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭).

‘‘ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩; પટિ. મ. ૩.૫) ચ.

‘‘ધમ્મકાયો ઇતિપિ, બ્રહ્મકાયો ઇતિપી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૧૮) ચ આદિ.

યોજનસતેતિ યોજનસતે પદેસે, યોજનસતમત્થકેતિ અત્થો. સેસં વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં. અરિયમગ્ગાધિગમવસેન ચસ્સ અનભિજ્ઝાલુઆદિભાવો દટ્ઠબ્બો.

ગાથાસુ મહિચ્છોતિ કામેસુ તિબ્બસારાગતાય મહાઇચ્છો. વિઘાતવાતિ પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પતાય સત્તેસુ આઘાતવસેન મહિચ્છતાય ઇચ્છિતાલાભેન ચ વિઘાતવા. એજાનુગોતિ એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય દાસો વિય હુત્વા તં અનુગચ્છન્તો. રાગાદિકિલેસપરિળાહાભિભવેન અનિબ્બુતો. રૂપાદિવિસયાનં અભિકઙ્ખનેન ગિદ્ધો. પસ્સ યાવઞ્ચ આરકાતિ અનેજસ્સ નિબ્બુતસ્સ વીતગેધસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓકાસવસેન સમીપેપિ સમાનો મહિચ્છો વિઘાતવા એજાનુગો અનિબ્બુતો ગિદ્ધો બાલપુથુજ્જનો ધમ્મસભાવતો યત્તકં દૂરે, તસ્સ સો દૂરભાવો પસ્સ, વત્તુમ્પિ ન સુકરન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે,

પારં સમુદ્દસ્સ તથાહુ દૂરે;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ,

સતઞ્ચ ધમ્મો અસતઞ્ચ રાજા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૪૭; જા. ૨.૨૧.૪૧૪);

ધમ્મમભિઞ્ઞાયાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં અભિઞ્ઞાય અઞ્ઞાય ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાહિ યથારહં પુબ્બભાગે જાનિત્વા. ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ તમેવ ધમ્મં અપરભાગે મગ્ગઞાણેન પરિઞ્ઞાદિવસેન યથામરિયાદં જાનિત્વા. પણ્ડિતોતિ પટિવેધબાહુસચ્ચેન પણ્ડિતો. રહદોવ નિવાતે ચાતિ નિવાતટ્ઠાને રહદો વિય અનેજો કિલેસચલનરહિતો ઉપસમ્મતિ, યથા સો રહદો નિવાતટ્ઠાને વાતેન અનબ્ભાહતો સન્નિસિન્નોવ હોતિ, એવં અયમ્પિ સબ્બથાપિ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસો કિલેસચલનરહિતો અરહત્તફલસમાધિના વૂપસમ્મતિ, સબ્બકાલં ઉપસન્તસભાવોવ હોતિ. અનેજોતિ સો એવં અનેજાદિસભાવો અરહા અનેજાદિસભાવસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓકાસતો દૂરેપિ સમાનો ધમ્મસભાવતો અદૂરે સન્તિકે એવાતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૯૩. ચતુત્થે અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિ, રાગો એવ અગ્ગિ રાગગ્ગિ. રાગો હિ ઉપ્પજ્જમાનો સત્તે અનુદહતિ ઝાપેતિ, તસ્મા ‘‘અગ્ગી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. તત્થ યથા અગ્ગિ યદેવ ઇન્ધનં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ, તં નિદહતિ, મહાપરિળાહો ચ હોતિ, એવમિમેપિ રાગાદયો યસ્મિં સન્તાને સયં ઉપ્પન્ના, તં નિદહન્તિ, મહાપરિળાહા ચ હોન્તિ દુન્નિબ્બાપયા. તેસુ રાગપરિળાહેન સન્તત્તહદયાનં ઇચ્છિતાલાભદુક્ખેન મરણપ્પત્તાનં સત્તાનં પમાણં નત્થિ. અયં તાવ રાગસ્સ અનુદહનતા. દોસસ્સ પન અનુદહનતાય વિસેસતો મનોપદોસિકા દેવા, મોહસ્સ અનુદહનતાય ખિડ્ડાપદોસિકા દેવા ચ નિદસ્સનં. મોહવસેન હિ તેસં સતિસમ્મોસો હોતિ, તસ્મા ખિડ્ડાવસેન આહારવેલં અતિવત્તેન્તા કાલં કરોન્તિ. અયં તાવ રાગાદીનં દિટ્ઠધમ્મિકો અનુદહનભાવો. સમ્પરાયિકો પન નિરયાદીસુ નિબ્બત્તાપનવસેન ઘોરતરો દુરધિવાસો ચ. અયઞ્ચ અત્થો આદિત્તપરિયાયેન વિભાવેતબ્બો.

ગાથાસુ કામેસુ મુચ્છિતેતિ વત્થુકામેસુ પાતબ્યતાવસેન મુચ્છં બાલ્યં પમાદં મિચ્છાચારં આપન્ને. બ્યાપન્નેતિ બ્યાપન્નચિત્તે દહતીતિ સમ્બન્ધો. નરે પાણાતિપાતિનોતિ ઇદં દોસગ્ગિસ્સ. અરિયધમ્મે અકોવિદેતિ યે ખન્ધાયતનાદીસુ સબ્બેન સબ્બં ઉગ્ગહપરિપુચ્છાય મનસિકારરહિતા અરિયધમ્મસ્સ અકુસલા, તે સમ્મોહેન અભિભૂતા વિસેસેન સમ્મૂળ્હા નામાતિ વુત્તા. એતે અગ્ગી અજાનન્તાતિ ‘‘એતે રાગગ્ગિઆદયો ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ અનુદહન્તી’’તિ અજાનન્તા પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પહાનાભિસમયવસેન ચ અપ્પટિવિજ્ઝન્તા. સક્કાયાભિરતાતિ સક્કાયે ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકે તણ્હાદિટ્ઠિમાનનન્દનાભિરતા. વડ્ઢયન્તીતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનેન વડ્ઢયન્તિ આચિનન્તિ. નિરયન્તિ અટ્ઠવિધં મહાનિરયં, સોળસવિધં ઉસ્સદનિરયન્તિ સબ્બમ્પિ નિરયં. તિરચ્છાનઞ્ચ યોનિયોતિ તિરચ્છાનયોનિયો ચ. અસુરન્તિ અસુરકાયં પેત્તિવિસયઞ્ચ વડ્ઢયન્તીતિ સમ્બન્ધો.

