૩. તિકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. મૂલસુત્તવણ્ણના

૫૦. તિકનિપાતસ્સ પઠમે તીણીતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇમાનીતિ અભિમુખીકરણં. અકુસલમૂલાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તત્થ અકુસલાનિ ચ તાનિ મૂલાનિ ચાતિ અકુસલમૂલાનિ. અથ વા અકુસલાનં હેતુપચ્ચયપભવજનકસમુટ્ઠાપકનિબ્બત્તકટ્ઠેન મૂલાનિ ચાતિ અકુસલમૂલાનિ, અકુસલધમ્માનં કારણાનીતિ અત્થો. કારણઞ્હિ યથા હિનોતિ એતસ્મા ફલં પવત્તતીતિ હેતુ, પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો, પભવતિ એતસ્માતિ પભવો, અત્તનો ફલં જનેતીતિ જનકં, સમુટ્ઠાપેતીતિ સમુટ્ઠાપકં, નિબ્બત્તેતીતિ નિબ્બત્તકન્તિ ચ વુચ્ચતિ. એવં પતિટ્ઠટ્ઠેન મૂલન્તિ, તસ્મા અકુસલમૂલાનીતિ અકુસલાનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનાનિ, કારણાનીતિ વુત્તં હોતિ.

કેચિ પન ‘‘સાલિઆદીનં સાલિબીજાદીનિ વિય મણિપ્પભાદીનં મણિવણ્ણાદયો વિય ચ અકુસલાનં અકુસલભાવસાધકો લોભાદીનં મૂલટ્ઠો’’તિ વદન્તિ. એવં સન્તે અકુસલચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસુ તેસં હેતુપચ્ચયભાવો ન સિયા. ન હિ તાનિ તેસં અકુસલભાવં સાધેન્તિ, ન ચ પચ્ચયા ન હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.પચ્ચયનિદ્દેસ.૧).

અહેતુકસ્સ ચ મોહસ્સ અકુસલભાવો ન સિયા અકુસલભાવસાધકસ્સ મૂલન્તરસ્સ અભાવતો. અથાપિ સિયા લોભાદીનં સભાવસિદ્ધો અકુસલાદિભાવો, તંસમ્પયુત્તાનં પન લોભાદિપટિબદ્ધોતિ. એવમ્પિ યથા લોભાદીનં, એવં અલોભાદીનમ્પિ સભાવસિદ્ધો કુસલાદિભાવોતિ અલોભાદયો કુસલા એવ સિયું, ન અબ્યાકતા, ન ચ હોન્તિ. તસ્મા યથા સમ્પયુત્તેસુ, એવં મૂલેસુપિ કુસલાદિભાવો પરિયેસિતબ્બો. યોનિસોમનસિકારાદિકો વિય હિ કુસલભાવસ્સ, અયોનિસોમનસિકારાદિકો અકુસલભાવસ્સ કારણન્તિ ગહેતબ્બં. એવં અકુસલભાવસાધનવસેન લોભાદીનં મૂલટ્ઠં અગ્ગહેત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન ગય્હમાને ન કોચિ દોસો. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરૂળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, હેતુરહિતા પન તિલબીજકાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ હેતુઆદિઅત્થેન અકુસલાનં ઉપકારકત્તા મૂલાનીતિ અકુસલમૂલાનિ. યસ્મા પન મૂલેન મુત્તો અકુસલચિત્તુપ્પાદો નત્થિ, તસ્મા તીહિ મૂલેહિ સબ્બો અકુસલરાસિ પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

તાનિ અકુસલમૂલાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લોભાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તત્થ પન તતિયમગ્ગવજ્ઝા લોભાદયો આગતા, ઇધ પન અનવસેસાતિ અયમેવ વિસેસો.

ગાથાયં પાપચેતસન્તિ અકુસલધમ્મસમાયોગતો લામકચિત્તં. હિંસન્તીતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણે આયતિં વિપાકક્ખણે ચ વિબાધેન્તિ. અત્તસમ્ભૂતાતિ અત્તનિ જાતા. તચસારન્તિ ગણ્ઠિતં, વેળુન્તિ અત્થો. સમ્ફલન્તિ અત્તનો ફલં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ખદિરસીસપાદયો વિય અન્તોસારો અહુત્વા બહિસારતાય તચસારન્તિ લદ્ધનામં વેળુઆદિં યથા અત્તસમ્ભૂતમેવ ફલં હિંસતિ વિનાસેતિ, એવમેવ અન્તો સીલાદિસારરહિતં લામકચિત્તં પુગ્ગલં અત્તસમ્ભૂતાયેવ લોભાદયો વિનાસેન્તીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ધાતુસુત્તવણ્ણના

