૪. ચતુક્કનિપાતો

૧. બ્રાહ્મણધમ્મયાગસુત્તવણ્ણના

૧૦૦. ચતુક્કનિપાતસ્સ પઠમે અહન્તિ અત્તનિદ્દેસો. યો હિ પરો ન હોતિ, સો નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતો અત્તા ‘‘અહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અસ્મીતિ પટિજાનના. યો પરમત્થબ્રાહ્મણભાવો ‘‘અહ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો, તસ્સ અત્તનિ અત્થિભાવં પટિજાનન્તો હિ સત્થા ‘‘અસ્મી’’તિ અવોચ. ‘‘અહમસ્મી’’તિ ચ યથા ‘‘અહમસ્મિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા, સેય્યોહમસ્મી’’તિ ચ અપ્પહીનદિટ્ઠિમાનાનુસયા પુથુજ્જના અત્તનો દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાભિનિવેસવસેન અભિવદન્તિ, ન એવં વુત્તં. સબ્બસો પન પહીનદિટ્ઠિમાનાનુસયો ભગવા સમઞ્ઞં અનતિધાવન્તો લોકસમઞ્ઞાનુરોધેન વેનેય્યસન્તાનેસુ ધમ્મં પતિટ્ઠપેન્તો કેવલં તાદિસસ્સ ગુણસ્સ અત્તનિ વિજ્જમાનતં પટિજાનન્તો ‘‘અહમસ્મી’’તિ આહ. બ્રાહ્મણોતિ બાહિતપાપત્તા બ્રહ્મસ્સ ચ અણનતો બ્રાહ્મણો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, અહં પરમત્થતો બ્રાહ્મણોસ્મીતિ. ભગવા સબ્બાકારપરિપુણ્ણસ્સ દાનસંયમાદિવતસમાદાનસ્સ નિરવસેસાય તપચરિયાય પારં ગતો સમ્મદેવ વુસિતબ્રહ્મચરિયવાસો સકલવેદન્તગૂ સુવિસુદ્ધવિજ્જાચરણો સબ્બથા નિન્હાતપાપમલો અનુત્તરસ્સ અરિયમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વત્તા પવત્તા, સુપરિસુદ્ધસ્સ ચ સાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ પવેદેતા, તસ્મા સબ્બસો બાહિતપાપત્તા બ્રહ્મસ્સ ચ અણનતો કથનતો પરમત્થેન બ્રાહ્મણોતિ વુચ્ચતિ.

ઇતિ ભગવા સદેવકે લોકે અત્તનો અનુત્તરં બ્રાહ્મણભાવં પવેદેત્વા યાનિ તાનિ બ્રાહ્મણદાનાદીનિ છ કમ્માનિ બ્રાહ્મણસ્સ પઞ્ઞાપેન્તિ, તેસમ્પિ સુપરિસુદ્ધાનં ઉક્કંસતો અત્તનિ સંવિજ્જમાનતં દસ્સેતું ‘‘યાચયોગો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યાચયોગોતિ યાચેહિ યુત્તો. યાચન્તીતિ યાચા, યાચકા, તે પનેત્થ વેનેય્યા વેદિતબ્બા. તે હિ ‘‘દેસેતુ, ભન્તે ભગવા, ધમ્મં; દેસેતુ, સુગતો, ધમ્મ’’ન્તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મદેસનં યાચન્તિ. ભગવા ચ તેસં ઇચ્છાવિઘાતં અકરોન્તો યથારુચિ ધમ્મં દેસેન્તો ધમ્મદાનં દેતીતિ યાચયોગો, સદા સબ્બકાલં તેહિ અવિરહિતો. અથ વા યાચયોગોતિ યાચનયોગ્ગો, અધિપ્પાયપૂરણતો યાચિતું યુત્તોતિ અત્થો ‘‘યાજયોગો’’તિપિ પાઠો. તત્થ યાજો વુચ્ચતિ મહાદાનં, યિટ્ઠન્તિ અત્થો. ઇધ પન ધમ્મદાનં વેદિતબ્બં, યાજે નિયુત્તોતિ યાજયોગા. સદાતિ સબ્બદા, અનવરતપ્પવત્તસદ્ધમ્મમહાદાનોતિ અત્થો. અથ વા યાજેન યોજેતીતિપિ યાજયોગો. તિવિધદાનસઙ્ખાતેન યાજેન સત્તે યથારહં યોજેતિ, તત્થ દાને નિયોજેતીતિ અત્થો. ‘‘યાજયોગો સતત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. પયતપાણીતિ પરિસુદ્ધહત્થો. યો હિ દાનાધિમુત્તો આમિસદાનં દેન્તો સક્કચ્ચં સહત્થેન દેય્યધમ્મં દાતું સદા ધોતહત્થોયેવ હોતિ, સો ‘‘પયતપાણી’’તિ વુચ્ચતિ. ભગવાપિ ધમ્મદાનાધિમુત્તો સક્કચ્ચં સબ્બકાલં ધમ્મદાને યુત્તપ્પયુત્તોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પયતપાણી’’તિ. ‘‘સદા’’તિ ચ પદં ઇમિનાપિ સદ્ધિં યોજેતબ્બં ‘‘સદા પયતપાણી’’તિ. અવિભાગેન હિ સત્થા વેનેય્યલોકસ્સ સદ્ધમ્મદાનં સદા સબ્બકાલં પવત્તેન્તો તત્થ યુત્તપ્પયુત્તો હુત્વા વિહરતિ.

અપરો નયો – યોગો વુચ્ચતિ ભાવના. યથાહ ‘‘યોગા વે જાયતે ભૂરી’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨). તસ્મા યાજયોગોતિ યાજભાવનં, પરિચ્ચાગભાવનં અનુયુત્તોતિ અત્થો. ભગવા હિ અભિસમ્બોધિતો પુબ્બે બોધિસત્તભૂતોપિ કરુણાસમુસ્સાહિતો અનવસેસતો દાનં પરિબ્રૂહેન્તો તત્થ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો હુત્વા અભિસમ્બોધિં પાપુણિ, બુદ્ધો હુત્વાપિ તિવિધં દાનં પરિબ્રૂહેસિ વિસેસતો ધમ્મદાનં, પરેપિ તત્થ નિયોજેસિ. તથા હિ સો વેનેય્યયાચકાનં કસ્સચિ સરણાનિ અદાસિ, કસ્સચિ પઞ્ચ સીલાનિ, કસ્સચિ દસ સીલાનિ, કસ્સચિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં, કસ્સચિ ધુતધમ્મે, કસ્સચિ ચત્તારિ ઝાનાનિ, કસ્સચિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો, કસ્સચિ પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો, ચત્તારો મગ્ગે, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, તિસ્સો વિજ્જા, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાતિ એવમાદિલોકિયલોકુત્તરભેદં ગુણધનં ધમ્મદાનવસેન યથાધિપ્પાયં દેન્તો પરે ચ ‘‘દેથા’’તિ નિયોજેન્તો પરિચ્ચાગભાવનં પરિબ્રૂહેસિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિચ્ચાગભાવનં અનુયુત્તો’’તિ.

પયતપાણીતિ વા આયતપાણી, હત્થગતં કિઞ્ચિ દાતું ‘‘એહિ ગણ્હા’’તિ પસારિતહત્થો વિય આચરિયમુટ્ઠિં અકત્વા સદ્ધમ્મદાને યુત્તપ્પયુત્તોતિ અત્થો. પયતપાણીતિ વા ઉસ્સાહિતહત્થો, આમિસદાનં દાતું ઉસ્સાહિતહત્થો વિય ધમ્મદાને કતુસ્સાહોતિ અત્થો. અન્તિમદેહધરોતિ બ્રહ્મચરિયવસેન બ્રાહ્મણકરણાનં ધમ્માનં પારિપૂરિયા પચ્છિમત્તભાવધારી. અવુસિતવતો હિ વસલકરણાનં ધમ્માનં અપ્પહાનેન વસલાદિસમઞ્ઞા ગતિ આયતિં ગબ્ભસેય્યા સિયા. તેન ભગવા અત્તનો અચ્ચન્તવુસિતબ્રાહ્મણભાવં દસ્સેતિ. અનુત્તરો ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ દુત્તિકિચ્છસ્સ વટ્ટદુક્ખરોગસ્સ તિકિચ્છનતો ઉત્તમો ભિસક્કો, અઞ્ઞેહિ અનુદ્ધરણીયાનં રાગાદિસલ્લાનં કન્તનતો સમુચ્છેદવસેન સમુદ્ધરણતો ઉત્તમો સલ્લકન્તનવેજ્જો. ઇમિના નિપ્પરિયાયતો બ્રાહ્મણકરણાનં ધમ્માનં અત્તનિ પતિટ્ઠિતાનં પરસન્તતિયં પતિટ્ઠાપનેન પરેસમ્પિ બ્રાહ્મણકરણમાહ.

તસ્સ મે તુમ્હે પુત્તાતિ તસ્સ એવરૂપસ્સ મમ તુમ્હે, ભિક્ખવે, પુત્તા અત્રજા હોથ. ઓરસાતિ ઉરસિ સમ્બન્ધા. યથા હિ સત્તાનં ઓરસપુત્તા અત્રજા વિસેસેન પિતુસન્તકસ્સ દાયજ્જસ્સ ભાગિનો હોન્તિ, એવમેતેપિ અરિયપુગ્ગલા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મસ્સવનન્તે અરિયાય જાતિયા જાતા. તસ્સ સન્તકસ્સ વિમુત્તિસુખસ્સ અરિયધમ્મરતનસ્સ ચ એકંસભાગિયતાય ઓરસા. અથ વા ભગવતો ધમ્મદેસનાનુભાવેન અરિયભૂમિં ઓક્કમમાના ઓક્કન્તા ચ અરિયસાવકા સત્થુ ઉરે વાયામજનિતાભિજાતિતાય નિપ્પરિયાયેન ‘‘ઓરસપુત્તા’’તિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. તથા હિ તે ભગવતા આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિઆદિવોલોકનેન વજ્જાનુચિન્તનેન ચ હદયે કત્વા વજ્જતો નિવારેત્વા અનવજ્જે પતિટ્ઠપેન્તેન સીલાદિધમ્મસરીરપોસનેન સંવડ્ઢિતા. મુખતો જાતાતિ મુખતો જાતાય ધમ્મદેસનાય અરિયાય જાતિયા જાતત્તા મુખતો જાતા. અથ વા અનઞ્ઞસાધારણતો સબ્બસ્સ કુસલધમ્મસ્સ મુખતો પાતિમોક્ખતો વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાસઙ્ખાતતો વિમોક્ખમુખતો વા અરિયમગ્ગજાતિયા જાતાતિપિ મુખતો જાતા. સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસનધમ્મે અરિયમગ્ગધમ્મે વા જાતાતિ ધમ્મજા. તેનેવ ધમ્મેન નિમ્મિતા માપિતાતિ ધમ્મનિમ્મિતા. સતિધમ્મવિચયાદિ ધમ્મદાયાદા, ન લાભસક્કારાદિ આમિસદાયાદા, ધમ્મદાયાદા નો આમિસદાયાદા હોથાતિ અત્થો.

તત્થ ધમ્મો દુવિધો – નિપ્પરિયાયધમ્મો, પરિયાયધમ્મોતિ. આમિસમ્પિ દુવિધં – નિપ્પરિયાયામિસં, પરિયાયામિસન્તિ. કથં? મગ્ગફલનિબ્બાનપ્પભેદો હિ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો નિપ્પરિયાયધમ્મો, નિબ્બત્તિતધમ્મોયેવ, ન કેનચિ પરિયાયેન કારણેન વા લેસેન વા ધમ્મો. યં પનિદં વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં કુસલં, સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો વિવટ્ટં પત્થેન્તો દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ગન્ધમાલાદીહિ વત્થુપૂજં કરોતિ, ધમ્મં સુણાતિ, દેસેતિ, ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, એવં કરોન્તો અનુપુબ્બેન નિપ્પરિયાયં અમતં નિબ્બાનં પટિલભતિ, અયં પરિયાયધમ્મો. તથા ચીવરાદયો ચત્તારો પચ્ચયા નિપ્પરિયાયામિસમેવ, ન અઞ્ઞેન પરિયાયેન વા કારણેન વા લેસેન વા આમિસં. યં પનિદં વટ્ટગામિકુસલં, સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો વટ્ટં પત્થેન્તો સમ્પત્તિભવં ઇચ્છમાનો દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, એવં કરોન્તો અનુપુબ્બેન દેવમનુસ્સસમ્પત્તિયો પટિલભતિ, ઇદં પરિયાયામિસં નામ.

તત્થ નિપ્પરિયાયધમ્મોપિ ભગવતોયેવ સન્તકો. ભગવતા હિ કથિતત્તા ભિક્ખૂ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ અધિગચ્છન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સો, હિ, બ્રાહ્મણ, ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા…પે… મગ્ગાનુગા ચ પનેતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૯; ચૂલનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫).

‘‘સો, હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો, વત્તા પવત્તા, અત્થસ્સ નિન્નેતા, અમતસ્સ દાતા, ધમ્મસ્સામી તથાગતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩; ૩.૨૮૧) ચ.