એત્તાવતા રાગગ્ગિઆદીનં ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ અનુદહનભાવદસ્સનમુખેન વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નેસં નિબ્બાપનેન વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘યે ચ રત્તિન્દિવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યુત્તાતિ ભાવનાનુયોગવસેન યુત્તા. કત્થ? સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને. તેન અઞ્ઞસાસને રાગગ્ગિઆદીનં નિબ્બાપનાભાવં દસ્સેતિ. તથા હિ અનઞ્ઞસાધારણં તેસં નિબ્બાપનવિધિં અસુભકમ્મટ્ઠાનં સઙ્ખેપેનેવ દસ્સેન્તો –

‘‘તે નિબ્બાપેન્તિ રાગગ્ગિં, નિચ્ચં અસુભસઞ્ઞિનો;

દોસગ્ગિં પન મેત્તાય, નિબ્બાપેન્તિ નરુત્તમા;

મોહગ્ગિં પન પઞ્ઞાય, યાયં નિબ્બેધગામિની’’તિ. –

આહ. તત્થ અસુભસઞ્ઞિનોતિ દ્વત્તિંસાકારવસેન ચેવ ઉદ્ધુમાતકાદિવસેન ચ અસુભભાવનાનુયોગેન અસુભસઞ્ઞિનો. મેત્તાયાતિ ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૬૪, ૬૬) વુત્તાય મેત્તાભાવનાય. એત્થ ચ અસુભજ્ઝાનઞ્ચ પાદકં કત્વા નિબ્બત્તિતઅનાગામિમગ્ગેન રાગગ્ગિદોસગ્ગીનં નિબ્બાપનં વેદિતબ્બં. પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય. તેનેવાહ ‘‘યાયં નિબ્બેધગામિની’’તિ. સા હિ કિલેસક્ખન્ધં વિનિવિજ્ઝન્તી ગચ્છતિ પવત્તતીતિ નિબ્બેધગામિનીતિ વુચ્ચતિ. અસેસં પરિનિબ્બન્તીતિ અરહત્તમગ્ગેન અસેસં રાગગ્ગિઆદિં નિબ્બાપેત્વા સઉપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા ઠિતા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા નિપકા પુબ્બેવ સમ્મપ્પધાનેન સબ્બસો કોસજ્જસ્સ સુપ્પહીનત્તા ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનેન અકિલાસુભાવેન ચ રત્તિન્દિવમતન્દિતા ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા અસેસં પરિનિબ્બન્તિ. તતો ચ અસેસં નિસ્સેસં વટ્ટદુક્ખં અચ્ચગું અતિક્કમંસુ.

એવં યે રાગગ્ગિઆદિકે નિબ્બાપેન્તિ, તેસં અનુપાદિસેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિવિદ્ધગુણેહિ થોમેન્તો ઓસાનગાથમાહ. તત્થ અરિયદ્દસાતિ અરિયેહિ બુદ્ધાદીહિ પસ્સિતબ્બં કિલેસેહિ વા આરકત્તા અરિયં નિબ્બાનં, અરિયં ચતુસચ્ચમેવ વા દિટ્ઠવન્તોતિ અરિયદ્દસા. વેદસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ, તેન વા વેદેન સંસારસ્સ પરિયોસાનં ગતાતિ વેદગુનો. સમ્મદઞ્ઞાયાતિ સમ્મદેવ સબ્બં આજાનિતબ્બં કુસલાદિં ખન્ધાદિઞ્ચ જાનિત્વા. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉપપરિક્ખસુત્તવણ્ણના

૯૪. પઞ્ચમે તથા તથાતિ તેન તેન પકારેન. ઉપપરિક્ખેય્યાતિ વીમંસેય્ય પરિતુલેય્ય સમ્મસેય્ય વા. યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતોતિ યથા યથા અસ્સ ભિક્ખુનો ઉપપરિક્ખન્તસ્સ. બહિદ્ધા ચસ્સ વિઞ્ઞાણં અવિક્ખિત્તં અવિસટન્તિ બહિદ્ધા રૂપાદિઆરમ્મણે ઉપ્પજ્જનકવિક્ખેપાભાવતો અવિક્ખિત્તં સમાહિતં, તતો એવ અવિસટં સિયા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, યેન યેન પકારેન ઇમસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ભિક્ખુનો ઉપપરિક્ખતો સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ પુબ્બે સમાહિતાકારસલ્લક્ખણવસેન સમથનિમિત્તં ગહેત્વા સક્કચ્ચં નિરન્તરં સમ્મસનઞાણં પવત્તેન્તસ્સ અત્તનો વિપસ્સનાચિત્તં કમ્મટ્ઠાનતો બહિદ્ધા રૂપાદિઆરમ્મણે ઉપ્પજ્જનકં ન સિયા, અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયં ન સિયા, તેન તેન પકારેન ભિક્ખુ ઉપપરિક્ખેય્ય પરિતુલેય્યાતિ. અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતન્તિ યસ્મા વીરિયે મન્દં વહન્તે સમાધિસ્સ બલવભાવતો કોસજ્જાભિભવેન અજ્ઝત્તં ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે સઙ્કોચવસેન ઠિતત્તા સણ્ઠિતં નામ હોતિ, વીરિયસમતાય પન યોજિતાય અસણ્ઠિતં હોતિ વીથિં પટિપન્નં. તસ્મા યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતો વિઞ્ઞાણં અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતં અસ્સ, વીથિપટિપન્નં સિયા, તથા તથા ઉપપરિક્ખેય્ય. અનુપાદાય ન પરિતસ્સેય્યાતિ યથા યથાસ્સ ઉપપરિક્ખતો ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન રૂપાદીસુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં અગ્ગહેત્વા તતો એવ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન ન પરિતસ્સેય્ય, તથા તથા ઉપપરિક્ખેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કથં પન ઉપપરિક્ખતો તિવિધમ્પેતં સિયાતિ? ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયે કોસજ્જપક્ખિયે ચ ધમ્મે વજ્જેન્તો વીરિયસમતં યોજેત્વા પુબ્બેવ વિપસ્સનુપક્કિલેસેહિ ચિત્તં વિસોધેત્વા યથા સમ્મદેવ વિપસ્સનાઞાણં વિપસ્સનાવીથિં પટિપજ્જતિ, તથા સમ્મસતો.

ઇતિ ભગવા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ભિક્ખુનો અનુક્કમેન પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા આરદ્ધાય અચ્ચારદ્ધવીરિયઅતિસિથિલવીરિયવિપસ્સનુપક્કિલેસેહિ ચિત્તસ્સ વિસોધનૂપાયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તથા વિસોધિતે વિપસ્સનાઞાણે ન ચિરસ્સેવ વિપસ્સનં મગ્ગેન ઘટેત્વા સકલવટ્ટદુક્ખસમતિક્કમાય સંવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહિદ્ધા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણે’’તિઆદિમાહ, તં વુત્તનયમેવ. યં પન વુત્તં – ‘‘આયતિં જાતિજરામરણદુક્ખસમુદયસમ્ભવો ન હોતી’’તિ, તસ્સત્થો – એવં વિપસ્સનં મગ્ગેન ઘટેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અગ્ગમગ્ગેન અનવસેસતો કિલેસેસુ ખીણેસુ આયતિં અનાગતે જાતિજરામરણસકલવટ્ટદુક્ખસમુદયસઙ્ખાતો સમ્ભવો ઉપ્પાદો ચ ન હોતિ, જાતિસઙ્ખાતો વા દુક્ખસમુદયો જરામરણસઙ્ખાતો દુક્ખસમ્ભવો ચ ન હોતિ.