૫૧. દુતિયે ધાતુયોતિ અત્તનો ફલસ્સ સભાવસ્સ ચ ધારણટ્ઠેન ધાતુયો. યઞ્ચેત્થ ફલનિબ્બત્તકં, તં અત્તનો ફલસ્સ સભાવસ્સ ચ, ઇતરં સભાવસ્સેવ ધારણટ્ઠેન ધાતુ. રૂપધાતૂતિ રૂપભવો. ધાતુયા આગતટ્ઠાને ભવેન પરિચ્છિન્દિતબ્બં, ભવસ્સ આગતટ્ઠાને ધાતુયા પરિચ્છિન્દિતબ્બન્તિ ઇધ ભવેન પરિચ્છેદો કથિતો. તસ્મા –

‘‘કતમે ધમ્મા રૂપાવચરા? હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તો કરિત્વા એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના, ઇમે ધમ્મા રૂપાવચરા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૮૯) –

એવં વુત્તા રૂપાવચરધમ્મા રૂપધાતુ. અરૂપધાતૂતિ અરૂપભવો. ઇધાપિ ભવેન પરિચ્છેદો કથિતોતિ –

‘‘કતમે ધમ્મા અરૂપાવચરા? હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગે દેવે અન્તો કરિત્વા, ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગે દેવે અન્તો કરિત્વા, એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના, ઇમે ધમ્મા અરૂપાવચરા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૯૧) –

એવં વુત્તા અરૂપાવચરધમ્મા અરૂપધાતુ. નિરોધધાતૂતિ નિબ્બાનં વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – રૂપસહિતા, રૂપપટિબદ્ધા, ધમ્મપ્પવત્તિ રૂપધાતુ, પઞ્ચવોકારભવો, એકવોકારભવો ચ, તેન સકલો કામભવો રૂપભવો ચ સઙ્ગહિતો. રૂપરહિતા ધમ્મપ્પવત્તિ અરૂપધાતુ, ચતુવોકારભવો, તેન અરૂપભવો સઙ્ગહિતો. ઇતિ દ્વીહિ પદેહિ તયો ભવા સબ્બા સંસારપ્પવત્તિ દસ્સિતા. તતિયપદેન પન અસઙ્ખતધાતુયેવ સઙ્ગહિતાતિ મગ્ગફલાનિ ઇધ તિકવિનિમુત્તધમ્મા નામ જાતા. કેચિ પન ‘‘રૂપધાતૂતિ રૂપસભાવા ધમ્મા, અરૂપધાતૂતિ અરૂપસભાવા ધમ્માતિ પદદ્વયેન અનવસેસતો પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા’’તિ. ‘‘રૂપતણ્હાય વિસયભૂતા ધમ્મા રૂપધાતુ, અરૂપતણ્હાય વિસયભૂતા અરૂપધાતૂ’’તિ ચ વદન્તિ, તં સબ્બં ઇધ નાધિપ્પેતં. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ રૂપધાતું પરિઞ્ઞાયાતિ રૂપપટિબદ્ધધમ્મપવત્તિં ઞાતપરિઞ્ઞાદીહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. આરુપ્પેસુ અસણ્ઠિતાતિ અરૂપાવચરધમ્મેસુ ભવરાગવસેન ભવદિટ્ઠિવસેન ચ ન પતિટ્ઠિતા અનલ્લીના. ‘‘અરૂપેસુ અસણ્ઠિતા’’તિ ચ પઠન્તિ, સો એવ અત્થો. એત્તાવતા તેભૂમકધમ્માનં પરિઞ્ઞા વુત્તા. નિરોધે યે વિમુચ્ચન્તીતિ યે નિબ્બાને આરમ્મણભૂતે અગ્ગમગ્ગફલવસેન સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધીહિ અનવસેસકિલેસતો વિમુચ્ચન્તિ. તે જના મચ્ચુહાયિનોતિ તે ખીણાસવજના મરણં સમતીતા.

એવં ધાતુત્તયસમતિક્કમેન અમતાધિગમં દસ્સેત્વા ‘‘અયઞ્ચ પટિપદા મયા ગતમગ્ગો ચ તુમ્હાકં દસ્સિતો’’તિ તત્થ નેસં ઉસ્સાહં જનેન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ કાયેનાતિ નામકાયેન મગ્ગફલેહિ. ફુસયિત્વાતિ પત્વા. નિરૂપધિન્તિ ખન્ધાદિસબ્બૂપધિરહિતં. ઉપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગન્તિ તેસંયેવ ચ ઉપધીનં પટિનિસ્સજ્જનકારણં. નિબ્બાનસ્સ હિ મગ્ગઞાણેન સચ્છિકિરિયાય સબ્બે ઉપધયો પટિનિસ્સટ્ઠા હોન્તીતિ તં તેસં પટિનિસ્સજ્જનકારણં. સચ્છિકત્વાતિ કાલેન કાલં ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનેન અત્તપચ્ચક્ખં કત્વા અનાસવો સમ્માસમ્બુદ્ધો તમેવ અસોકં વિરજં નિબ્બાનપદં દેસેતિ. તસ્મા તદધિગમાય ઉસ્સુક્કં કાતબ્બન્તિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઠમવેદનાસુત્તવણ્ણના