પરિયાયધમ્મોપિ ભગવતોયેવ સન્તકો. ભગવતા હિ કથિતત્તા એવ જાનન્તિ ‘‘વિવટ્ટં પત્થેત્વા દાનં દેન્તો…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તો અનુક્કમેન અમતં નિબ્બાનં પટિલભતી’’તિ. નિપ્પરિયાયામિસમ્પિ ભગવતોયેવ સન્તકં. ભગવતા હિ અનુઞ્ઞાતત્તાયેવ ભિક્ખૂહિ જીવકવત્થું આદિં કત્વા પણીતચીવરં લદ્ધં. યથાહ –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગહપતિચીવરં. યો ઇચ્છતિ, પંસુકૂલિકો હોતુ. યો ઇચ્છતિ, ગહપતિચીવરં સાદિયતુ. ઇતરીતરેનપાહં, ભિક્ખવે, સન્તુટ્ઠિંયેવ વણ્ણેમી’’તિ (મહાવ. ૩૩૭).

એવં ઇતરેપિ પચ્ચયા ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા એવ ભિક્ખૂહિ પરિભુઞ્જિતું લદ્ધા. પરિયાયામિસમ્પિ ભગવતોયેવ સન્તકં. ભગવતા હિ કથિતત્તા એવ જાનન્તિ ‘‘સમ્પત્તિભવં પત્થેન્તો દાનં દત્વા સીલં…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અનુક્કમેન પરિયાયામિસં દિબ્બસમ્પત્તિં મનુસ્સસમ્પત્તિઞ્ચ પટિલભતી’’તિ. યદેવ યસ્મા નિપ્પરિયાયધમ્મોપિ પરિયાયધમ્મોપિ નિપ્પરિયાયામિસમ્પિ પરિયાયામિસમ્પિ ભગવતોયેવ સન્તકં, તસ્મા તત્થ અત્તનો સામિભાવં દસ્સેન્તો તત્થ ચ યં સેટ્ઠતરં અચ્ચન્તહિતસુખાવહં તત્થેવ ને નિયોજેન્તો એવમાહ ‘‘તસ્સ મે તુમ્હે પુત્તા ઓરસા…પે… નો આમિસદાયાદા’’તિ.

ઇતિ ભગવા પરિપુણ્ણવતસમાદાનં તપચરિયં સમ્મદેવ વુસિતબ્રહ્મચરિયં સુવિસુદ્ધવિજ્જાચરણસમ્પન્નં અનવસેસવેદન્તપારગું બાહિતસબ્બપાપં સતતં યાચયોગં સદેવકે લોકે અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવપ્પત્તં અત્તનો પરમત્થબ્રાહ્મણભાવં અરિયસાવકાનઞ્ચ અત્તનો ઓરસપુત્તાદિભાવં પવેદેસિ. ભગવા હિ ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૫.૯૯) એત્થ સીહસદિસં, ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૪) એત્થ મગ્ગદેસકપુરિસસદિસં, ‘‘રાજાહમસ્મિ સેલા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૯) એત્થ રાજસદિસં, ‘‘ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૫) એત્થ વેજ્જસદિસં, ‘‘બ્રાહ્મણોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૫) એત્થ બ્રાહ્મણસદિસં અત્તાનં કથેસિ. ઇધાપિ બ્રાહ્મણ સદિસં કત્વા કથેસિ.

ઇદાનિ યેહિ દાનાદીહિ યુત્તસ્સ ઇતો બાહિરકબ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણકિચ્ચં પરિપુણ્ણં મઞ્ઞન્તિ, તેહિ અત્તનો દાનાદીનં અગ્ગસેટ્ઠભાવં પકાસેતું ‘‘દ્વેમાનિ, ભિક્ખવે, દાનાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યાગાતિ મહાયઞ્ઞા, મહાદાનાનીતિ અત્થો, યાનિ ‘‘યિટ્ઠાની’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ વેલામદાનવેસ્સન્તરદાનમહાવિજિતયઞ્ઞસદિસા આમિસયાગા વેદિતબ્બા, મહાસમયસુત્તમઙ્ગલસુત્તચૂળરાહુલોવાદસુત્તસમચિત્તસુત્તદેસનાદયો ધમ્મયાગા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ગાથાયં અયજીતિ અદાસિ. અમચ્છરીતિ સબ્બમચ્છરિયાનં બોધિમૂલેયેવ સુપ્પહીનત્તા મચ્છેરરહિતો. સબ્બભૂતાનુકમ્પીતિ મહાકરુણાય સબ્બસત્તે પિયપુત્તં વિય અનુગ્ગણ્હનસીલો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વધકે દેવદત્તે ચ, ચોરે અઙ્ગુલિમાલકે;

ધનપાલે રાહુલે ચેવ, સમચિત્તો મહામુની’’તિ. (મિ. પ. ૬.૬.૫) –

સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુલભસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. દુતિયે અપ્પાનીતિ પરિત્તાનિ. સુલભાનીતિ સુખેન લદ્ધબ્બાનિ, યત્થ કત્થચિ વા સક્કા હોતિ લદ્ધું. અનવજ્જાનીતિ વજ્જરહિતાનિ નિદ્દોસાનિ આગમનસુદ્ધિતો કાયમણ્ડનાદિકિલેસવત્થુભાવાભાવતો ચ. તત્થ સુલભતાય પરિયેસનદુક્ખસ્સ અભાવો દસ્સિતો, અપ્પતાય પરિહરણદુક્ખસ્સપિ અભાવો દસ્સિતો, અનવજ્જતાય અગરહિતબ્બતાય ભિક્ખુસારુપ્પભાવો દસ્સિતો હોતિ. અપ્પતાય વા પરિત્તાસસ્સ અવત્થુતા, સુલભતાય ગેધાય અવત્થુતા, અનવજ્જતાય આદીનવવસેન નિસ્સરણપઞ્ઞાય વત્થુતા દસ્સિતા હોતિ. અપ્પતાય વા લાભેન ન સોમનસ્સં જનયન્તિ, સુલભતાય અલાભેન ન દોમનસ્સં જનયન્તિ, અનવજ્જતાય વિપ્પટિસારનિમિત્તં અઞ્ઞાણુપેક્ખં ન જનયન્તિ અવિપ્પટિસારવત્થુભાવતો.

પંસુકૂલન્તિ રથિકાસુસાનસઙ્કારકૂટાદીસુ યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પંસુકૂલં વિયાતિ પંસુકૂલં, પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલન્તિ એવં લદ્ધનામં રથિકાદીસુ પતિતનન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા કતચીવરં. પિણ્ડિયાલોપોતિ જઙ્ઘપિણ્ડિયા બલેન ચરિત્વા ઘરે ઘરે આલોપમત્તં કત્વા લદ્ધભોજનં. રુક્ખમૂલન્તિ વિવેકાનુરૂપં યંકિઞ્ચિ રુક્ખસમીપં. પૂતિમુત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ ગોમુત્તં. યથા હિ સુવણ્ણવણ્ણોપિ કાયો પૂતિકાયોવ એવં અભિનવમ્પિ મુત્તં પૂતિમુત્તમેવ. તત્થ કેચિ ગોમુત્તભાવિતં હરિતકીખણ્ડં ‘‘પૂતિમુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, પૂતિભાવેન આપણાદિતો વિસ્સટ્ઠં છડ્ડિતં અપરિગ્ગહિતં યંકિઞ્ચિ ભેસજ્જં પૂતિમુત્તન્તિ અધિપ્પેતન્તિ અપરે.

યતો ખોતિ પચ્ચત્તે નિસ્સક્કવચનં, યં ખોતિ વુત્તં હોતિ. તેન ‘‘તુટ્ઠો હોતી’’તિ વુત્તકિરિયં પરામસતિ. તુટ્ઠોતિ સન્તુટ્ઠો. ઇદમસ્સાહન્તિ ય્વાયં ચતુબ્બિધેન યથાવુત્તેન પચ્ચયેન અપ્પેન સુલભેન સન્તોસો, ઇદં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સીલસંવરાદીસુ અઞ્ઞતરં એકં સામઞ્ઞઙ્ગં સમણભાવકારણન્તિ અહં વદામિ. સન્તુટ્ઠસ્સ હિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સુપરિપુણ્ણં હોતિ, સમથવિપસ્સના ચ ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. અથ વા સામઞ્ઞં નામ અરિયમગ્ગો. તસ્સ સઙ્ખેપતો દ્વે અઙ્ગાનિ – બાહિરં, અજ્ઝત્તિકન્તિ. તત્થ બાહિરં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો સદ્ધમ્મસ્સવનઞ્ચ, અજ્ઝત્તિકં પન યોનિસો મનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ ચ. તેસુ યસ્મા યથારહં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિભૂતા તસ્સા મૂલભૂતા ચેતે ધમ્મા, યદિદં અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા પવિવિત્તતા અસંસટ્ઠતા આરદ્ધવીરિયતાતિ એવમાદયો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદમસ્સાહં અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ વદામી’’તિ.

ગાથાસુ સેનાસનમારબ્ભાતિ વિહારાદિં મઞ્ચપીઠાદિઞ્ચ સેનાસનં નિસ્સાય. ચીવરં પાનભોજનન્તિ નિવાસનાદિચીવરં, અમ્બપાનકાદિપાનં, ખાદનીયભોજનીયાદિભુઞ્જિતબ્બવત્થુઞ્ચ આરબ્ભાતિ સમ્બન્ધો. વિઘાતો વિહતભાવો ચેતોદુક્ખં ન હોતીતિ યોજના. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ‘‘અસુકસ્મિં નામ આવાસે પચ્ચયા સુલભા’’તિ લભિતબ્બટ્ઠાનગમનેન વા ‘‘મય્હં પાપુણાતિ ન તુય્હ’’ન્તિ વિવાદાપજ્જનેન વા નવકમ્મકરણાદિવસેન વા સેનાસનાદીનિ પરિયેસન્તાનં અસન્તુટ્ઠાનં ઇચ્છિતલાભાદિના યો વિઘાતો ચિત્તસ્સ હોતિ, સો તત્થ સન્તુટ્ઠસ્સ ન હોતીતિ. દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતીતિ સન્તુટ્ઠિયા ચાતુદ્દિસાભાવેન દિસા નપ્પટિહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ,

સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેના’’તિ. (સુ. નિ. ૪૨; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૮);

યસ્સ હિ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ ગતો ચીવરાદીનિ લભિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દિસા પટિહઞ્ઞતિ નામ. યસ્સ પન એવં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દિસા ન પટિહઞ્ઞતિ નામ. ધમ્માતિ પટિપત્તિધમ્મા. સામઞ્ઞસ્સાનુલોમિકાતિ સમણધમ્મસ્સ સમથવિપસ્સનાભાવનાય અરિયમગ્ગસ્સેવ વા અનુચ્છવિકા અપ્પિચ્છતાદયો. અધિગ્ગહિતાતિ સબ્બે તે તુટ્ઠચિત્તસ્સ સન્તુટ્ઠચિત્તેન ભિક્ખુના અધિગ્ગહિતા પટિપક્ખધમ્મે અભિભવિત્વા ગહિતા હોન્તિ અબ્ભન્તરગતા, ન બાહિરગતાતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આસવક્ખયસુત્તવણ્ણના

૧૦૨. તતિયે જાનતોતિ જાનન્તસ્સ. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ. યદિપિ ઇમાનિ દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાનિ, બ્યઞ્જનમેવ નાનં, એવં સન્તેપિ ‘‘જાનતો’’તિ ઞાણલક્ખણં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતિ. જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણં. ‘‘પસ્સતો’’તિ ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય. દસ્સનપ્પભાવઞ્હિ ઉપાદાય ઞાણસમઙ્ગી પુગ્ગલો ચક્ખુમા વિય પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપાનિ, ઞાણેન વિવટે ધમ્મે પસ્સતિ. અથ વા જાનતોતિ અનુબોધઞાણેન જાનતો. પસ્સતોતિ પટિવેધઞાણેન પસ્સતો. પટિલોમતો વા દસ્સનમગ્ગેન પસ્સતો, ભાવનામગ્ગેન જાનતો. કેચિ પન ‘‘ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ જાનતો, સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાય પસ્સતો’’તિ વદન્તિ. અથ વા દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન જાનતો, નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન પસ્સતો. તદુભયે ચ સતિ પહાનભાવનાભિસમયા સિદ્ધા એવ હોન્તીતિ ચતુસચ્ચાભિસમયો વુત્તો હોતિ. યદા ચેત્થ વિપસ્સનાઞાણં અધિપ્પેતં, તદા ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ પદાનં હેતુઅત્થદીપનતા દટ્ઠબ્બા. યદા પન મગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં, તદા મગ્ગકિચ્ચત્થદીપનતા.