ગાથાયં સત્તસઙ્ગપ્પહીનસ્સાતિ તણ્હાસઙ્ગો, દિટ્ઠિસઙ્ગો, માનસઙ્ગો, કોધસઙ્ગો, અવિજ્જાસઙ્ગો, કિલેસસઙ્ગો, દુચ્ચરિતસઙ્ગોતિ ઇમેસં સત્તન્નં સઙ્ગાનં પહીનત્તા સત્તસઙ્ગપ્પહીનસ્સ. કેચિ પન ‘‘સત્તાનુસયા એવ સત્ત સઙ્ગા’’તિ વદન્તિ. નેત્તિચ્છિન્નસ્સાતિ છિન્નભવનેત્તિકસ્સ. વિક્ખીણો જાતિસંસારોતિ પુનપ્પુનં જાયનવસેન પવત્તિયા જાતિહેતુકત્તા ચ જાતિભૂતો સંસારોતિ જાતિસંસારો, સો ભવનેત્તિયા છિન્નત્તા વિક્ખીણો પરિક્ખીણો, તતો એવ નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કામૂપપત્તિસુત્તવણ્ણના

૯૫. છટ્ઠે કામૂપપત્તિયોતિ કામપટિલાભા કામપટિસેવના વા. પચ્ચુપટ્ઠિતકામાતિ નિબદ્ધકામા નિબદ્ધારમ્મણા યથા તં મનુસ્સા. મનુસ્સા હિ નિબદ્ધવત્થુસ્મિં વસં વત્તેન્તિ. યત્થ પટિબદ્ધચિત્તા હોન્તિ, સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દત્વા તમેવ માતુગામં આનેત્વા નિબદ્ધભોગં ભુઞ્જન્તિ. એકચ્ચે ચ દેવા. ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય હિ ચતુદેવલોકવાસિનો નિબદ્ધવત્થુસ્મિંયેવ વસં વત્તેન્તિ. પઞ્ચસિખવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સનં. તથા એકચ્ચે આપાયિકે નેરયિકે ઠપેત્વા સેસઅપાયસત્તાપિ નિબદ્ધવત્થુસ્મિંયેવ વસં વત્તેન્તિ. મચ્છા હિ અત્તનો મચ્છિયા, કચ્છપો કચ્છપિયાતિ એવં સબ્બેપિ તિરચ્છાના પેતા વિનિપાતિકા ચ. તસ્મા નેરયિકે ઠપેત્વા સેસઅપાયસત્તે ઉપાદાય યાવ તુસિતકાયા ઇમે સત્તા પચ્ચુપટ્ઠિતકામા નામ, નિમ્માનરતિનોતિ સયં નિમ્મિતે નિમ્માને રતિ એતેસન્તિ નિમ્માનરતિનો. તે હિ નીલપીતાદિવસેન યાદિસં યાદિસં રૂપં ઇચ્છન્તિ, તાદિસં તાદિસં નિમ્મિનિત્વા રમન્તિ આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ પુરતો મનાપકાયિકા દેવતા વિય. પરનિમ્મિતવસવત્તિનોતિ પરેહિ નિમ્મિતે કામે વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિનો. તેસઞ્હિ મનં ઞત્વા પરે યથારુચિતં કામભોગં નિમ્મિનન્તિ, તે તત્થ વસં વત્તેન્તિ. કથં તે પરસ્સ મનં જાનન્તીતિ? પકતિસેવનાવસેન. યથા હિ કુસલો સૂદો રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ યં યં રુચ્ચતિ, તં તં જાનાતિ, એવં પકતિયા અભિરુચિતારમ્મણં ઞત્વા તાદિસેયેવ નિમ્મિનન્તિ, તે તત્થ વસં વત્તેન્તિ, મેથુનસેવનાદિવસેન કામે પરિભુઞ્જન્તિ. કેચિ પન ‘‘હસિતમત્તેન ઓલોકિતમત્તેન આલિઙ્ગિતમત્તેન હત્થગ્ગહણમત્તેન ચ તેસં કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એતં પન નત્થી’’તિ પટિક્ખિત્તં. ન હિ કાયેન અફુસન્તસ્સ ફોટ્ઠબ્બં કામકિચ્ચં સાધેતિ. છન્નમ્પિ કામાવચરદેવાનં કામા પાકતિકા એવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘છ એતે કામાવચરા, સબ્બકામસમિદ્ધિનો;

સબ્બેસં એકસઙ્ખાતં, આયુ ભવતિ કિત્તક’’ન્તિ. (વિભ. ૧૦૨૩);

ગાથાસુ યે ચઞ્ઞેતિ યે યથાવુત્તદેવેહિ અઞ્ઞે ચ કામભોગિનો મનુસ્સા ચેવ એકચ્ચે અપાયૂપગા ચ સબ્બે તે. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇમં યથાપટિલદ્ધત્તભાવઞ્ચેવ, ઉપપત્તિભવન્તરસઙ્ખાતં ઇતો અઞ્ઞથાભાવઞ્ચાતિ દ્વિપ્પભેદં સંસારં નાતિવત્તરે ન અતિક્કમન્તિ. સબ્બે પરિચ્ચજે કામેતિ દિબ્બાદિભેદે સબ્બેપિ કામે વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ પરિચ્ચજેય્ય. કિલેસકામે અનાગામિમગ્ગેન પજહન્તોયેવ હિ વત્થુકામે પરિચ્ચજતિ નામ. પિયરૂપસાતગધિતન્તિ પિયરૂપેસુ રૂપાદીસુ સુખવેદનસ્સાદેન ગધિતં ગિદ્ધં. છેત્વા સોતં દુરચ્ચયન્તિ અઞ્ઞેહિ દુરચ્ચયં દુરતિક્કમં તણ્હાસોતં અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્દિત્વા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કામયોગસુત્તવણ્ણના

૯૬. સત્તમે કામયોગયુત્તોતિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામયોગો, તેન યુત્તો કામયોગયુત્તો, અસમુચ્છિન્નકામરાગસ્સેતં અધિવચનં. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ભવયોગો, તથા ઝાનનિકન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો ચ રાગો, તેન યુત્તો ભવયોગયુત્તો, અપ્પહીનભવરાગોતિ અત્થો. આગામીતિ બ્રહ્મલોકે ઠિતોપિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઇમં મનુસ્સલોકં આગમનસીલો. તેનેવાહ ‘‘આગન્તા ઇત્થત્ત’’ન્તિ. મનુસ્સત્તભાવસઙ્ખાતં ઇત્થભાવં આગમનધમ્મો, મનુસ્સેસુ ઉપપજ્જનસીલોતિ અત્થો. કામઞ્ચેત્થ કામયોગો ઇત્થત્તં આગમનસ્સ કારણં. યો પન કામયોગયુત્તો, સો એકન્તેન ભવયોગયુત્તોપિ હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘કામયોગયુત્તો, ભિક્ખવે, ભવયોગયુત્તો’’તિ ઉભયમ્પિ એકજ્ઝં કત્વા વુત્તં.