આસવાનં ખયન્તિ ‘‘જાનતો, અહં ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૩.૧૦૧; ૫.૧૦૯૫) એવમાગતે સબ્બાસવસંવરપરિયાયે ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ચ સુત્તપદેસુ આસવાનં પહાનં અચ્ચન્તક્ખયો અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩); –

આદીસુ નિબ્બાનં.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા;

તતો અઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ, ઞાણં વે હોતિ તાદિનો’’તિ. (અ. નિ. ૩.૮૬; ઇતિવુ. ૬૨) –

એવમાગતે ઇન્દ્રિયસુત્તે ઇધ ચ મગ્ગો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. તસ્મા યથાવુત્તનયેન જાનન્તસ્સ પસ્સન્તસ્સ અહં અરિયમગ્ગાધિગમં વદામીતિ વુત્તં હોતિ. નો અજાનતો નો અપસ્સતોતિ યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો. એતેન યે અજાનતો અપસ્સતોપિ સંસારસુદ્ધિં વદન્તિ, તે પટિક્ખિપતિ. પુરિમેન વા પદદ્વયેન ઉપાયો વુત્તો, ઇમિના અનુપાયપટિસેધો. સઙ્ખેપેન ચેત્થ ઞાણં આસવક્ખયકરં, સેસં તસ્સ પરિક્ખારોતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યં જાનતો યં પસ્સતો આસવક્ખયો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતો’’તિ પુચ્છં આરભિ. તત્થ જાનના બહુવિધા. દબ્બજાતિકો એવ હિ કોચિ ભિક્ખુ છત્તં કાતું જાનાતિ, કોચિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં, તસ્સ ઈદિસાનિ કમ્માનિ વત્તસીસે ઠત્વા કરોન્તસ્સ સા જાનના ‘‘મગ્ગફલાનં પદટ્ઠાનં ન હોતી’’તિ ન વત્તબ્બા. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદીનિ કાતું જાનાતિ, તસ્સેવં જાનતો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ. તસ્મા યં જાનતો યં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ, તદેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં, તં હેટ્ઠા યોનિસોમનસિકારસુત્તે સઙ્ખેપતો વુત્તમેવ.

તત્થ પન ‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૬) આગતત્તા ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના અત્થવિભાવના કતા. ઇધ ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૩.૧૦૧; ૫.૧૦૯૫) આગતત્તા ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ પરિઞ્ઞાપટિવેધવસેન પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન મગ્ગઞાણેન જાનતો પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતી’’તિઆદિના નયેન યોજેતબ્બં. આસવેસુ ચ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠાસવો ખીયતિ, તતિયમગ્ગેન કામાસવો, ચતુત્થમગ્ગેન ભવાસવો અવિજ્જાસવો ચ ખીયતીતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ વિમુત્તિઞાણન્તિ વિમુત્તિયં નિબ્બાને ફલે ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઉત્તમન્તિ ઉત્તમધમ્મારમ્મણત્તા ઉત્તમં. ખયે ઞાણન્તિ આસવાનં સંયોજનાનઞ્ચ ખયે ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણં. ‘‘ખીણા સંયોજના ઇતિ ઞાણ’’ન્તિ ઇધાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણં દસ્સેતિ. એવમેત્થ ચત્તારિપિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ. અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણા હિ ઇધ નત્થિ અરહત્તફલાધિગમસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યથા ચેત્થ જાનતો પસ્સતોતિ નિબ્બાનાધિગમેન સમ્માદિટ્ઠિકિચ્ચં અધિકં કત્વા વુત્તં, એવં સમ્મપ્પધાનકિચ્ચમ્પિ અધિકમેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ત્વેવિદં કુસીતેના’’તિ ઓસાનગાથમાહ.

તત્થ ન ત્વેવિદન્તિ ન તુ એવ ઇદં. તુસદ્દો નિપાતમત્તં. બાલેનમવિજાનતાતિ મકારો પદસન્ધિકરો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ઇદં સેક્ખમગ્ગેન અસેક્ખમગ્ગેન ચ પત્તબ્બં અભિજ્ઝાકાયગન્થાદિસબ્બગન્થાનં પમોચનં પમોચનસ્સ નિમિત્તભૂતં નિબ્બાનં ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના ચત્તારિ સચ્ચાનિ યથાભૂતં અવિજાનતા તતો એવ બાલેન અવિદ્દસુના યથા અધિગન્તું ન સક્કા, એવં કુસીતેન નિબ્બીરિયેનાપિ, તસ્મા તદધિગમાય આરદ્ધવીરિયેન ભવિતબ્બન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘આરદ્ધવીરિયસ્સાયં ધમ્મો, નો કુસીતસ્સ’’ (દી. નિ. ૩.૩૫૮).

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯; મિ. પ. ૫.૧.૪);

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૦૩. ચતુત્થે યે હિ કેચીતિ યે કેચિ. ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનન્તીતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ અવિપરીતં સભાવસરસલક્ખણતો વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય દુક્ખસચ્ચં ન જાનન્તિ ન પટિવિજ્ઝન્તિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ન મે તે, ભિક્ખવેતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં અનનુયુત્તા પબ્બજ્જામત્તસમણા ચેવ જાતિમત્તબ્રાહ્મણા ચ ન મયા તે સમિતપાપસમણેસુ સમણોતિ, બાહિતપાપબ્રાહ્મણેસુ બ્રાહ્મણોતિ ચ સમ્મતા અનુઞ્ઞાતા. કસ્મા? સમણકરણાનં બ્રાહ્મણકરણાનઞ્ચ ધમ્માનં અભાવતોતિ. તેનેવાહ ‘‘ન ચ પન તે આયસ્મન્તો’’તિઆદિ. તત્થ સામઞ્ઞત્થન્તિ સામઞ્ઞસઙ્ખાતં અત્થં, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનીતિ અત્થો. બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અપરે પન ‘‘સામઞ્ઞત્થન્તિ ચત્તારો અરિયમગ્ગા, બ્રહ્મઞ્ઞત્થન્તિ ચત્તારિ અરિયફલાની’’તિ વદન્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. ગાથાસુ અપુબ્બં નત્થિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સીલસમ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૦૪. પઞ્ચમે સીલસમ્પન્નાતિ એત્થ સીલં નામ ખીણાસવાનં લોકિયલોકુત્તરસીલં, તેન સમ્પન્ના સમન્નાગતાતિ સીલસમ્પન્ના. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. વિમુત્તિ પન ફલવિમુત્તિયેવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. એવમેત્થ સીલાદયો તયો લોકિયલોકુત્તરા, વિમુત્તિ લોકુત્તરાવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં પરે ઓવદન્તિ અનુસાસન્તીતિ ઓવાદકા. વિઞ્ઞાપકાતિ કમ્માનિ કમ્મફલાનિ ચ, વિઞ્ઞાપકા, તત્થ ચ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અકુસલા. ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા’’તિઆદિના કુસલાદિવિભાગતો ખન્ધાદિવિભાગતો સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતોતિ વિવિધેહિ નયેહિ ધમ્માનં ઞાપકા અવબોધકા. સન્દસ્સકાતિ તેયેવ ધમ્મે હત્થેન ગહેત્વા વિય પરસ્સ પચ્ચક્ખતો દસ્સેતારો. સમાદપકાતિ યં સીલાદિ યેહિ અસમાદિન્નં, તસ્સ સમાદાપેતારો, તત્થ તે પતિટ્ઠાપેતારો. સમુત્તેજકાતિ એવં કુસલધમ્મેસુ પતિટ્ઠિતાનં ઉપરિ અધિચિત્તાનુયોગે નિયોજનવસેન ચિત્તસ્સ સમ્મા ઉત્તેજકા, યથા વિસેસાધિગમો હોતિ, એવં નિસામનવસેન તેજકા. સમ્પહંસકાતિ તેસં યથાલદ્ધેહિ ઉપરિલદ્ધબ્બેહિ ચ ગુણવિસેસેહિ ચિત્તસ્સ સમ્મા પહંસકા, લદ્ધસ્સાદવસેન સુટ્ઠુ તોસકા. અલંસમક્ખાતારોતિ અલં પરિયત્તં યથાવુત્તં અપરિહાપેત્વા સમ્મદેવ અનુગ્ગહાધિપ્પાયેન અક્ખાતારો.

અથ વા સન્દસ્સકાતિ ધમ્મં દેસેન્તા પવત્તિનિવત્તિયો સભાવસરસલક્ખણતો સમ્મદેવ દસ્સેતારો. સમાદપકાતિ ચિત્તે પતિટ્ઠાપનવસેન તસ્સેવ અત્થસ્સ ગાહાપકા. સમુત્તેજકાતિ તદત્થગ્ગહણે ઉસ્સાહજનનેન સમ્મદેવ વોદપકા જોતકા વા. સમ્પહંસકાતિ તદત્થપટિપત્તિયં આનિસંસદસ્સનેન સમ્મદેવ પહંસકા તોસકા. અલંસમક્ખાતારોતિ સમત્થા હુત્વા વુત્તનયેન સમક્ખાતારો. સદ્ધમ્મસ્સાતિ પટિવેધસદ્ધમ્મસ્સ, તિવિધસ્સાપિ વા સદ્ધમ્મસ્સ દેસેતારો.

દસ્સનમ્પહન્તિ દસ્સનમ્પિ અહં. તં પનેતં ચક્ખુદસ્સનં ઞાણદસ્સનન્તિ દુવિધં. તત્થ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અરિયાનં ઓલોકનં ચક્ખુદસ્સનં નામ. અરિયભાવકરાનં પન ધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ વિપસ્સનામગ્ગફલેહિ અધિગમો ઞાણદસ્સનં નામ. ઇમસ્મિં પનત્થે ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં. અરિયાનઞ્હિ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ ઓલોકનમ્પિ સત્તાનં બહૂપકારમેવ. સવનન્તિ ‘‘અસુકો નામ ખીણાસવો અસુકસ્મિં નામ રટ્ઠે વા જનપદે વા ગામે વા નિગમે વા વિહારે વા લેણે વા વસતી’’તિ કથેન્તાનં સોતેન સવનં, એતમ્પિ બહૂપકારમેવ. ઉપસઙ્કમનન્તિ ‘‘દાનં વા દસ્સામિ, પઞ્હં વા પુચ્છિસ્સામિ, ધમ્મં વા સોસ્સામિ, સક્કારં વા કરિસ્સામી’’તિ એવરૂપેન ચિત્તેન અરિયાનં ઉપસઙ્કમનં. પયિરુપાસનન્તિ પઞ્હપયિરુપાસનં, અરિયાનં ગુણે સુત્વા તે ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તેત્વા દાનં વા દત્વા વત્તં વા કત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના નયેન પઞ્હપુચ્છનન્તિ અત્થો. વેય્યાવચ્ચાદિકરણં પયિરુપાસનંયેવ. અનુસ્સરણન્તિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ ‘‘ઇદાનિ અરિયા ગુમ્બલેણમણ્ડપાદીસુ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલસુખેહિ વીતિનામેન્તી’’તિ તેસં દિબ્બવિહારાદિગુણવિસેસારમ્મણં અનુસ્સરણં. યો વા તેસં સન્તિકા ઓવાદો લદ્ધો હોતિ, તં આવજ્જિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગો, ઇમસ્મિં ફલ’’ન્તિ એવં અનુસ્સરણં.

અનુપબ્બજ્જન્તિ અરિયેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા ઘરા નિક્ખમ્મ તેસં સન્તિકે પબ્બજ્જં. અરિયેસુ હિ ચિત્તં પસાદેત્વા તેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ, અઞ્ઞેસં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ, અરિયેસુ પસાદેન અઞ્ઞત્થ પબ્બજિત્વા અરિયાનં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જાવ. અઞ્ઞેસુ પન પસાદેન અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અઞ્ઞેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતિ. વુત્તનયેન પબ્બજિતેસુ પન મહાકસ્સપત્થેરસ્સ તાવ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા સતસહસ્સમત્તા અહેસું, તથા થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ચન્દગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ સૂરિયગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ અસ્સગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ યોનકધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ. તસ્સ પન સદ્ધિવિહારિકો અસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા તિસ્સત્થેરો નામ અહોસિ. તસ્સ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા અડ્ઢતેય્યકોટિસઙ્ખા અહેસું. દીપપ્પસાદકમહામહિન્દત્થેરસ્સ પન અનુપબ્બજિતાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યાવજ્જદિવસા લઙ્કાદીપે સત્થરિ પસાદેન પબ્બજન્તા મહામહિન્દત્થેરસ્સેવ અનુપબ્બજ્જન્તિ નામ.

ઇદાનિ યેન કારણેન તેસં અરિયાનં દસ્સનાદિ બહૂપકારન્તિ વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘તથારૂપે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તથારૂપેતિ તાદિસે સીલાદિગુણસમ્પન્ને અરિયે. યસ્મા દસ્સનસવનાનુસ્સરણાનિ ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનટ્ઠાનાનિ, તસ્મા તાનિ અનામસિત્વા ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનાનિયેવ દસ્સેતું ‘‘સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો’’તિ વુત્તં. દસ્સનસવનાનુસ્સરણતો હિ અરિયેસુ ઉપ્પન્નસદ્ધો તે ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા લદ્ધસવનાનુત્તરિયો અપરિપૂરે સીલાદિગુણે પરિપૂરેસ્સતીતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩).

તત્થ સેવતોતિ વત્તપટિવત્તકરણવસેન કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમતો. ભજતોતિ સમ્પિયાયનભત્તિવસેન ભજતો. પયિરુપાસતોતિ પઞ્હપુચ્છનેન પટિપત્તિઅનુકરણેન ચ પયિરુપાસતોતિ તિણ્ણં પદાનં અત્થવિભાગો દીપેતબ્બો. વિમુત્તિઞાણદસ્સનસ્સ પારિપૂરિ એકૂનવીસતિમસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયા વેદિતબ્બા.