કામયોગવિસંયુત્તોતિ એત્થ અસુભજ્ઝાનમ્પિ કામયોગવિસંયોગો, તં પાદકં કત્વા અધિગતો અનાગામિમગ્ગો એકન્તેનેવ કામયોગવિસંયોગો નામ, તસ્મા તતિયમગ્ગફલે ઠિતો અરિયપુગ્ગલો ‘‘કામયોગવિસંયુત્તો’’તિ વુત્તો. યસ્મા પન રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો અનાગામિમગ્ગેન ન પહીયતિ, તસ્મા સો અપ્પહીનભવયોગત્તા ‘‘ભવયોગયુત્તો’’તિ વુત્તો. અનાગામીતિ કામલોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન અનાગમનતો અનાગામી. કામયોગવિસંયોગવસેનેવ હિ સદ્ધિં અનવસેસઓરમ્ભાગિયસંયોજનસમુગ્ઘાતેન અજ્ઝત્તસંયોજનાભાવસિદ્ધિતો ઇત્થત્તં અનાગન્ત્વા હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો. યસ્સ પન અનવસેસં ભવયોગો પહીનો, તસ્સ અવિજ્જાયોગાદિઅવસિટ્ઠકિલેસાપિ તદેકટ્ઠભાવતો પહીના એવ હોન્તીતિ, સો પરિક્ખીણભવસંયોજનો ‘‘અરહં ખીણાસવો’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘કામયોગવિસંયુત્તો, ભિક્ખવે, ભવયોગવિસંયુત્તો અરહં હોતિ ખીણાસવો’’તિ. એત્થ ચ કામયોગવિસંયોગો અનાગામી ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ સુખદુક્ખસોમનસ્સદોમનસ્સપ્પહાનં વિય, તતિયમગ્ગસ્સ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસંયોજનપરિક્ખયો વિય ચ ચતુત્થમગ્ગસ્સ વણ્ણભણનત્થં વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. પઠમપદેન સોતાપન્નસકદાગામીહિ સદ્ધિં સબ્બો પુથુજ્જનો ગહિતો, દુતિયપદેન પન સબ્બો અનાગામી, તતિયપદેન અરહાતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ગાથાસુ ઉભયન્તિ ઉભયેન, કામયોગેન, ભવયોગેન ચ સંયુત્તાતિ અત્થો. સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારન્તિ પુથુજ્જના સોતાપન્ના સકદાગામિનોતિ ઇમે તિવિધા સત્તા કામયોગભવયોગાનં અપ્પહીનત્તા ગચ્છન્તિ સંસારન્તિ. તતો એવ જાતિમરણગામિનો હોન્તિ. એત્થ એકબીજી, કોલંકોલો, સત્તક્ખત્તુપરમોતિ તીસુ સોતાપન્નેસુ સબ્બમુદુ સત્તક્ખત્તુપરમો, સો અટ્ઠમં ભવં ન નિબ્બત્તેતિ, અત્તનો પરિચ્છિન્નજાતિવસેન પન સંસરતિ, તથા ઇતરેપિ. સકદાગામીસુપિ યો ઇધ સકદાગામિમગ્ગં પત્વા દેવલોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પુન ઇધ નિબ્બત્તતિ, સો અત્તનો પરિચ્છિન્નજાતિવસેનેવ સંસરતિ. યે પન સકદાગામિનો વોમિસ્સકનયેન વિના તત્થ તત્થ દેવેસુયેવ મનુસ્સેસુયેવ વા નિબ્બત્તન્તિ, તે ઉપરિમગ્ગાધિગમાય યાવ ઇન્દ્રિયપરિપાકા પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસરન્તિયેવ. પુથુજ્જને પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ સબ્બભવસંયોજનાનં અપરિક્ખીણત્તા. તેન વુત્તં –

‘‘કામયોગેન સંયુત્તા, ભવયોગેન ચૂભયં;

સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારં, જાતિમરણગામિનો’’તિ.

કામે પહન્ત્વાનાતિ કામરાગસઙ્ખાતે કિલેસકામે અનાગામિમગ્ગેન પજહિત્વા. છિન્નસંસયાતિ સમુચ્છિન્નકઙ્ખા, તઞ્ચ ખો સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ. વણ્ણભણનત્થં પન ચતુત્થમગ્ગસ્સ એવં વુત્તં. અરહન્તો હિ ઇધ ‘‘છિન્નસંસયા’’તિ અધિપ્પેતા. તેનેવાહ ‘‘ખીણમાનપુનબ્ભવા’’તિ. સબ્બસો ખીણો નવવિધોપિ માનો આયતિં પુનબ્ભવો ચ એતેસન્તિ ખીણમાનપુનબ્ભવા. માનગ્ગહણેન ચેત્થ તદેકટ્ઠતાય લક્ખણવસેન વા સબ્બો ચતુત્થમગ્ગવજ્ઝો કિલેસો ગહિતોતિ. ખીણમાનતાય ચ સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ વુત્તા હોતિ, ખીણપુનબ્ભવતાય અનુપાદિસેસા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કલ્યાણસીલસુત્તવણ્ણના

૯૭. અટ્ઠમે કલ્યાણસીલોતિ સુન્દરસીલો, પસત્થસીલો, પરિપુણ્ણસીલો. તત્થ સીલપારિપૂરી દ્વીહિ કારણેહિ હોતિ સમ્મદેવ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા ચ આનિસંસદસ્સનેન. ઇધ પન સબ્બપરિબન્ધવિપ્પમુત્તસ્સ સબ્બાકારપરિપુણ્ણસ્સ મગ્ગસીલસ્સ ફલસીલસ્સ ચ વસેન કલ્યાણતા વેદિતબ્બા. કલ્યાણધમ્મોતિ સબ્બે બોધિપક્ખિયધમ્મા અધિપ્પેતા, તસ્મા કલ્યાણા સતિપટ્ઠાનાદિબોધિપક્ખિયધમ્મા એતસ્સાતિ કલ્યાણધમ્મો. કલ્યાણપઞ્ઞોતિ ચ મગ્ગફલપઞ્ઞાવસેનેવ કલ્યાણપઞ્ઞો. લોકુત્તરા એવ હિ સીલાદિધમ્મા એકન્તકલ્યાણા નામ અકુપ્પસભાવત્તા. કેચિ પન ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલવસેન કલ્યાણસીલો, વિપસ્સનામગ્ગધમ્મવસેન કલ્યાણધમ્મો, મગ્ગફલપઞ્ઞાવસેન કલ્યાણપઞ્ઞો’’તિ વદન્તિ. અસેક્ખા એવ તે સીલધમ્મપઞ્ઞાતિ એકે. અપરે પન ભણન્તિ – સોતાપન્નસકદાગામીનં મગ્ગફલસીલં કલ્યાણસીલં નામ, તસ્મા ‘‘કલ્યાણસીલો’’તિ ઇમિના સોતાપન્નો સકદાગામી ચ ગહિતા હોન્તિ. તે હિ સીલેસુ પરિપૂરકારિનો નામ. અનાગામિમગ્ગફલધમ્મા અગ્ગમગ્ગધમ્મા ચ કલ્યાણધમ્મા નામ. તત્થ હિ બોધિપક્ખિયધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. તસ્મા ‘‘કલ્યાણધમ્મો’’તિ ઇમિના તતિયમગ્ગટ્ઠતો પટ્ઠાય તયો અરિયા ગહિતા હોન્તિ. પઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ મત્થકપ્પત્તિયા અગ્ગફલે પઞ્ઞા કલ્યાણપઞ્ઞા નામ, તસ્મા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તો અરહા ‘‘કલ્યાણપઞ્ઞો’’તિ વુત્તો. એવમેવ પુગ્ગલા ગહિતા હોન્તીતિ. કિં ઇમિના પપઞ્ચેન? અગ્ગમગ્ગફલધમ્મા ઇધ કલ્યાણસીલાદયો વુત્તાતિ અયમમ્હાકં ખન્તિ. ધમ્મવિભાગેન હિ અયં પુગ્ગલવિભાગો, ન ધમ્મવિભાગોતિ.

કેવલીતિ એત્થ કેવલં વુચ્ચતિ કેનચિ અવોમિસ્સકતાય સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તં નિબ્બાનં, તસ્સ અધિગતત્તા અરહા કેવલી. અથ વા પહાનભાવનાપારિપૂરિયા પરિયોસાનઅનવજ્જધમ્મપારિપૂરિયા ચ કલ્યાણકટ્ઠેન અબ્યાસેકસુખતાય ચ કેવલં અરહત્તં, તદધિગમેન કેવલી ખીણાસવો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસં વસિત્વા પરિયોસાપેત્વા ઠિતોતિ વુસિતવા. ઉત્તમેહિ અગ્ગભૂતેહિ વા અસેક્ખધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા ‘‘ઉત્તમપુરિસો’’તિ વુચ્ચતિ.