એવરૂપા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂતિઆદીસુ યે યથાવુત્તગુણસમન્નાગમેન એવરૂપા એદિસા ભિન્નસબ્બકિલેસા ભિક્ખૂ, તે દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતેસુ સત્તાનં નિયોજનવસેન અનુસાસનતો સત્થારોતિપિ વુચ્ચન્તિ. જાતિકન્તારાદિનિત્થરણતો સત્થવાહાતિપિ, રાગાદિરણાનં જહનતો જહાપનતો ચ રણઞ્જહાતિપિ, અવિજ્જાતમસ્સ વિનોદનતો વિનોદાપનતો ચ તમોનુદાતિપિ, સપરસન્તાનેસુ પઞ્ઞાઆલોકપઞ્ઞાઓભાસપઞ્ઞાપજ્જોતાનં કરણેન નિબ્બત્તનેન આલોકાદિકરાતિપિ, તથા ઞાણુક્કાઞાણપ્પભાધમ્મુક્કાધમ્મપ્પભાનં ધારણેન કરણેન ચ ઉક્કાધારાતિપિ, પભઙ્કરાતિપિ, આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો પરેસં તથાભાવહેતુભાવતો, સદેવકેન લોકેન અરણીયતો અરિયાતિપિ, પઞ્ઞાચક્ખુધમ્મચક્ખૂનં સાતિસયપટિલાભેન ચક્ખુમન્તોતિપિ વુચ્ચન્તિ.

ગાથાસુ પામોજ્જકરણં ઠાનન્તિ નિરામિસસ્સ પમોદસ્સ નિબ્બત્તકં ઠાનં કારણં. એતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બનિદસ્સનં સન્ધાય વદતિ. વિજાનતન્તિ સંકિલેસવોદાને યાથાવતો જાનન્તાનં. ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતસભાવાનં, કાયભાવનાદીહિ ભાવિતસન્તાનાનન્તિ અત્થો. ધમ્મજીવિનન્તિ મિચ્છાજીવં પહાય ધમ્મેન ઞાયેન જીવિકકપ્પનતો, ધમ્મેન વા ઞાયેન અત્તભાવસ્સ પવત્તનતો, સમાપત્તિબહુલતાય વા અગ્ગફલધમ્મેન જીવનતો ધમ્મજીવિનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યદિદં ભાવિતત્તાનં પરિનિટ્ઠિતસમાધિપઞ્ઞાભાવનાનં તતો એવ ધમ્મજીવિનં અરિયાનં દસ્સનં. એતં અવિપ્પટિસારનિમિત્તાનં સીલાદીનં પારિપૂરિહેતુભાવતો વિજાનતં સપ્પઞ્ઞજાતિકાનં એકન્તેનેવ પીતિપામોજ્જકારણન્તિ.

ઇદાનિ તં તસ્સ કારણભાવં દસ્સેતું ‘‘તે જોતયન્તી’’તિ ઓસાનગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તેતિ તે ભાવિતત્તા ધમ્મજીવિનો અરિયા. જોતયન્તીતિ પકાસયન્તિ. ભાસયન્તીતિ સદ્ધમ્મોભાસેન લોકં પભાસયન્તિ, ધમ્મં દેસેન્તીતિ અત્થો. યેસન્તિ યેસં અરિયાનં. સાસનન્તિ ઓવાદં. સમ્મદઞ્ઞાયાતિ પુબ્બભાગઞાણેહિ સમ્મદેવ જાનિત્વા. સેસં વુત્તનયમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૧૦૫. છટ્ઠે તણ્હુપ્પાદાતિ એત્થ ઉપ્પજ્જતિ એતેસૂતિ ઉપ્પાદા. કા ઉપ્પજ્જતિ? તણ્હા. તણ્હાય ઉપ્પાદા તણ્હુપ્પાદા, તણ્હાવત્થૂનિ તણ્હાકારણાનીતિ અત્થો. યત્થાતિ યેસુ નિમિત્તભૂતેસુ. ઉપ્પજ્જમાનાતિ ઉપ્પજ્જનસીલા. ચીવરહેતૂતિ ‘‘કત્થ મનાપં ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ ચીવરકારણા ઉપ્પજ્જતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇતિભવાભવહેતૂતિ એત્થ પન ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. યથા ચીવરાદિહેતુ, એવં ભવાભવહેતુપીતિ અત્થો. ભવાભવાતિ ચેત્થ પણીતપ્પણીતાનિ સપ્પિનવનીતાદીનિ અધિપ્પેતાનિ ભવતિ આરોગ્યં એતેનાતિ કત્વા. ‘‘સમ્પત્તિભવેસુ પણીતપ્પણીતતરો ભવાભવો’’તિપિ વદન્તિ. ભવોતિ વા સમ્પત્તિ, અભવોતિ વિપત્તિ. ભવોતિ વુડ્ઢિ, અભવોતિ હાનિ. તં નિમિત્તઞ્ચ તણ્હા ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘ભવાભવહેતુ વા’’તિ.

ગાથા હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ. અપિચ તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. અયઞ્હિ સત્તો અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે સંસરન્તો ન એકકોવ સંસરતિ, તણ્હં પન દુતિયિકં સહાયિકં લભિત્વાવ સંસરતિ. તથા હિ તં પપાતપાતં અચિન્તેત્વા મધુગણ્હનકલુદ્દકં વિય અનેકાદીનવાકુલેસુપિ ભવેસુ આનિસંસમેવ દસ્સેન્તી અનત્થજાલે સા પરિબ્ભમાપેતિ. એતમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવસઞ્ઞિતં આદીનવં જાનિત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ ‘‘તણ્હા ચાયં વટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવો પભવો કારણ’’ન્તિ જાનિત્વા. એત્તાવતા ચ એકસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તુપ્પત્તિ દસ્સિતા. ઇદાનિ તં ખીણાસવં થોમેન્તો ‘‘વીતતણ્હો’’તિઆદિમાહ. યં પનેત્થ અવુત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૧૦૬. સત્તમે સબ્રહ્મકાનીતિ સસેટ્ઠકાનિ. યેસન્તિ યેસં કુલાનં. પુત્તાનન્તિ પુત્તેહિ પૂજિતસદ્દયોગેન હિ ઇદં કરણત્થે સામિવચનં. અજ્ઝાગારેતિ સકે ઘરે. પૂજિતા હોન્તીતિ યં ઘરે અત્થિ, તેન પટિજગ્ગિતા મનાપેન ચેવ કાયિકવાચસિકેન ચ પચ્ચુપટ્ઠિતા હોન્તિ. ઇતિ માતાપિતુપૂજકાનિ કુલાનિ ‘‘સબ્રહ્મકાની’’તિ પસંસિત્વા ઉપરિપિ નેસં પસંસનીયતં દસ્સેન્તો ‘‘સપુબ્બદેવતાની’’તિઆદિમાહ.

તત્થ બ્રહ્માતિઆદીનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં વુત્તાનિ. તત્રાયમત્થવિભાવના – બ્રહ્માતિ સેટ્ઠાધિવચનં. યથા હિ બ્રહ્મુનો ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ મેત્તા, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખાતિ, એવં માતાપિતૂનં પુત્તેસુ ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ. તા તસ્મિં તસ્મિં કાલે વેદિતબ્બા – કુચ્છિગતસ્મિઞ્હિ દારકે ‘‘કદા ન ખો પુત્તકં અરોગં પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસ્સિસ્સામા’’તિ માતાપિતૂનં મેત્તચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પનેસ મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો ઊકાહિ વા મઙ્કુલેહિ વા દટ્ઠો દુક્ખસેય્યાય વા પીળિતો પરોદતિ વિરવતિ, તદાસ્સ સદ્દં સુત્વા માતાપિતૂનં કારુઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ. આધાવિત્વા વિધાવિત્વા કીળનકાલે પન લોભનીયવયસ્મિં વા ઠિતકાલે દારકં ઓલોકેત્વા માતાપિતૂનં ચિત્તં સપ્પિમણ્ડે પક્ખિત્તસતવિહતકપ્પાસપિચુપટલં વિય મુદુકં આમોદિતં પમોદિતં, તદા નેસં મુદિતા લબ્ભતિ. યદા પન તેસં પુત્તો દારભરણં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા પાટિયેક્કં અગારં અજ્ઝાવસતિ, તદા માતાપિતૂનં ‘‘સક્કોતિ દાનિ નો પુત્તકો અત્તનો ધમ્મતાય જીવિતુ’’ન્તિ મજ્ઝત્તભાવો ઉપ્પજ્જતિ. એવં તસ્મિં કાલે ઉપેક્ખા લબ્ભતિ. એવં માતાપિતૂનં પુત્તેસુ યથાકાલં ચતુબ્બિધસ્સપિ બ્રહ્મવિહારસ્સ લબ્ભનતો બ્રહ્મસદિસવુત્તિતાય વુત્તં ‘‘બ્રહ્માતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

પુબ્બદેવતાતિ એત્થ દેવા નામ તિવિધા – સમ્મુતિદેવા, ઉપપત્તિદેવા, વિસુદ્ધિદેવાતિ. તેસુ સમ્મુતિદેવા નામ રાજાનો ખત્તિયા. તે હિ ‘‘દેવો, દેવી’’તિ લોકે વોહરીયન્તિ, દેવા વિય લોકસ્સ નિગ્ગહાનુગ્ગહસમત્થા ચ હોન્તિ. ઉપપત્તિદેવા નામ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય યાવ ભવગ્ગા ઉપ્પન્ના સત્તા. વિસુદ્ધિદેવા નામ ખીણાસવા સબ્બકિલેસવિસુદ્ધિતો. તત્રાયં વચનત્થો – દિબ્બન્તિ, કીળન્તિ, લળન્તિ, જોતન્તિ પટિપક્ખં જયન્તિ વાતિ દેવા. તેસુ સબ્બસેટ્ઠા વિસુદ્ધિદેવા. યથા તે બાલજનેહિ કતં અપરાધં અગણેત્વા એકન્તેનેવ તેસં અનત્થહાનિં અત્થુપ્પત્તિઞ્ચ આકઙ્ખન્તાવ યથાવુત્તબ્રહ્મવિહારયોગેન અત્થાય હિતાય સુખાય પટિપજ્જન્તિ, દક્ખિણેય્યતાય ચ તેસં કારાનં મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ આવહન્તિ; એવમેવ માતાપિતરોપિ પુત્તાનં અપરાધં અગણેત્વા એકન્તેનેવ તેસં અનત્થહાનિં અત્થુપ્પત્તિઞ્ચ આકઙ્ખન્તા વુત્તનયેનેવ ચતુબ્બિધસ્સપિ બ્રહ્મવિહારસ્સ લબ્ભનતો અત્થાય હિતાય સુખાય પટિપજ્જન્તા પરમદક્ખિણેય્યા હુત્વા અત્તનિ કતાનં કારાનં મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ આવહન્તિ. સબ્બદેવેહિ ચ પઠમં તેસં ઉપકારવન્તતાય તે આદિતોયેવ દેવા. તેસઞ્હિ વસેન તે પઠમં અઞ્ઞે દેવે ‘‘દેવા’’તિ જાનન્તિ આરાધેન્તિ પયિરુપાસન્તિ, આરાધનવિધિં ઞત્વા તથા પટિપજ્જન્તા તસ્સા પટિપત્તિયા ફલં અધિગચ્છન્તિ, તસ્મા તે પચ્છાદેવા નામ. તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બદેવતાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

પુબ્બાચરિયાતિ પઠમઆચરિયા. માતાપિતરો હિ પુત્તે સિક્ખાપેન્તા અતિતરુણકાલતો પટ્ઠાય ‘‘એવં નિસીદ, એવં ગચ્છ, એવં તિટ્ઠ, એવં સય, એવં ખાદ, એવં ભુઞ્જ, અયં તે ‘તાતા’તિ વત્તબ્બો, અયં ‘ભાતિકા’તિ, અયં ‘ભગિની’તિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતિ, અસુકં નામ ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ, અસુકં નામ ન વટ્ટતી’’તિ ગાહેન્તિ સિક્ખાપેન્તિ. અપરભાગે અઞ્ઞે આચરિયાપિ સિપ્પં મુદ્દં ગણનન્તિ એવમાદિં સિક્ખાપેન્તિ, અઞ્ઞે સરણાનિ દેન્તિ, સીલેસુ પતિટ્ઠાપેન્તિ, પબ્બાજેન્તિ, ધમ્મં ઉગ્ગણ્હાપેન્તિ, ઉપસમ્પાદેન્તિ, સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ પાપેન્તિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે પચ્છાઆચરિયા નામ. માતાપિતરો પન સબ્બપઠમં. તેનાહ ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

આહુનેય્યાતિ આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, દૂરતોપિ આનેત્વા ફલવિસેસં આકઙ્ખન્તેન ગુણવન્તેસુ દાતબ્બાનં અન્નપાનવત્થચ્છાદનાદીનં એતં નામં, ઉપકારખેત્તતાય તં આહુનં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા. તેન વુત્તં ‘‘આહુનેય્યાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચન’’ન્તિ.

ઇદાનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવે કારણં દસ્સેતું ‘‘તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા’’તિઆદિ વુત્તં. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં માતાપિતૂનં બ્રહ્માદિઅધિવચનં કેન કારણેનાતિ ચેતિ અત્થો. બહુકારાતિ બહૂપકારા. આપાદકાતિ જીવિતસ્સ આપાદકા, પાલકા. પુત્તાનઞ્હિ માતાપિતૂહિ જીવિતં આપાદિતં પાલિતં ઘટિતં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિતં સમ્પાદિતં. પોસકાતિ હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા હદયલોહિતં પાયેત્વા પોસેતારો. ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ પુત્તાનં ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણદસ્સનં નામ માતાપિતરો નિસ્સાય જાતન્તિ તે નેસં ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો નામ. ઇતિ તેસં બહુકારત્તં બ્રહ્માદિભાવસ્સ કારણં દસ્સિતં, યેન પુત્તો માતાપિતૂનં લોકિયેન ઉપકારેન કેનચિ પરિયાયેન પરિયન્તં પટિકારં કાતું ન સમત્થોયેવ. સચે હિ પુત્તો ‘‘માતાપિતૂનં ઉપકારસ્સ પચ્ચુપકારં કરિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય વાયમન્તો દક્ખિણે અંસકૂટે માતરં, ઇતરસ્મિં પિતરં ઠપેત્વા વસ્સસતાયુકો સકલં વસ્સસતમ્પિ પરિહરેય્ય ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનાદીહિ ચ યથારુચિ ઉપટ્ઠહન્તો તેસં મુત્તકરીસમ્પિ અજિગુચ્છન્તો, ન એત્તાવતા પુત્તેન માતાપિતૂનં પટિકારો કતો હોતિ અઞ્ઞત્ર સદ્ધાદિગુણવિસેસે પતિટ્ઠાપના. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘દ્વિન્નાહં, ભિક્ખવે, ન સુપ્પટિકારં વદામિ. કતમેસં દ્વિન્નં? માતુ ચ પિતુ ચ. એકેન, ભિક્ખવે, અંસેન માતરં પરિહરેય્ય, એકેન અંસેન પિતરં પરિહરેય્ય વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી, સો ચ નેસં ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનેન, તે ચ તત્થેવ મુત્તકરીસં ચજેય્યું, ન ત્વેવ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતં વા હોતિ પટિકતં વા. ઇમિસ્સા ચ, ભિક્ખવે, મહાપથવિયા પહૂતરત્તરતનાય માતાપિતરો ઇસ્સરિયાધિપચ્ચે રજ્જે પતિટ્ઠાપેય્ય, ન ત્વેવ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતં વા હોતિ પટિકતં વા. તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો પુત્તાનં આપાદકા પોસકા ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો.

‘‘યો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો અસ્સદ્ધે સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. દુસ્સીલે સીલસમ્પદાય, મચ્છરિનો ચાગસમ્પદાય, દુપ્પઞ્ઞે પઞ્ઞાસમ્પદાય સમાદપેતિ નિવેસેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં કતઞ્ચ હોતિ પટિકતઞ્ચા’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૪).

તથા –

‘‘માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, પુત્તદારસ્સ સઙ્ગહો’’તિ; (ખુ. પા. ૫.૬);

‘‘માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતપઞ્ઞત્ત’’ન્તિ ચ –

એવમાદીનિ માતાપિતૂનં પુત્તસ્સ બહૂપકારભાવસાધકાનિ સુત્તાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

ગાથાસુ વુચ્ચરેતિ વુચ્ચન્તિ કથીયન્તિ. પજાય અનુકમ્પકાતિ પરેસં પાણં છિન્દિત્વાપિ અત્તનો સન્તકં યંકિઞ્ચિ ચજિત્વાપિ અત્તનો પજં પટિજગ્ગન્તિ ગોપયન્તિ, તસ્મા પજાય અત્તનો પુત્તાનં અનુકમ્પકા અનુગ્ગાહકા.

નમસ્સેય્યાતિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇદં મય્હં ઉત્તમં પુઞ્ઞક્ખેત્ત’’ન્તિ નમક્કારં કરેય્ય. સક્કરેય્યાતિ સક્કારેન પટિમાનેય્ય. ઇદાનિ તં સક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘અન્નેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્નેનાતિ યાગુભત્તખાદનીયેન. પાનેનાતિ અટ્ઠવિધપાનેન. વત્થેનાતિ નિવાસનપારુપનેન. સયનેનાતિ મઞ્ચપીઠભિસિબિમ્બોહનાદિના સયનેન. ઉચ્છાદનેનાતિ દુગ્ગન્ધં પટિવિનોદેત્વા સુગન્ધકરણુચ્છાદનેન. ન્હાનેનાતિ સીતકાલે ઉણ્હોદકેન, ઉણ્હકાલે સીતોદકેન ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાપનેન. પાદાનં ધોવનેન ચાતિ ઉણ્હોદકસીતોદકેહિ પાદધોવનેન ચેવ તેલમક્ખનેન ચ.

તાય નં પારિચરિયાયાતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં, યથાવુત્તપરિચરણેન. અથ વા પારિચરિયાયાતિ ભરણકિચ્ચકરણકુલવંસપતિટ્ઠાપનાદિના પઞ્ચવિધઉપટ્ઠાનેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠાતબ્બા ‘ભતો ને ભરિસ્સામિ, કિચ્ચં નેસં કરિસ્સામિ, કુલવંસં ઠપેસ્સામિ, દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સામિ. અથ વા પન નેસં પેતાનં કાલકતાનં દક્ખિણમનુપ્પદસ્સામી’તિ. ઇમેહિ ખો, ગહપતિપુત્ત, પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તેન પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો પચ્ચુપટ્ઠિતા પઞ્ચહિ ઠાનેહિ પુત્તં અનુકમ્પન્તિ – પાપા નિવારેન્તિ, કલ્યાણે નિવેસેન્તિ, સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ, પતિરૂપેન દારેન સંયોજેન્તિ, સમયે દાયજ્જં નિય્યાદેન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૬૭).

અપિચ યો માતાપિતરો તીસુ વત્થૂસુ અભિપ્પસન્ને કત્વા સીલેસુ વા પતિટ્ઠાપેત્વા પબ્બજ્જાય વા નિયોજેત્વા ઉપટ્ઠહતિ, અયં માતાપિતુઉપટ્ઠાકાનં અગ્ગોતિ વેદિતબ્બો. સા પનાયં પારિચરિયા પુત્તસ્સ ઉભયલોકહિતસુખાવહાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ આહ. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. માતાપિતુઉપટ્ઠાકઞ્હિ પુગ્ગલં પણ્ડિતમનુસ્સા તત્થ પારિચરિયાય પસંસન્તિ વણ્ણેન્તિ થોમેન્તિ, તસ્સ ચ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તા સયમ્પિ અત્તનો માતાપિતૂસુ તથા પટિપજ્જિત્વા મહન્તં પુઞ્ઞં પસવન્તિ. પેચ્ચાતિ પરલોકં ગન્ત્વા સગ્ગે ઠિતો માતાપિતુપટ્ઠાકો દિબ્બસમ્પત્તીહિ મોદતિ પમોદતિ અભિનન્દતીતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. બહુકારસુત્તવણ્ણના

૧૦૭. અટ્ઠમે બ્રાહ્મણગહપતિકાતિ બ્રાહ્મણા ચેવ ગહપતિકા ચ. ઠપેત્વા બ્રાહ્મણે યે કેચિ અગારં અજ્ઝાવસન્તા ઇધ ગહપતિકાતિ વેદિતબ્બા. યેતિ અનિયમતો નિદ્દિટ્ઠપરામસનં. વોતિ ઉપયોગબહુવચનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, તુમ્હાકં બહૂપકારા બ્રાહ્મણગહપતિકા, યે બ્રાહ્મણા ચેવ સેસઅગારિકા ચ ‘‘તુમ્હે એવ અમ્હાકં પુઞ્ઞક્ખેત્તં, યત્થ મયં ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેમ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિક’’ન્તિ ચીવરાદીહિ પચ્ચયેહિ પતિઉપટ્ઠિતાતિ.

એવં ‘‘આમિસદાનેન આમિસસંવિભાગેન આમિસાનુગ્ગહેન ગહટ્ઠા ભિક્ખૂનં ઉપકારવન્તો’’તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ ધમ્મદાનેન ધમ્મસંવિભાગેન ધમ્માનુગ્ગહેન ભિક્ખૂનમ્પિ તેસં ઉપકારવન્તતં દસ્સેતું ‘‘તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે,’’તિઆદિ વુત્તં, તં વુત્તનયમેવ.

ઇમિના કિં કથિતં? પિણ્ડાપચાયનં નામ કથિતં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, યસ્મા ઇમે બ્રાહ્મણગહપતિકા નેવ તુમ્હાકં ઞાતકા, ન મિત્તા, ન ઇણં વા ધારેન્તિ, અથ ખો ‘‘ઇમે સમણા સમ્મગ્ગતા સમ્મા પટિપન્ના, એત્થ નો કારા મહપ્ફલા ભવિસ્સન્તિ મહાનિસંસા’’તિ ફલવિસેસં આકઙ્ખન્તા તુમ્હે ચીવરાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તિ. તસ્મા તં તેસં અધિપ્પાયં પરિપૂરેન્તા અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, ધમ્મદેસનાપિ વો કારકાનંયેવ સોભતિ, આદેય્યા ચ હોતિ, ન ઇતરેસન્તિ એવં સમ્માપટિપત્તિયં અપ્પમાદો કરણીયોતિ.

એવમિદં, ભિક્ખવેતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન ગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ આમિસદાનધમ્મદાનવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સન્નિસ્સાય કામાદિવસેન ચતુબ્બિધસ્સપિ ઓઘસ્સ નિત્થરણત્થાય સકલસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્મદેવ પરિયોસાનકરણાય ઉપોસથસીલનિયમાદિવસેન ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિવસેન વા ઇદં સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ વુસ્સતિ ચરીયતીતિ.

ગાથાસુ સાગારાતિ ગહટ્ઠા. અનગારાતિ પરિચ્ચત્તઅગારા પબ્બજિતા. ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતાતિ તે ઉભોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસન્નિસ્સિતા. સાગારા હિ અનગારાનં ધમ્મદાનસન્નિસ્સિતા, અનગારા ચ સાગારાનં પચ્ચયદાનસન્નિસ્સિતા. આરાધયન્તીતિ સાધેન્તિ સમ્પાદેન્તિ. સદ્ધમ્મન્તિ પટિપત્તિસદ્ધમ્મં પટિવેધસદ્ધમ્મઞ્ચ. તત્થ યં ઉત્તમં, તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ અરહત્તં નિબ્બાનઞ્ચ. સાગારેસૂતિ સાગારેહિ, નિસ્સક્કે ઇદં ભુમ્મવચનં, સાગારાનં વા સન્તિકે. પચ્ચયન્તિ વુત્તાવસેસં દુવિધં પચ્ચયં પિણ્ડપાતં ભેસજ્જઞ્ચ. પરિસ્સયવિનોદનન્તિ ઉતુપરિસ્સયાદિપરિસ્સયહરણં વિહારાદિઆવસથં. સુગતન્તિ સમ્મા પટિપન્નં કલ્યાણપુથુજ્જનેન સદ્ધિં અટ્ઠવિધં અરિયપુગ્ગલં. સાવકો હિ ઇધ સુગતોતિ અધિપ્પેતો. ઘરમેસિનોતિ ઘરં એસિનો, ગેહે ઠત્વા ઘરાવાસં વસન્તા ભોગૂપકરણાનિ ચેવ ગહટ્ઠસીલાદીનિ ચ એસનસીલાતિ અત્થો. સદ્દહાનો અરહતન્તિ અરહન્તાનં અરિયાનં વચનં, તેસં વા સમ્માપટિપત્તિં સદ્દહન્તા. ‘‘અદ્ધા ઇમે સમ્મા પટિપન્ના, યથા ઇમે કથેન્તિ, તથા પટિપજ્જન્તાનં સા પટિપત્તિ સગ્ગમોક્ખસમ્પત્તિયા સંવત્તતી’’તિ અભિસદ્દહન્તાતિ અત્થો. ‘‘સદ્દહન્તા’’તિપિ પાઠો. અરિયપઞ્ઞાયાતિ સુવિસુદ્ધપઞ્ઞાય. ઝાયિનોતિ આરમ્મણલક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન દુવિધેનપિ ઝાનેન ઝાયિનો.