સીલવાતિ એત્થ કેનટ્ઠેન સીલં? સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ? સમાધાનં, સુસીલ્યવસેન કાયકમ્માદીનં અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. અથ વા ઉપધારણં, ઝાનાદિકુસલધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. તસ્મા સીલતિ, સીલેતીતિ વા સીલં. અયં તાવ સદ્દલક્ખણનયેન સીલટ્ઠો. અપરે પન ‘‘સિરટ્ઠો સીલટ્ઠો, સીતલટ્ઠો સીલટ્ઠો, સિવટ્ઠો સીલટ્ઠો’’તિ નિરુત્તિનયેન અત્થં વણ્ણયન્તિ. તયિદં પારિપૂરિતો અતિસયતો વા સીલં અસ્સ અત્થીતિ સીલવા, ચતુપારિસુદ્ધિસીલવસેન સીલસમ્પન્નોતિ અત્થો. તત્થ યં જેટ્ઠકસીલં, તં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ એકચ્ચાનં આચરિયાનં અધિપ્પાયો.

અપરેન પન ભણન્તિ – ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરો એવ હિ સીલં, ઇતરેસુ ઇન્દ્રિયસંવરો છદ્વારરક્ખણમત્તમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન પચ્ચયુપ્પાદનમત્તમેવ, પચ્ચયસન્નિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ‘‘ઇદમત્થ’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તમેવ. નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, સો સીસચ્છિન્નો પુરિસો વિય હત્થપાદે ‘‘સેસાનિ રક્ખિસ્સતી’’તિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો, તાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા સીલવાતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસીલમેવ ઉદ્દિસિત્વા તં વિત્થારેતું ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ.

તત્થ પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખં. સંવરણં સંવરો, કાયવાચાહિ અવીતિક્કમો. પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો, તેન સંવુતો પિહિતકાયવાચોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો. ઇદમસ્સ તસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ હેટ્ઠા પાતિમોક્ખસંવરસ્સ, ઉપરિ વિસેસાનુયોગસ્સ ચ ઉપકારકધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ પાતિમોક્ખસીલતો અચવનધમ્મતાપરિદીપનં. સમાદાયાતિ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ સિક્ખાય સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો પાપકિરિયાય સુકરભાવતો પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલોતિ પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિનં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખો. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો વિમુત્તો. ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦) ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૬) ચ વુત્તં. અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતિ. ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪; ૫.૫૨૦) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. ‘‘કણ્ઠેકાલો’’તિઆદીનં વિયસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતિ, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તઞ્હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૬-૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭) ચ આદિ. તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતિ, છ અજ્ઝત્તિકાનિ બાહિરાનિ ચ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦). તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા પતીતિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તટ્ઠેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો. તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખો. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખં. પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમિતબ્બદોસતો પતિ પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો. પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. મોક્ખોતિ વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પટિબિમ્બભૂતન્તિ પતિમોક્ખં. પાતિમોક્ખસીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય હોતિ યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતોતિ પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખં એવ પાતિમોક્ખં. અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ મોક્ખાભિમુખન્તિ પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવં તાવેત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

સંવરતિ પિદહતિ એતેનાતિ સંવરો, પાતિમોક્ખમેવ સંવરોતિ પાતિમોક્ખસંવરો. અત્થતો પન તતો તતો વીતિક્કમિતબ્બતો વિરતિયો ચેતના વા, તેન પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો સમન્નાગતો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ વુત્તો. વુત્તઞ્હેતં વિભઙ્ગે –

‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો સમ્પન્નો સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧).

વિહરતીતિ ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ, ઇરિયતિ, વત્તતિ. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ વેળુદાનાદિમિચ્છાજીવસ્સ કાયપાગબ્ભિયાદીનઞ્ચ અકરણેન, સબ્બસો અનાચારં વજ્જેત્વા ‘‘કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો’’તિ એવં વુત્તભિક્ખુસારુપ્પઆચારસમ્પત્તિયા વેસિયાદિઅગોચરં વજ્જેત્વા પિણ્ડપાતાદિઅત્થં ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનસઙ્ખાતગોચરેન ચ સમ્પન્નત્તા આચારગોચરસમ્પન્નો. અપિચ યો ભિક્ખુ સત્થરિ સગારવો સપ્પતિસ્સો સબ્રહ્મચારીસુ સગારવો સપ્પતિસ્સો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો સુનિવત્થો સુપારુતો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયાનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આભિસમાચારિકેસુ સક્કચ્ચકારી ગરુચિત્તીકારબહુલો વિહરતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારસમ્પન્નો.

ગોચરો પન – ઉપનિસ્સયગોચરો, આરક્ખગોચરો, ઉપનિબન્ધગોચરોતિ તિવિધો. તત્થ દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો વુત્તલક્ખણો કલ્યાણમિત્તો યં નિસ્સાય અસુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજુકં કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ, યસ્સ ચ અનુસિક્ખન્તો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ, અયં ઉપનિસ્સયગોચરો. યો ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી સંવુતો ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસા પેક્ખમાનો ગચ્છતિ, અયં આરક્ખગોચરો. ઉપનિબન્ધગોચરો પન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, યત્થ ભિક્ખુ અત્તનો ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨).

ઇતિ યથાવુત્તાય આચારસમ્પત્તિયા ઇમાય ચ ગોચરસમ્પત્તિયા સમન્નાગતત્તા આચારગોચરસમ્પન્નો.

અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ અપ્પમત્તકેસુ અણુપ્પમાણેસુ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સનસીલો. યો હિ ભિક્ખુ પરમાણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતરાજસદિસં કત્વા પસ્સતિ, યોપિ ભિક્ખુ સબ્બલહુકં દુબ્ભાસિતમત્તં પારાજિકસદિસં કત્વા પસ્સતિ, અયં અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી નામ. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યં કિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિતબ્બં, તં સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અનવસેસં સમાદિયિત્વા સિક્ખતિ વત્તતિ, પૂરેતીતિ અત્થો. ઇતિ કલ્યાણસીલોતિ ઇમિના પકારેન કલ્યાણસીલો સમાનો. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન હિ નિદ્દિટ્ઠં સીલં ‘‘એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કલ્યાણસીલો હોતી’’તિ વુત્તપુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેનેવ નિગમેત્વા ‘‘કલ્યાણધમ્મો’’તિ એત્થ વુત્તધમ્મે નિદ્દિસિતુકામેન ‘‘તેસં ધમ્માનં ઇદં સીલં અધિટ્ઠાન’’ન્તિ દસ્સેતું પુન ‘‘ઇતિ કલ્યાણસીલો’’તિ વુત્તં. સત્તન્નં બોધિપક્ખિયાનન્તિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. પુન કલ્યાણસીલોતિઆદિ નિગમનં.

ગાથાસુ દુક્કટન્તિ દુટ્ઠુ કતં, દુચ્ચરિતન્તિ અત્થો. હિરિમનન્તિ હિરિમન્તં હિરિસમ્પન્નં, સબ્બસો પાપપવત્તિયા જિગુચ્છનસભાવન્તિ અત્થો. હિરિમનન્તિ વા હિરિસહિતચિત્તં. હિરિગ્ગહણેનેવ ચેત્થ ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. હિરોત્તપ્પગ્ગહણેન ચ સબ્બસો દુચ્ચરિતાભાવસ્સ હેતું દસ્સેન્તો કલ્યાણસીલતં હેતુતો વિભાવેતિ. સમ્બોધીતિ અરિયઞાણં, તં ગચ્છન્તિ ભજન્તીતિ સમ્બોધિગામિનો, બોધિપક્ખિકાતિ અત્થો. અનુસ્સદન્તિ રાગુસ્સદાદિરહિતં. ‘‘તથાવિધ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ‘‘બોધિપક્ખિકાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો’’તિ યથા યથા પુબ્બે વુત્તં, તથાવિધં તાદિસન્તિ અત્થો. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ, વટ્ટદુક્ખહેતુનો વા. ઇધેવ ખયમત્તનોતિ આસવક્ખયાધિગમેન અત્તનો વટ્ટદુક્ખહેતુનો સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ખયં અનુપ્પાદં પજાનાતિ, વટ્ટદુક્ખસ્સેવ વા ઇધેવ ચરિમકચિત્તનિરોધેન ખયં ખીણભાવં પજાનાતિ. તેહિ ધમ્મેહિ સમ્પન્નન્તિ તેહિ યથાવુત્તસીલાદિધમ્મેહિ સમન્નાગતં. અસિતન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયાનં પહીનત્તા અસિતં, કત્થચિ અનિસ્સિતં. સબ્બલોકસ્સાતિ સબ્બસ્મિં સત્તલોકે. સેસં વુત્તનયમેવ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દાનસુત્તવણ્ણના

૯૮. નવમે દાનન્તિ દાતબ્બં, સવત્થુકા વા ચેતના દાનં, સમ્પત્તિપરિચ્ચાગસ્સેતં અધિવચનં. આમિસદાનન્તિ ચત્તારો પચ્ચયા દેય્યભાવવસેન આમિસદાનં નામ. તે હિ તણ્હાદીહિ આમસિતબ્બતો આમિસન્તિ વુચ્ચન્તિ. તેસં વા પરિચ્ચાગચેતના આમિસદાનં. ધમ્મદાનન્તિ ઇધેકચ્ચો ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે વિઞ્ઞુપ્પસત્થા; ઇમે સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, ઇમે હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’’તિ કુસલાકુસલકમ્મપથે વિભજન્તો કમ્મકમ્મવિપાકે ઇધલોકપરલોકે પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો વિય પાકટં કરોન્તો અકુસલેહિ ધમ્મેહિ નિવત્તાપેન્તો, કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાપેન્તો, ધમ્મં દેસેતિ, ઇદં ધમ્મદાનં. યો પન ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા, ઇમે પરિઞ્ઞેય્યા, ઇમે પહાતબ્બા, ઇમે સચ્છિકાતબ્બા, ઇમે ભાવેતબ્બા’’તિ સચ્ચાનિ વિભાવેન્તો અમતાધિગમાય પટિપત્તિધમ્મં દેસેતિ, ઇદં સિખાપ્પત્તં ધમ્મદાનં નામ. એતદગ્ગન્તિ એતં અગ્ગં. યદિદન્તિ યં ઇદં ધમ્મદાનં વુત્તં, એતં ઇમેસુ દ્વીસુ દાનેસુ અગ્ગં સેટ્ઠં ઉત્તમં. વિવટ્ટગામિધમ્મદાનઞ્હિ નિસ્સાય સબ્બાનત્થતો પરિમુચ્ચતિ, સકલં વટ્ટદુક્ખં અતિક્કમતિ. લોકિયં પન ધમ્મદાનં સબ્બેસં દાનાનં નિદાનં સબ્બસમ્પત્તીનં મૂલં. તેનાહ –

‘‘સબ્બદાનં ધમ્મદાનં જિનાતિ, સબ્બરસં ધમ્મરસો જિનાતિ;

સબ્બરતિં ધમ્મરતી જિનાતિ, તણ્હક્ખયો સબ્બદુક્ખં જિનાતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૫૪) –

અભયદાનમેત્થ ધમ્મદાનેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સાધારણભોગિતાધિપ્પાયેન અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બતો ચતુપચ્ચયતો સયમેવ અભુઞ્જિત્વા પરેસં સંવિભજનં આમિસસંવિભાગો. સાધારણભોગિતાધિપ્પાયેનેવ અત્તના વિદિતસ્સ અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ અપ્પોસ્સુક્કો અહુત્વા પરેસં ઉપદેસો ધમ્મસંવિભાગો. ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ચતૂહિ ચ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરેસં અનુગ્ગણ્હનં અનુકમ્પનં આમિસાનુગ્ગહો. વુત્તનયેનેવ ધમ્મેન પરેસં અનુગ્ગણ્હનં અનુકમ્પનં ધમ્માનુગ્ગહો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ગાથાસુ યમાહુ દાનં પરમન્તિ યં દાનં ચિત્તખેત્તદેય્યધમ્માનં ઉળારભાવેન પરમં ઉત્તમં, ભોગસમ્પત્તિઆદીનં વા પૂરણતો ફલનતો, પરસ્સ વા લોભમચ્છરિયાદિકસ્સ પટિપક્ખસ્સ મદ્દનતો હિંસનતો ‘‘પરમ’’ન્તિ બુદ્ધા ભગવન્તો આહુ. અનુત્તરન્તિ યં દાનં ચેતનાદિસમ્પત્તિયા સાતિસયપવત્તિયા અગ્ગભાવેન અગ્ગવિપાકત્તા ચ ઉત્તરરહિતં અનુત્તરભાવસાધનં ચાતિ આહુ. યં સંવિભાગન્તિ એત્થાપિ ‘‘પરમં અનુત્તર’’ન્તિ પદદ્વયં આનેત્વા યોજેતબ્બં. અવણ્ણયીતિ કિત્તયિ, ‘‘ભોજનં, ભિક્ખવે, દદમાનો દાયકો પટિગ્ગાહકાનં પઞ્ચ ઠાનાનિ દેતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૫.૩૭), ‘‘એવં ચે, ભિક્ખવે, સત્તા જાનેય્યું દાનસંવિભાગસ્સ વિપાક’’ન્તિઆદિના (ઇતિવુ. ૨૬) ચ પસંસયિ. યથા પન દાનં સંવિભાગો ચ પરમં અનુત્તરઞ્ચ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અગ્ગમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગમ્હીતિ સીલાદિગુણવિસેસયોગેન સેટ્ઠે અનુત્તરે પુઞ્ઞક્ખેત્તે સમ્માસમ્બુદ્ધે અરિયસઙ્ઘે ચ. પસન્નચિત્તોતિ કમ્મફલસદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય ચ ચિત્તં પસાદેન્તો ઓકપ્પેન્તો. ચિત્તસમ્પત્તિયા હિ ખેત્તસમ્પત્તિયા ચ પરિત્તેપિ દેય્યધમ્મે દાનં મહાનુભાવં હોતિ મહાજુતિકં મહાવિપ્ફારં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નત્થિ ચિત્તે પસન્નમ્હિ, અપ્પકા નામ દક્ખિણા;

તથાગતે વા સમ્બુદ્ધે, અથ વા તસ્સ સાવકે’’તિ. (વિ. વ. ૮૦૪; નેત્તિ. ૯૫);

વિઞ્ઞૂતિ સપ્પઞ્ઞો. પજાનન્તિ સમ્મદેવ દાનફલં દાનાનિસંસં પજાનન્તો. કો ન યજેથ કાલેતિ યુત્તપ્પત્તકાલે કો નામ દાનં ન દદેય્ય? સદ્ધા, દેય્યધમ્મો, પટિગ્ગાહકાતિ ઇમેસં તિણ્ણં સમ્મુખિભૂતકાલેયેવ હિ દાનં સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞથા, પટિગ્ગાહકાનં વા દાતું યુત્તકાલે.