ઇધ ધમ્મં ચરિત્વાનાતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે, ઇમસ્મિં વા સાસને લોકિયલોકુત્તરસુખસ્સ મગ્ગભૂતં સીલાદિધમ્મં પટિપજ્જિત્વા યાવ પરિનિબ્બાનં ન પાપુણન્તિ, તાવદેવ સુગતિગામિનો. નન્દિનોતિ પીતિસોમનસ્સયોગેન નન્દનસીલા. કેચિ પન ‘‘ધમ્મં ચરિત્વાન મગ્ગન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગં પાપુણિત્વા’’તિ વદન્તિ. દેવલોકસ્મિન્તિ છબ્બિધેપિ કામાવચરદેવલોકે. મોદન્તિ કામકામિનોતિ યથિચ્છિતવત્થુનિપ્ફત્તિતો કામકામિનો કામવન્તો હુત્વા પમોદન્તીતિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કુહસુત્તવણ્ણના

૧૦૮. નવમે કુહાતિ સામન્તજપ્પનાદિના કુહનવત્થુના કુહકા, અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય કોહઞ્ઞં કત્વા પરેસં વિમ્હાપકાતિ અત્થો. થદ્ધાતિ કોધેન ચ માનેન ચ થદ્ધમાનસા. ‘‘કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૨૫; પુ. પ. ૧૦૧) એવં વુત્તેન કોધેન ચ, ‘‘દુબ્બચો હોતિ દોવચસ્સકરણેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અક્ખમો અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી અનુસાસનિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૧) એવં વુત્તેન દોવચસ્સેન ચ, ‘‘જાતિમદો, ગોત્તમદો, સિપ્પમદો, આરોગ્યમદો, યોબ્બનમદો, જીવિતમદો’’તિ (વિભ. ૮૩૨) એવં વુત્તેન જાતિમદાદિભેદેન મદેન ચ ગરુકાતબ્બેસુ ગરૂસુ પરમનિપચ્ચકારં અકત્વા અયોસલાકં ગિલિત્વા ઠિતા વિય અનોનતા હુત્વા વિચરણકા. લપાતિ ઉપલાપકા મિચ્છાજીવવસેન કુલસઙ્ગાહકા પચ્ચયત્થં પયુત્તવાચાવસેન નિપ્પેસિકતાવસેન ચ લપકાતિ વા અત્થો.

સિઙ્ગીતિ ‘‘તત્થ કતમં સિઙ્ગં? યં સિઙ્ગં સિઙ્ગારતા ચાતુરતા ચાતુરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિય’’ન્તિ (વિભ. ૮૫૨) એવં વુત્તેહિ સિઙ્ગસદિસેહિ પાકટકિલેસેહિ સમન્નાગતા. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા, નળસદિસં તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા વિચરણકા. અસમાહિતાતિ ચિત્તેકગ્ગતામત્તસ્સાપિ અલાભિનો. ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ તે મય્હં ભિક્ખૂ મમ સન્તકા ન હોન્તિ. મેતિ ઇદં પદં અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા ભગવતા વુત્તં. યસ્મા પન તે કુહનાદિયોગતો ન સમ્મા પટિપન્ના, તસ્મા ‘‘ન મામકા’’તિ વુત્તા. અપગતાતિ યદિપિ તે મમ સાસને પબ્બજિતા, યથાનુસિટ્ઠં પન અપ્પટિપજ્જનતો અપગતા એવ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, ઇતો તે સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતાતિ દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે,

પારં સમુદ્દસ્સ તદાહુ દૂરે;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ,

સતઞ્ચ ધમ્મં અસતઞ્ચ રાજા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૪૭; જા. ૨.૨૧.૪૧૪);

વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તીતિ સીલાદિગુણેહિ વડ્ઢનવસેન વુદ્ધિં, તત્થ નિચ્ચલભાવેન વિરૂળ્હિં, સબ્બત્થ પત્થટભાવેન સીલાદિધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા વેપુલ્લં. ન ચ તે કુહાદિસભાવા ભિક્ખૂ આપજ્જન્તિ, ન ચ પાપુણન્તીતિ અત્થો. તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ ઇધાપિ મેતિ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા વદતિ, સમ્મા પટિપન્નત્તા પન ‘‘મામકા’’તિ આહ. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો. તત્થ યાવ અરહત્તમગ્ગા વિરૂહન્તિ નામ, અરહત્તફલે પન સમ્પત્તે વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપન્ના નામ. ગાથા સુવિઞ્ઞેય્યા એવ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નદીસોતસુત્તવણ્ણના

૧૦૯. દસમે સેય્યથાપીતિ ઓપમ્મદસ્સનત્થે નિપાતો, યથા નામાતિ અત્થો. નદિયા સોતેન ઓવુય્હેય્યાતિ સીઘસોતાય હારહારિનિયા નદિયા ઉદકવેગેન હેટ્ઠતો વુય્હેય્ય અધો હરિયેથ. પિયરૂપસાતરૂપેનાતિ પિયસભાવેન સાતસભાવેન ચ કારણભૂતેન, તસ્સં નદિયં તસ્સા વા પરતીરે મણિસુવણ્ણાદિ અઞ્ઞં વા પિયવત્થુ વિત્તૂપકરણં અત્થિ, તં ગહેસ્સામીતિ નદિયં પતિત્વા સોતેન અવકડ્ઢેય્ય. કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનઅસમ્ભાવનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતિ, કિં ન સમ્ભાવેતિ? તેન પુરિસેન અધિપ્પેતસ્સ પિયવત્થુસ્સ તત્થ અત્થિભાવં અનુજાનાતિ, તથાગમનં પન આદીનવવન્તતાય ન સમ્ભાવેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – અમ્ભો, પુરિસ, યદિપિ તયા અધિપ્પેતં પિયવત્થુ તત્થ ઉપલબ્ભતિ, એવં ગમને પન અયમાદીનવો, યં ત્વં હેટ્ઠા રહદં પત્વા મરણં મરણમત્તં વા દુક્ખં પાપુણેય્યાસીતિ.

અત્થિ ચેત્થ હેટ્ઠા રહદોતિ એતિસ્સા નદિયા હેટ્ઠા અનુસોતભાગે અતિવિય ગમ્ભીરવિત્થતો એકો મહાસરો અત્થિ. સો ચ સમન્તતો વાતાભિઘાતસમુટ્ઠિતાહિ મણિમયપબ્બતકૂટસન્નિભાહિ મહતીહિ ઊમીહિ વીચીહિ સઊમિ, વિસમેસુ ભૂમિપ્પદેસેસુ સવેગં અનુપક્ખન્દન્તેન ઇમિસ્સા તાવ નદિયા મહોઘેન તહિં તહિં આવટ્ટમાનવિપુલજલતાય બલવામુખસદિસેહિ સહ આવટ્ટેહીતિ સાવટ્ટો. તં રહદં ઓતિણ્ણસત્તેયેવ અત્તનો નિબદ્ધામિસગોચરે કત્વા અજ્ઝાવસન્તેન અતિવિય ભયાનકદસ્સનેન ઘોરચેતસા દકરક્ખસેન સગહો સરક્ખસો, ચણ્ડમચ્છમકરાદિના વા સગહો, યથાવુત્તરક્ખસેન સરક્ખસો.

યન્તિ એવં સપ્પટિભયં યં રહદં. અમ્ભો પુરિસાતિ આલપનં. મરણં વા નિગચ્છસીતિ તાહિ વા ઊમીહિ અજ્ઝોત્થટો, તેસુ વા આવટ્ટેસુ નિપતિતો સીસં ઉક્ખિપિતું અસક્કોન્તો તેસં વા ચણ્ડમચ્છમકરાદીનં મુખે નિપતિતો. તસ્સ વા દકરક્ખસસ્સ હત્થં ગતો મરણં વા ગમિસ્સસિ, અથ વા પન આયુસેસે સતિ તતો મુચ્ચિત્વા અપગચ્છન્તો તેહિ ઊમિઆદીહિ જનિતઘટ્ટિતવસેન મરણમત્તં મરણપ્પમાણં દુક્ખં નિગચ્છસિ. પટિસોતં વાયમેય્યાતિ સો પુબ્બે અનુસોતં વુય્હમાનો તસ્સ પુરિસસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અનત્થો કિર મે ઉપટ્ઠિતો, મચ્ચુમુખે કિરાહં પરિવત્તામી’’તિ ઉપ્પન્નબલવભયો સમ્ભમન્તો દિગુણં કત્વા ઉસ્સાહં હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયમેય્ય તરેય્ય, ન ચિરેનેવ તીરં સમ્પાપુણેય્ય.

અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાયાતિ ચતુસચ્ચપટિવેધાનુકૂલસ્સ અત્થસ્સ સમ્બોધનાય ઉપમા કતા. અયઞ્ચેત્થ અત્થોતિ અયમેવ ઇદાનિ વુચ્ચમાનો ઇધ મયા અધિપ્પેતો ઉપમેય્યત્થો, યસ્સ વિઞ્ઞાપનાય ઉપમા આહટા.

તણ્હાયેતં અધિવચનન્તિ એત્થ ચતૂહિ આકારેહિ તણ્હાય સોતસદિસતા વેદિતબ્બા અનુક્કમપરિવુડ્ઢિતો અનુપ્પબન્ધતો ઓસીદાપનતો દુરુત્તરણતો ચ. યથા હિ ઉપરિ મહામેઘે અભિપ્પવુટ્ઠે ઉદકં પબ્બતકન્દરપદરસાખાયો પૂરેત્વા તતો ભસ્સિત્વા કુસુબ્ભે પૂરેત્વા તતો ભસ્સિત્વા કુન્નદિયો પૂરેત્વા તતો મહાનદિયો પક્ખન્દિત્વા એકોઘં હુત્વા પવત્તમાનં ‘‘નદીસોતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવ અજ્ઝત્તિકબાહિરાદિવસેન અનેકભેદેસુ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ લોભો ઉપ્પજ્જિત્વા અનુક્કમેન પરિવુડ્ઢિં ગચ્છન્તો ‘‘તણ્હાસોતો’’તિ વુચ્ચતિ, યથા ચ નદીસોતો આગમનતો યાવ સમુદ્દપ્પત્તિ, તાવ સતિ વિચ્છેદપચ્ચયાભાવે અવિચ્છિજ્જમાનો અનુપ્પબન્ધેન પવત્તતિ, એવં તણ્હાસોતોપિ આગમનતો પટ્ઠાય અસતિ વિચ્છેદપચ્ચયે અવિચ્છિજ્જમાનો અપાયસમુદ્દાભિમુખો અનુપ્પબન્ધેન પવત્તતિ. યથા પન નદીસોતો તદન્તોગધે સત્તે ઓસીદાપેતિ, સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેતિ, મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં પાપેતિ, એવં તણ્હાસોતોપિ અત્તનો સોતન્તોગતે સત્તે ઓસીદાપેતિ, પઞ્ઞાસીસં ઉક્ખિપિતું ન દેતિ, કુસલમૂલચ્છેદનેન સંકિલેસધમ્મસમાપજ્જનેન ચ મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં પાપેતિ.

યથા ચ નદિયા સોતો મહોઘભાવેન પવત્તમાનો ઉળુમ્પં વા નાવં વા બન્ધિતું નેતુઞ્ચ છેકં પુરિસં નિસ્સાય પરતીરં ગન્તું અજ્ઝાસયં કત્વા તજ્જં વાયામં કરોન્તેન તરિતબ્બો, ન યેન વા તેન વાતિ દુરુત્તરો, એવં તણ્હાસોતોપિ કામોઘભવોઘભૂતો સીલસંવરં પૂરેતું સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં કાતું ‘‘નિપકેન અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયં સમુટ્ઠાપેત્વા કલ્યાણમિત્તે નિસ્સાય સમથવિપસ્સનાનાવં અભિરુહિત્વા સમ્માવાયામં કરોન્તેન તરિતબ્બો, ન યેન વા તેન વાતિ દુરુત્તરો. એવં અનુક્કમપરિવુડ્ઢિતો અનુપ્પબન્ધતો ઓસીદાપનતો દુરુત્તરણતોતિ ચતૂહિ આકારેહિ તણ્હાય નદીસોતસદિસતા વેદિતબ્બા.

પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ પિયજાતિકં પિયસભાવં પિયરૂપં, મધુરજાતિકં મધુરસભાવં સાતરૂપં, ઇટ્ઠસભાવન્તિ અત્થો. છન્નેતન્તિ છન્નં એતં. અજ્ઝત્તિકાનન્તિ એત્થ ‘‘એવં મયં અત્તાતિ ગહણં ગમિસ્સામા’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકારં કત્વા પવત્તાનીતિ અજ્ઝત્તિકાનિ. તત્થ ગોચરજ્ઝત્તં, નિયકજ્ઝત્તં, વિસયજ્ઝત્તં, અજ્ઝત્તજ્ઝત્તન્તિ ચતુબ્બિધં અજ્ઝત્તં. તેસુ ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૩૬૨) વુત્તં ઇદં ગોચરજ્ઝત્તં નામ. ‘‘અજ્ઝત્તં સમ્પસાદન’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; ધ. સ. ૧૬૧) આગતં ઇદં નિયકજ્ઝત્તં નામ. ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૭) એવમાગતં ઇદં વિસયજ્ઝત્તં નામ. ‘‘અજ્ઝત્તિકા ધમ્મા, બાહિરા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૨૦) એત્થ વુત્તં અજ્ઝત્તં અજ્ઝત્તજ્ઝત્તં નામ. ઇધાપિ એતદેવ અધિપ્પેતં, તસ્મા અજ્ઝત્તાનિયેવ અજ્ઝત્તિકાનિ. અથ વા યથાવુત્તેનેવ અત્થેન ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા, બહિદ્ધા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય તેસુ અજ્ઝત્તેસુ ભવાનિ અજ્ઝત્તિકાનિ, ચક્ખાદીનિ. તેસં અજ્ઝત્તિકાનં.