એવં પઠમગાથાય આમિસદાનસંવિભાગાનુગ્ગહે દસ્સેત્વા ઇદાનિ ધમ્મદાનસંવિભાગાનુગ્ગહે દસ્સેતું ‘‘યે ચેવ ભાસન્તી’’તિ દુતિયગાથમાહ. તત્થ ઉભયન્તિ ‘‘ભાસન્તિ સુણન્તી’’તિ વુત્તા દેસકા પટિગ્ગાહકાતિ ઉભયં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યે સુગતસ્સ ભગવતો સાસને સદ્ધમ્મે પસન્નચિત્તા વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા દેસેન્તિ પટિગ્ગણ્હન્તિ ચ, તેસં દેસકપટિગ્ગાહકાનં સો ધમ્મદાનધમ્મસંવિભાગધમ્માનુગ્ગહસઙ્ખાતો અત્થો. પરમત્થસાધનતો પરમો. તણ્હાસંકિલેસાદિસબ્બસંકિલેસમલવિસોધનેન વિસુજ્ઝતિ. કીદિસાનં? યે અપ્પમત્તા સુગતસ્સ સાસને. યે ચ –

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩) –

સઙ્ખેપતો એવં પકાસિતે સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને ઓવાદે અનુસિટ્ઠિયં અપ્પમત્તા અધિસીલસિક્ખાદયો સક્કચ્ચં સમ્પાદેન્તિ. તેસં વિસુજ્ઝતિ, અરહત્તફલવિસુદ્ધિયા અતિવિય વોદાયતીતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. તેવિજ્જસુત્તવણ્ણના

૯૯. દસમે ધમ્મેનાતિ ઞાયેન, સમ્માપટિપત્તિસઙ્ખાતેન હેતુના કારણેન. યાય હિ પટિપદાય તેવિજ્જો હોતિ, સા પટિપદા ઇધ ધમ્મોતિ વેદિતબ્બા. કા પન સા પટિપદાતિ? ચરણસમ્પદા ચ વિજ્જાસમ્પદા ચ. તેવિજ્જન્તિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાદીહિ તીહિ વિજ્જાહિ સમન્નાગતં. બ્રાહ્મણન્તિ બાહિતપાપબ્રાહ્મણં. પઞ્ઞાપેમીતિ ‘‘બ્રાહ્મણો’’તિ જાનાપેમિ પતિટ્ઠપેમિ. નાઞ્ઞં લપિતલાપનમત્તેનાતિ અઞ્ઞં જાતિમત્તબ્રાહ્મણં અટ્ઠકાદીહિ લપિતમત્તવિપ્પલપનમત્તેન બ્રાહ્મણં ન પઞ્ઞાપેમીતિ. અથ વા લપિતલાપનમત્તેનાતિ મન્તાનં અજ્ઝેનઅજ્ઝાપનમત્તેન. ઉભયથાપિ યં પન બ્રાહ્મણા સામવેદાદિવેદત્તયઅજ્ઝેનેન તેવિજ્જં બ્રાહ્મણં વદન્તિ, તં પટિક્ખિપતિ. ભગવતા હિ ‘‘પરમત્થતો અતેવિજ્જં બ્રાહ્મણંયેવ ચેતે ભોવાદિનો અવિજ્જાનિવુતા ‘તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો’તિ વદન્તિ, એવં પન તેવિજ્જો બ્રાહ્મણો હોતી’’તિ દસ્સનત્થં તથા બુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન અયં દેસના આરદ્ધા.

તત્થ યસ્મા વિજ્જાસમ્પન્નો ચરણસમ્પન્નોયેવ હોતિ ચરણસમ્પદાય વિના વિજ્જાસમ્પત્તિયા અભાવતો, તસ્મા ચરણસમ્પદં અન્તોગધં કત્વા વિજ્જાસીસેનેવ બ્રાહ્મણં પઞ્ઞાપેતુકામો ‘‘ધમ્મેનાહં, ભિક્ખવે, તેવિજ્જં બ્રાહ્મણં પઞ્ઞાપેમી’’તિ દેસનં સમુટ્ઠાપેત્વા ‘‘કથઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મેન તેવિજ્જં બ્રાહ્મણં પઞ્ઞાપેમી’’તિ કથેતુકમ્યતાય પુચ્છં કત્વા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વિજ્જત્તયં વિભજન્તો ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં, અનેકેહિ વા પકારેહિ પવત્તિતં, સંવણ્ણિતન્તિ અત્થો. પુબ્બેનિવાસન્તિ સમનન્તરાતીતભવં આદિં કત્વા તત્થ તત્થ નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનં. નિવુત્થન્તિ અજ્ઝાવુત્થં અનુભૂતં, અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધં, નિવુત્થધમ્મં વા નિવુત્થં, ગોચરનિવાસેન નિવુત્થં, અત્તનો વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતં પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતમ્પિ વા છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસુ. અનુસ્સરતીતિ ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિ એવં જાતિપટિપાટિવસેન અનુગન્ત્વા સરતિ, અનુદેવ વા સરતિ, ચિત્તે અભિનિન્નામિતે પરિકમ્મસમનન્તરં સરતિ.

સેય્યથિદન્તિ આરદ્ધપ્પકારદસ્સનત્થે નિપાતો. તેનેવ ય્વાયં પુબ્બેનિવાસો આરદ્ધો હોતિ, તસ્સ પકારં દસ્સેન્તો ‘‘એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલકં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુ. અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો, વડ્ઢમાનો વિવટ્ટકપ્પો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો હોતિ તમ્મૂલકત્તા, વિવટ્ટેન ચ વિવટ્ટટ્ઠાયી. એવઞ્હિ સતિ યાનિ તાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવટ્ટો, સંવટ્ટટ્ઠાયી, વિવટ્ટો, વિવટ્ટટ્ઠાયી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬) વુત્તાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, તાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ.

તત્થ તયો સંવટ્ટા – તેજોસંવટ્ટો, આપોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ. તિસ્સો સંવટ્ટસીમા – આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ. યદા કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ, આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા ઉદકેન સંવટ્ટતિ, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાતેન સંવટ્ટતિ, વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાતેન વિદ્ધંસિયતિ. વિત્થારતો પન કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં એકતો વિનસ્સતિ. ઇતિ એવરૂપો અયં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તો ભિક્ખુ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે અનુસ્સરતિ. કથં? અમુત્રાસિન્તિઆદિના નયેન.

તત્થ અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયા વા ગતિયા વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા અહમહોસિં. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ ગોતમો વા કસ્સપો વા. એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદીતિ અનેકપ્પકારાનં કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસાદિપ્પભેદાનં વા સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરિમાણાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિકપ્પસતસહસ્સપરિમાણાયુપરિયન્તો વા. સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સોહં તતો ભવતો યોનિતો ગતિતો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિતો સત્તાવાસતો સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુન અમુકસ્મિં નામ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા ઉદપાદિં. તત્રાપાસિન્તિ અથ તત્રપિ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા પુન અહોસિં. એવંનામોતિઆદિ વુત્તનયમેવ.