આયતનાનન્તિ એત્થ આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનાનીતિ. ચક્ખાદીસુ હિ તંતંદ્વારવત્થુકા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સકેન સકેન અનુભવનાદિના કિચ્ચેન આયતન્તિ ઉટ્ઠહન્તિ ઘટન્તિ વાયમન્તિ, તે ચ આયભૂતે ધમ્મે એતાનિ તનોન્તિ વિત્થારેન્તિ, યઞ્ચ અનમતગ્ગે સંસારે પવત્તં અતિવિય આયતં વટ્ટદુક્ખં, તં નયન્તિ પવત્તેન્તિ. ઇતિ સબ્બથાપિમે ધમ્મા આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનાનીતિ વુચ્ચન્તિ. અપિચ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન, આકરટ્ઠેન, સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન, સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન, કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં દેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૫૮; અ. નિ. ૩.૧૦૨) કારણં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ચક્ખાદીસુ ચ તે તે ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા નિવસન્તિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચક્ખાદયો તેસં નિવાસટ્ઠાનં. તત્થ ચ તે આકિણ્ણા તન્નિસ્સિતત્તાતિ તે નેસં આકરો, સમોસરણટ્ઠાનઞ્ચ તત્થ વત્થુદ્વારભાવેન સમોસરણતો, સઞ્જાતિદેસો ચ તન્નિસ્સયભાવેન તેસં તત્થેવ ઉપ્પત્તિતો, કારણઞ્ચ તદભાવે તેસં અભાવતોતિ. ઇતિ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન, આકરટ્ઠેન, સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન, સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન, કારણટ્ઠેનાતિ ઇમેહિ કારણેહિ ચક્ખાદીનિ આયતનાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાન’’ન્તિ.

યદિપિ રૂપાદયોપિ ધમ્મા ‘‘રૂપં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ તણ્હાવત્થુભાવતો પિયરૂપસાતરૂપભાવેન વુત્તા. ચક્ખાદિકે પન મુઞ્ચિત્વા અત્તભાવપઞ્ઞત્તિયા અભાવતો ‘‘મમ ચક્ખુ મમ સોત’’ન્તિઆદિના અધિકસિનેહવત્થુભાવેન ચક્ખાદયો સાતિસયં પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ નિદ્દેસં અરહન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં.

ઓરમ્ભાગિયાનન્તિ એત્થ ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, તપ્પરિયાપન્ના ઓરમ્ભાગા, પચ્ચયભાવેન તેસં હિતાતિ ઓરમ્ભાગિયા. યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનિ. સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસકામરાગબ્યાપાદાનં એતં અધિવચનં. તે હિ કામભવૂપગાનં સઙ્ખારાનં પચ્ચયા હુત્વા રૂપારૂપધાતુતો હેટ્ઠાભાવેન નિહીનભાવેન ઓરમ્ભાગભૂતેન કામભવેન સત્તે સંયોજેન્તિ. એતેનેવ તેસં હેટ્ઠારહદસદિસતા દીપિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ઊમિભયન્તિ ખો, ભિક્ખવે, કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચનન્તિ ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, ઊમિ એવ ભયન્તિ ઊમિભયં. કુજ્ઝનટ્ઠેન કોધો, સ્વેવ ચિત્તસ્સ સરીરસ્સ ચ અભિપ્પમદ્દનપવેધનુપ્પાદનેન દળ્હં આયાસનટ્ઠેન ઉપાયાસો.

એત્થ ચ અનેકવારં પવત્તિત્વા અત્તના સમવેતં સત્તં અજ્ઝોત્થરિત્વા સીસં ઉક્ખિપિતું અદત્વા અનયબ્યસનાપાદનેન કોધુપાયાસસ્સ ઊમિસદિસતા દટ્ઠબ્બા. તથા કામગુણાનં કિલેસાભિભૂતે સત્તે ઇતો ચ એત્તો, એત્તો ચ ઇતોતિ એવં મનાપિયરૂપાદિવિસયસઙ્ખાતે અત્તનિ સંસારેત્વા યથા તતો બહિભૂતે નેક્ખમ્મે ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ એવં આવટ્ટેત્વા બ્યસનાપાદનેન આવટ્ટસદિસતા દટ્ઠબ્બા. યથા પન ગહરક્ખસોપિ આરક્ખરહિતં અત્તનો ગોચરભૂમિગતં પુરિસં અભિભુય્ય ગહેત્વા અગોચરે ઠિતમ્પિ રક્ખસમાયાય ગોચરં નેત્વા ભેરવરૂપદસ્સનાદિના અવસં અત્તનો ઉપકારં કાતું અસમત્થં કત્વા અન્વાવિસિત્વા વણ્ણબલભોગયસસુખેહિપિ વિયોજેન્તો મહન્તં અનયબ્યસનં આપાદેતિ, એવં માતુગામોપિ યોનિસોમનસિકારરહિતં અવીરપુરિસં ઇત્થિકુત્તભૂતેહિ અત્તનો હાવભાવવિલાસેહિ અભિભુય્ય ગહેત્વા વીરજાતિયમ્પિ અત્તનો રૂપાદીહિ પલોભનવસેન ઇત્થિમાયાય અન્વાવિસિત્વા અવસં અત્તનો ઉપકારધમ્મે સીલાદયો સમ્પાદેતું અસમત્થં કરોન્તો ગુણવણ્ણાદીહિ વિયોજેત્વા મહન્તં અનયબ્યસનં આપાદેતિ, એવં માતુગામસ્સ ગહરક્ખસસદિસતા દટ્ઠબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘આવટ્ટન્તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં, ગહરક્ખસોતિ ખો, ભિક્ખવે, માતુગામસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

પટિસોતોતિ ખો ભિક્ખવે નેક્ખમ્મસ્સેતં અધિવચનન્તિ એત્થ પબ્બજ્જા સહ ઉપચારેન પઠમજ્ઝાનં વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ નિબ્બાનઞ્ચ નેક્ખમ્મં નામ. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મં નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પબ્બજ્જા પઠમં ઝાનં, નિબ્બાનઞ્ચ વિપસ્સના;

સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા, નેક્ખમ્મન્તિ પવુચ્ચરે’’તિ.

ઇમેસં પન પબ્બજ્જાદીનં તણ્હાસોતસ્સ પટિલોમતો પટિસોતસદિસતા વેદિતબ્બા. અવિસેસેન હિ ધમ્મવિનયો નેક્ખમ્મં, તસ્સ અધિટ્ઠાનં પબ્બજ્જા ચ, ધમ્મવિનયો ચ તણ્હાસોતસ્સ પટિસોતં વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પટિસોતગામિં નિપુણં, ગમ્ભીરં દુદ્દસં અણું;

રાગરત્તા ન દક્ખન્તિ, તમોખન્ધેન આવુતા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૬૫; મ. નિ. ૧.૨૮૧; સં. નિ. ૧.૧૭૨);

વીરિયારમ્ભસ્સાતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સ. તસ્સ કામોઘાદિભેદતણ્હાસોતસન્તરણસ્સ હત્થેહિ પાદેહિ ચતુરઙ્ગનદીસોતસન્તરણવાયામસ્સ સદિસતા પાકટાયેવ. તથા નદીસોતસ્સ તીરે ઠિતસ્સ ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ કામાદિં ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરિત્વા તસ્સ પરતીરભૂતે નિબ્બાનથલે ઠિતસ્સ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતો ભગવતો સદિસભાવો. તેન વુત્તં ‘‘ચક્ખુમા પુરિસો…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – નદીસોતો વિય અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તમાનો તણ્હાસોતો, તેન વુય્હમાનો પુરિસો વિય અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે પરિબ્ભમનતો તણ્હાસોતેન વુય્હમાનો સત્તો, તસ્સ તત્થ પિયરૂપસાતરૂપવત્થુસ્મિં અભિનિવેસો વિય ઇમસ્સ ચક્ખાદીસુ અભિનિવેસો, સઊમિસાવટ્ટસગહરક્ખસો હેટ્ઠારહદો વિય કોધુપાયાસપઞ્ચકામગુણમાતુગામસમાકુલો પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનસમૂહો, તમત્થં યથાભૂતં વિદિત્વા તસ્સ નદીસોતસ્સ પરતીરે ઠિતો ચક્ખુમા પુરિસો વિય સકલં સંસારાદીનવં સબ્બઞ્ચ ઞેય્યધમ્મં યથાભૂતં વિદિત્વા તણ્હાસોતસ્સ પરતીરભૂતે નિબ્બાનથલે ઠિતો સમન્તચક્ખુ ભગવા, તસ્સ પુરિસસ્સ તસ્મિં નદિયા સોતેન વુય્હમાને પુરિસે અનુકમ્પાય રહદસ્સ રહદાદીનવસ્સ ચ આચિક્ખનં વિય તણ્હાસોતેન વુય્હમાનસ્સ સત્તસ્સ મહાકરુણાય ભગવતો તણ્હાદીનં તદાદીનવસ્સ ચ વિભાવના, તસ્સ વચનં અસદ્દહિત્વા અનુસોતગામિનો તસ્સ પુરિસસ્સ તસ્મિં રહદે મરણપ્પત્તિમરણમત્તદુક્ખપ્પત્તિયો વિય ભગવતો વચનં અસમ્પટિચ્છન્તસ્સ અપાયુપ્પત્તિ, સુગતિયં દુક્ખુપ્પત્તિ ચ, તસ્સ પન વચનં સદ્દહિત્વા હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયામકરણં વિય તેન ચ વાયામેન પરતીરં પત્વા સુખેન યથિચ્છિતટ્ઠાનગમનં વિય ભગવતો વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તણ્હાદીસુ આદીનવં પસ્સિત્વા તણ્હાસોતસ્સ પટિસોતપબ્બજ્જાદિનેક્ખમ્મવસેન વીરિયારમ્ભો, આરદ્ધવીરિયસ્સ ચ તેનેવ વીરિયારમ્ભેન તણ્હાસોતાતિક્કમનં નિબ્બાનતીરં પત્વા અરહત્તફલસમાપત્તિવસેન યથારુચિ સુખવિહારોતિ.

ગાથાસુ સહાપિ દુક્ખેન જહેય્ય કામેતિ ઝાનમગ્ગાધિગમત્થં સમથવિપસ્સનાનુયોગં કરોન્તો ભિક્ખુ યદિપિ તેસં પુબ્બભાગપટિપદા કિચ્છેન કસિરેન સમ્પજ્જતિ, ન સુખેન વીથિં ઓતરતિ પુબ્બભાગભાવનાય કિલેસાનં બલવભાવતો, ઇન્દ્રિયાનં વા અતિક્ખભાવતો. તથા સતિ સહાપિ દુક્ખેન જહેય્ય કામે, પઠમજ્ઝાનેન વિક્ખમ્ભેન્તો તતિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દન્તો કિલેસકામે પજહેય્ય. એતેન દુક્ખપટિપદે ઝાનમગ્ગે દસ્સેતિ.

યોગક્ખેમં આયતિં પત્થયાનોતિ અનાગામિતં અરહત્તં ઇચ્છન્તો આકઙ્ખમાનો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યદિપિ એતરહિ કિચ્છેન કસિરેન ઝાનપુરિમમગ્ગે અધિગચ્છામિ, ઇમે પન નિસ્સાય ઉપરિ અરહત્તં અધિગન્ત્વા કતકિચ્ચો પહીનસબ્બદુક્ખો ભવિસ્સામીતિ સહાપિ દુક્ખેન ઝાનાદીહિ કામે પજહેય્યાતિ. અથ વા યો કામવિતક્કબહુલો પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તસ્સ વસેન પબ્બજ્જં સીલવિસોધનં ઝાનાદીનં પુબ્બભાગપટિપત્તિં વા પટિપજ્જન્તો કિચ્છેન કસિરેન અસ્સુમુખો રોદમાનો તં વિતક્કં વિક્ખમ્ભેતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સહાપિ દુક્ખેન જહેય્ય કામે’’તિ. સો હિ કિચ્છેનપિ કામે પજહન્તો ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સન્તો અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠહેય્ય. તેન વુત્તં ‘‘યોગક્ખેમં આયતિં પત્થયાનો’’તિ.

સમ્મપ્પજાનોતિ વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મદેવ પજાનન્તો. સુવિમુત્તચિત્તોતિ તસ્સ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ અનન્તરં ફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તચિત્તો. વિમુત્તિયા ફસ્સયે તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં મગ્ગફલાધિગમનકાલે વિમુત્તિં નિબ્બાનં ફસ્સયે ફુસેય્ય પાપુણેય્ય અધિગચ્છેય્ય સચ્છિકરેય્ય. ઉપયોગત્થે હિ ‘‘વિમુત્તિયા’’તિ ઇદં સામિવચનં. વિમુત્તિયા વા આરમ્મણભૂતાય તત્થ તત્થ તંતંફલસમાપત્તિકાલે અત્તનો ફલચિત્તં ફસ્સયે ફુસેય્ય પાપુણેય્ય, નિબ્બાનોગધાય ફલસમાપત્તિયા વિહરેય્યાતિ અત્થો. સ વેદગૂતિ સો વેદસઙ્ખાતેન મગ્ગઞાણેન ચતુન્નં સચ્ચાનં ગતત્તા પટિવિદ્ધત્તા વેદગૂ. લોકન્તગૂતિ ખન્ધલોકસ્સ પરિયન્તં ગતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ચરસુત્તવણ્ણના

૧૧૦. એકાદસમે ચરતોતિ ગચ્છન્તસ્સ, ચઙ્કમન્તસ્સ વા. ઉપ્પજ્જતિ કામવિતક્કો વાતિ વત્થુકામેસુ અવીતરાગતાય તાદિસે પચ્ચયે કામપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચે, યદિ ઉપ્પજ્જતિ. બ્યાપાદવિતક્કો વા વિહિંસાવિતક્કો વાતિ આઘાતનિમિત્તબ્યાપાદપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો, લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પરવિહેઠનવસેન વિહિંસાપટિસંયુત્તો વા વિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ ચેતિ સમ્બન્ધો. અધિવાસેતીતિ તં યથાવુત્તં કામવિતક્કાદિં યથાપચ્ચયં અત્તનો ચિત્તે ઉપ્પન્નં ‘‘ઇતિપાયં વિતક્કો પાપકો, ઇતિપિ અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તતી’’તિઆદિના નયેન પચ્ચવેક્ખણાય અભાવતો અધિવાસેતિ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા વાસેતિ ચે. અધિવાસેન્તોયેવ ચ નપ્પજહતિ તદઙ્ગાદિપ્પહાનવસેન ન પટિનિસ્સજ્જતિ, તતો એવ ન વિનોદેતિ અત્તનો ચિત્તસન્તાનતો ન નુદતિ ન નીહરતિ, તથા અવિનોદનતો ન બ્યન્તીકરોતિ ન વિગતન્તં કરોતિ. આતાપી પહિતત્તો યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ એવં કરોતિ, અયં પન તથા ન કરોતીતિ અત્થો. તથાભૂતોવ ન અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ન ગમેતિ. ન પજહતિ ચે, ન વિનોદેતિ ચેતિઆદિના ચે-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

ચરન્તિ ચરન્તો. એવંભૂતોતિ એવં કામવિતક્કાદિપાપવિતક્કેહિ સમઙ્ગીભૂતો. અનાતાપી અનોત્તાપીતિ કિલેસાનં આતાપનસ્સ વીરિયસ્સ અભાવેન અનાતાપી, પાપુત્રાસઆતાપનપરિતાપનલક્ખણસ્સ ઓત્તપ્પસ્સ અભાવેન અનોત્તાપી. સતતં સમિતન્તિ સબ્બકાલં નિરન્તરં. કુસીતો હીનવીરિયોતિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ પરિહાયિત્વા અકુસલપક્ખે કુચ્છિતં સીદનતો કોસજ્જસમન્નાગમેન ચ કુસીતો, સમ્મપ્પધાનવીરિયાભાવેન હીનવીરિયો વીરિયવિરહિતોતિ વુચ્ચતિ કથીયતિ. ઠિતસ્સાતિ ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠતો. સયનઇરિયાપથસ્સ વિસેસતો કોસજ્જપક્ખિકત્તા યથા તંસમઙ્ગિનો વિતક્કા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘જાગરસ્સા’’તિ વુત્તં.

સુક્કપક્ખે તઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નાધિવાસેતીતિ આરદ્ધવીરિયસ્સાપિ વિહરતો અનાદિમતિ સંસારે ચિરકાલભાવિતેન તથારૂપપ્પચ્ચયસમાયોગેન સતિસમ્મોસેન વા કામવિતક્કાદિ ઉપ્પજ્જતિ ચે, તં ભિક્ખુ અત્તનો ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ ચે, અબ્ભન્તરે ન વાસેતિ ચેતિ અત્થો. અનધિવાસેન્તો કિં કરોતીતિ? પજહતિ છડ્ડેતિ. કિં કચવરં વિય પિટકેન? ન હિ, અપિચ ખો તં વિનોદેતિ નુદતિ નીહરતિ. કિં બલીબદ્દં વિય પતોદેન? ન હિ, અથ ખો નં બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ. યથા તેસં અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા તે કરોતિ. કથં પન તે તથા કરોતિ? અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતા હોન્તિ તથા ને કરોતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવંભૂતોતિઆદીસુ એવં કામવિતક્કાદીનં અનધિવાસનેન સુવિસુદ્ધાસયો સમાનો તાય ચ આસયસમ્પત્તિયા તન્નિમિત્તાય ચ પયોગસમ્પત્તિયા પરિસુદ્ધસીલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો જાગરિયં અનુયુત્તો તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં આતાપનલક્ખણેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા આતાપી, સબ્બસો પાપુત્રાસેન સમન્નાગતત્તા. ઓત્તાપી સતતં રત્તિન્દિવં, સમિતં નિરન્તરં સમથવિપસ્સનાભાવનાનુયોગવસેન ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસિદ્ધિયા, આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો નિબ્બાનં પટિપેસિતચિત્તોતિ વુચ્ચતિ કથીયતીતિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ગાથાસુ ગેહનિસ્સિતન્તિ એત્થ ગેહવાસીહિ અપરિચ્ચત્તત્તા ગેહવાસીનં સભાવત્તા ગેહધમ્મત્તા વા ગેહં વુચ્ચતિ વત્થુકામો. અથ વા ગેહપટિબદ્ધભાવતો કિલેસકામાનં નિવાસટ્ઠાનભાવતો તંવત્થુકત્તા વા કામવિતક્કાદિ ગેહનિસ્સિતં નામ. કુમ્મગ્ગં પટિપન્નોતિ યસ્મા અરિયમગ્ગસ્સ ઉપ્પથભાવતો અભિજ્ઝાદયો તદેકટ્ઠધમ્મા ચ કુમ્મગ્ગો, તસ્મા કામવિતક્કાદિબહુલો પુગ્ગલો કુમ્મગ્ગં પટિપન્નો નામ. મોહનેય્યેસુ મુચ્છિતોતિ મોહસંવત્તનિયેસુ રૂપાદીસુ મુચ્છિતો સમ્મત્તો અજ્ઝોપન્નો. સમ્બોધિન્તિ અરિયમગ્ગઞાણં. ફુટ્ઠુન્તિ ફુસિતું પત્તું, સો તાદિસો મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરો અભબ્બો, ન કદાચિ તં પાપુણાતીતિ અત્થો.

વિતક્કં સમયિત્વાનાતિ યથાવુત્તં મિચ્છાવિતક્કં પટિસઙ્ખાનભાવનાબલેહિ વૂપસમેત્વા. વિતક્કૂપસમે રતોતિ નવન્નમ્પિ મહાવિતક્કાનં અચ્ચન્તવૂપસમભૂતે અરહત્તે નિબ્બાને એવ વા અજ્ઝાસયેન રતો અભિરતો. ભબ્બો સો તાદિસોતિ સો યથાવુત્તો સમ્મા પટિપજ્જમાનો પુગ્ગલો પુબ્બભાગે સમથવિપસ્સનાબલેન સબ્બવિતક્કે યથારહં તદઙ્ગાદિવસેન વૂપસમેત્વા ઠિતો, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં નિબ્બાનસઙ્ખાતઞ્ચ અનુત્તરં સમ્બોધિં ફુટ્ઠું અધિગન્તું ભબ્બો સમત્થોતિ.

એકાદસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. સમ્પન્નસીલસુત્તવણ્ણના

૧૧૧. દ્વાદસમે સમ્પન્નસીલાતિ એત્થ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગીમધુરવસેન. તેસુ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

એત્થ પરિપુણ્ણત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) એત્થ સમઙ્ગિભાવત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં – સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) એત્થ મધુરત્થો સમ્પન્નસદ્દો. ઇધ પન પરિપુણ્ણત્થેપિ સમઙ્ગિભાવેપિ વટ્ટતિ, તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ, સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરિ વિય પરિપુણ્ણં નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરિ વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરિ વુત્તા’’તિ. ‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પન અત્થેન સીલેન સમઙ્ગીભૂતા સમોધાનગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા આદીનવદસ્સનેન, સીલસમ્પત્તિયા આનિસંસદસ્સનેન ચ. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦-૨૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ એત્તાવતા કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’’તિ ઇમિના જેટ્ઠકસીલં દસ્સેતીતિઆદિના એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. કિમસ્સ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ એવં સમ્પન્નસીલાનં વિહરતં તુમ્હાકં કિન્તિ સિયા ઉત્તરિ કાતબ્બં, પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ચેતિ અત્થો.

એવં ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના સમ્પાદનૂપાયેન સદ્ધિં સીલસમ્પદાય ભિક્ખૂ નિયોજેન્તો અનેકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કત્વા દેસનં આરભિત્વા ઇદાનિ યસ્મા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન પવત્તિતાપિ ભગવતો દેસના અનેકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનાવ હોતિ સબ્બસાધારણત્તા, તસ્મા તં એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘ચરતો ચેપિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અભિજ્ઝાયતિ એતાયાતિ અભિજ્ઝા, પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણસ્સ લોભસ્સેતં અધિવચનં. બ્યાપજ્જતિ પૂતિભવતિ ચિત્તં એતેનાતિ બ્યાપાદો, ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ એકૂનવીસતિઆઘાતવત્થુવિસયસ્સ દોસસ્સેતં અધિવચનં. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમો કામચ્છન્દો? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામસ્નેહો કામપિપાસા કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાન’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૫૯), તથા ‘‘લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં સારાગો સારજ્જના સારજ્જિતત્તં અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૩૯૧), ‘‘દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૪૧૮, ૧૨૩૭) ચ વિત્થારો વેદિતબ્બો. વિગતો હોતીતિ અયઞ્ચ અભિજ્ઝા, અયઞ્ચ બ્યાપાદો વિગતો હોતિ અપગતો, પહીનો હોતીતિ અત્થો. એત્તાવતા કામચ્છન્દનીવરણસ્સ ચ બ્યાપાદનીવરણસ્સ ચ પહાનં દસ્સિતં હોતિ.

થિનમિદ્ધન્તિ થિનઞ્ચેવ મિદ્ધઞ્ચ. તેસુ ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા થિનં, આલસિયસ્સેતં અધિવચનં, વેદનાદીનં તિણ્ણં ખન્ધાનં અકમ્મઞ્ઞતા મિદ્ધં, પચલાયિકભાવસ્સેતં અધિવચનં. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમં થિનં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના. તત્થ કતમં મિદ્ધં? યા કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓનાહો પરિયોનાહો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૨-૧૧૬૩) નયેન વિત્થારો વેદિતબ્બો.

ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચન્તિ ઉદ્ધચ્ચઞ્ચેવ કુક્કુચ્ચઞ્ચ. તત્થ ઉદ્ધચ્ચં નામ ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતાકારો, કુક્કુચ્ચં નામ અકતકલ્યાણસ્સ કતપાપસ્સ તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારો. ઉભિન્નમ્પિ ‘‘તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભન્તત્તં ચિત્તસ્સા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૫) વિત્થારો. ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણં, અકતં કુસલં, અકતં ભીરુત્તાનં; કતં પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮; નેત્તિ. ૧૨૦) પવત્તિઆકારો વેદિતબ્બો.

વિચિકિચ્છાતિ બુદ્ધાદીસુ સંસયો. તસ્સા ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતી’’તિઆદિના (વિભ. ૯૧૫), ‘‘તત્થ કતમા વિચિકિચ્છા? યા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં વિમતિ વિચિકિચ્છા દ્વેળ્હકં દ્વેધાપથો સંસયો અનેકંસગ્ગાહો આસપ્પના પરિસપ્પના અપરિયોગાહના છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૦૮) ચ નયેન વિત્થારો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ અભિજ્ઝાબ્યાપાદાદીનં વિગમવસેન ચ પહાનવસેન ચ તેસં વિક્ખમ્ભનમેવ વેદિતબ્બં. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં ઉપસન્તચિત્તો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮).

તત્થ યથા નીવરણાનં પહાનં હોતિ, તં વેદિતબ્બં. કથઞ્ચ નેસં પહાનં હોતિ? કામચ્છન્દસ્સ તાવ અસુભનિમિત્તે યોનિસોમનસિકારેન પહાનં હોતિ, સુભનિમિત્તે અયોનિસોમનસિકારેનસ્સ ઉપ્પત્તિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્તં. તત્થ અયોનિસોમનસિકારબહુલીકારો અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

એવં સુભનિમિત્તે અયોનિસોમનસિકારેન ઉપ્પજ્જન્તસ્સ કામચ્છન્દસ્સ તપ્પટિપક્ખતો અસુભનિમિત્તે યોનિસોમનસિકારેન પહાનં હોતિ. તત્થ અસુભનિમિત્તં નામ અસુભમ્પિ અસુભારમ્મણમ્પિ, યોનિસોમનસિકારો નામ ઉપાયમનસિકારો, પથમનસિકારો, અનિચ્ચે અનિચ્ચન્તિ વા, દુક્ખે દુક્ખન્તિ વા, અનત્તનિ અનત્તાતિ વા, અસુભે અસુભન્તિ વા મનસિકારો. તં તત્થ બહુલં પવત્તયતો કામચ્છન્દો પહીયતિ. તેનાહ ભગવા –