અથ વા યસ્મા ‘‘અમુત્રાસિ’’ન્તિ ઇદં અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપં યથાબલં સરણં, ‘‘સો તતો ચુતો’’તિ પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં, તસ્મા ‘‘ઇધૂપપન્નો’’તિ ઇમિસ્સા ઇધૂપપત્તિયા અનન્તરં ‘‘અમુત્ર ઉદપાદિ’’ન્તિ વુત્તં. તત્રાપાસિન્તિ તત્રપિ ભવે…પે… સત્તનિકાયે વા આસિં. એવંનામોતિ દત્તો વા મિત્તો વા, એવંગોત્તોતિ વાસેટ્ઠો વા કસ્સપો વા. એવંવણ્ણોતિ કાળો વા ઓદાતો વા. એવમાહારોતિ સુધાહારો વા સાલિઓદનાદિઆહારો વા. એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદીતિ દિબ્બસુખપ્પટિસંવેદી વા માનુસસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી વા. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં તંતંપરમાયુપરિયન્તો. સો તતો ચુતોતિ સોહં તતો ભવાદિતો ચુતો. ઇધૂપપન્નોતિ ઇધ ઇમસ્મિં ચરિમભવે મનુસ્સો હુત્વા ઉપપન્નો નિબ્બત્તો.

ઇતીતિ એવં. સાકારં સઉદ્દેસન્તિ નામગોત્તાદિવસેન સઉદ્દેસં, વણ્ણાદિવસેન સાકારં. નામગોત્તેન હિ સત્તા ‘‘તિસ્સો ગોતમો’’તિ ઉદ્દિસીયન્તિ, વણ્ણાદીહિ ‘‘સામો ઓદાતો’’તિ નાનત્તતો પઞ્ઞાયન્તિ. તસ્મા નામગોત્તં ઉદ્દેસો, ઇતરે આકારા. અયમસ્સ પઠમા વિજ્જા અધિગતાતિ અયં ઇમિના ભિક્ખુના પઠમં અધિગમવસેન પઠમા, વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા અધિગતા સચ્છિકતા હોતિ. કિં પનાયં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસં. અવિજ્જાતિ તસ્સેવ પુબ્બેનિવાસસ્સ અવિદિતકરણટ્ઠેન તસ્સ પટિચ્છાદકમોહો વુચ્ચતિ. તમોતિ સ્વેવ મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમોતિ વુચ્ચતિ. આલોકોતિ સા એવ વિજ્જા ઓભાસકરણટ્ઠેન આલોકો. એત્થ ચ વિજ્જા અધિગતાતિ અયં અત્થો, સેસં પસંસાવચનં. યોજના પનેત્થ – અયં ખો તેન ભિક્ખુના વિજ્જા અધિગતા, તસ્સ અધિગતવિજ્જસ્સ અવિજ્જા વિહતા, વિનટ્ઠાતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્નાતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

યથા તન્તિ એત્થ યથાતિ ઓપમ્મત્થે, તન્તિ નિપાતમત્તં. સતિયા અવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તસ્સ. વીરિયાતાપેન આતાપિનો. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પહિતત્તસ્સ પેસિતચિત્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિજ્જા વિહઞ્ઞેય્ય, વિજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય, તમો વિહઞ્ઞેય્ય, આલોકો ઉપ્પજ્જેય્ય; એવમેવ તસ્સ ભિક્ખુનો અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના, તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો, તસ્સ પધાનાનુયોગસ્સ અનુરૂપમેવ ફલં લભિત્વા વિહરતીતિ.

દિબ્બેન ચક્ખુનાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. વિસુદ્ધેનાતિ ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુભાવતો વિસુદ્ધં. યો હિ ચુતિમત્તમેવ પસ્સતિ ન ઉપપાતં, સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો ઉપપાતમત્તમેવ પસ્સતિ ન ચુતિં, સો નવસત્તપાતુભાવદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો પન તદુભયં પસ્સતિ, સો યસ્મા દુવિધમ્પિ તં દિટ્ઠિગતં અતિવત્તતિ, તસ્માસ્સ તં દસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુ હોતિ, તદુભયમ્પાયં બુદ્ધપુત્તો પસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુભાવતો વિસુદ્ધ’’ન્તિ. એકાદસઉપક્કિલેસવિરહતો વા વિસુદ્ધં. યથાહ ‘‘વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ – ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, અમનસિકારો…પે… થિનમિદ્ધં, છમ્ભિતત્તં, ઉપ્પિલ્લં, દુટ્ઠુલ્લં, અચ્ચારદ્ધવીરિયં, અતિલીનવીરિયં, અભિજપ્પા, નાનત્તસઞ્ઞા, અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૨) એવં વુત્તેહિ એકાદસહિ ઉપક્કિલેસેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠત્તા વિસુદ્ધં. મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેન અતિક્કન્તમાનુસકં, મંસચક્ખું વા અતિક્કન્તત્તા અતિક્કન્તમાનુસકં. તેન દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન. સત્તે પસ્સતીતિ મનુસ્સમંસચક્ખુના વિય સત્તે પસ્સતિ દક્ખતિ આલોકેતિ.

ચવમાને ઉપપજ્જમાનેતિ એત્થ ચુતિક્ખણે ઉપપત્તિક્ખણે વા દિબ્બચક્ખુનાપિ દટ્ઠું ન સક્કા. યે પન આસન્નચુતિકા ઇદાનિ ચવિસ્સન્તિ, તે ચવમાના. યે ચ ગહિતપટિસન્ધિકા સમ્પતિનિબ્બત્તા વા, તે ઉપપજ્જમાનાતિ અધિપ્પેતા. તે એવરૂપે ચવમાને ઉપપજ્જમાને ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ. હીનેતિ મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા હીનાનં જાતિકુલભોગાદીનં વસેન હીળિતે પરિભૂતે. પણીતેતિ અમોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા તબ્બિપરીતે. સુવણ્ણેતિ અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા ઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણયુત્તે. દુબ્બણ્ણેતિ દોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા અનિટ્ઠઅકન્તામનાપવણ્ણયુત્તે. અભિરૂપે વિરૂપેતિપિ અત્થો. સુગતેતિ સુગતિગતે, અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને. દુગ્ગતેતિ દુગ્ગતિગતે, લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને. યથાકમ્મૂપગેતિ યં યં કમ્મં ઉપચિતં, તેન તેન ઉપગતે. તત્થ પુરિમેહિ ‘‘ચવમાને’’તિઆદીહિ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તં, ઇમિના પન પદેન યથાકમ્મૂપગઞાણકિચ્ચં.

તસ્સ ચ ઞાણસ્સ અયં ઉપ્પત્તિક્કમો – ઇધ ભિક્ખુ હેટ્ઠા નિરયાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નેરયિકે સત્તે પસ્સતિ મહન્તં દુક્ખં અનુભવમાને, ઇદં દસ્સનં દિબ્બચક્ખુઞાણકિચ્ચમેવ. સો ચ એવં મનસિ કરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં દુક્ખં અનુભવન્તી’’તિ, અથસ્સ ‘‘ઇદં નામ કત્વા’’તિ તંકમ્મારમ્મણં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તથા ઉપરિ દેવલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નન્દનવનમિસ્સકવનફારુસકવનાદીસુ સત્તે પસ્સતિ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાને, ઇદમ્પિ દસ્સનં દિબ્બચક્ખુઞાણકિચ્ચમેવ. સો એવં મનસિ કરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં સમ્પત્તિં અનુભવન્તી’’તિ? અથસ્સ ‘‘ઇદં નામ કત્વા’’તિ તંકમ્મારમ્મણં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં યથાકમ્મૂપગઞાણં નામ. ઇમસ્સ વિસું પરિકમ્મં નામ નત્થિ. યથા ચિમસ્સ, એવં અનાગતંસઞાણસ્સપિ. દિબ્બચક્ખુપાદકાનેવ હિ ઇમાનિ દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તિ. કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇધ વિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયવારે વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એવં ખોતિઆદિ નિગમનં.