૫૨. તતિયે વેદનાતિ આરમ્મણરસં વેદિયન્તિ અનુભવન્તીતિ વેદના. તા વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘સુખા વેદના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુખ-સદ્દો અત્થુદ્ધારવસેન હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. દુક્ખ-સદ્દો પન ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; વિભ. ૧૯૦) દુક્ખવત્થુસ્મિં આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં દુક્ખં દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) દુક્ખારમ્મણે. ‘‘દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૭) દુક્ખપચ્ચયે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરા અક્ખાનેન પાપુણિતું, યાવ દુક્ખા નિરયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૦) દુક્ખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૨; ધ. સ. ૧૬૫) દુક્ખવેદનાયં. ઇધાપિ દુક્ખવેદનાયમેવ.

વચનત્થતો પન સુખયતીતિ સુખા. દુક્ખયતીતિ દુક્ખા. ન દુક્ખા ન સુખાતિ અદુક્ખમસુખા, મકારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. તાસુ ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણા સુખા, અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણા દુક્ખા, ઉભયવિપરીતાનુભવનલક્ખણા અદુક્ખમસુખા. તસ્મા સુખદુક્ખવેદનાનં ઉપ્પત્તિ પાકટા, ન અદુક્ખમસુખાય. યદા હિ સુખં ઉપ્પજ્જતિ, સકલસરીરં ભેન્તં મદ્દન્તં ફરમાનં સતધોતસપ્પિં ખાદાપેન્તં વિય, સતપાકતેલં મક્ખેન્તં વિય, ઘટસહસ્સેન પરિળાહં નિબ્બાપયમાનં વિય ચ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ વાચં નિચ્છારયમાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. યદા દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, સકલસરીરં ખોભેન્તં મદ્દન્તં ફરમાનં તત્તફાલં પવેસેન્તં વિય વિલીનતમ્બલોહં આસિઞ્ચન્તં વિય ચ ‘‘અહો દુક્ખં, અહો દુક્ખ’’ન્તિ વિપ્પલાપેન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ સુખદુક્ખવેદનાનં ઉપ્પત્તિ પાકટા.

અદુક્ખમસુખા પન દુબ્બિજાના દુદ્દીપના અન્ધકારા અવિભૂતા. સા સુખદુક્ખાનં અપગમે સાતાસાતપટિપક્ખવસેન મજ્ઝત્તાકારભૂતા નયતો ગણ્હન્તસ્સેવ પાકટા હોતિ. યથા કિં? યથા પુબ્બાપરં સપંસુકે પદેસે ઉપચરિતમગ્ગવસેન પિટ્ઠિપાસાણે મિગેન ગતમગ્ગો, એવં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણેસુ સુખદુક્ખાનુભવનેનપિ મજ્ઝત્તારમ્મણાનુભવનભાવેન વિઞ્ઞાયતિ. મજ્ઝત્તારમ્મણગ્ગહણં પિટ્ઠિપાસાણગમનં વિય ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણગ્ગહણાભાવતો. યઞ્ચ તત્રાનુભવનં, સા અદુક્ખમસુખાતિ.

એવમેત્થ સુખદુક્ખઅદુક્ખમસુખભાવેન તિધા વુત્તાપિ કત્થચિ સુખદુક્ખભાવેન દ્વિધા વુત્તા. યથાહ – ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા, પરિયાયેન સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૯). કત્થચિ તિસ્સોપિ વિસું વિસું સુખદુક્ખઅદુક્ખમસુખભાવેન ‘‘સુખા વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા, દુક્ખા વેદના ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખા, અદુક્ખમસુખા વેદના ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). કત્થચિ સબ્બાપિ દુક્ખભાવેન. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯).

તત્થ સિયા – યદિ તિસ્સો વેદના યથા ઇધ વુત્તા, અઞ્ઞેસુ ચ એદિસેસુ સુત્તેસુ અભિધમ્મે ચ એવં અવત્વા કસ્મા એવં વુત્તં ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ, ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા’’તિ ચ? સન્ધાયભાસિતમેતં, તસ્મા સા પરિયાયદેસના. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સઙ્ખારાનિચ્ચતં, આનન્દ, મયા સન્ધાય ભાસિતં સઙ્ખારવિપરિણામતં, ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિ’’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯).

‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેના’’તિ ચ (સં. નિ. ૪.૨૫૯).

એત્થ હિ સુખા અદુક્ખમસુખાતિ ઇમાસં દ્વિન્નં વેદનાનં નિપ્પરિયાયેન દુક્ખભાવો નત્થિ, વેનેય્યજ્ઝાસયેન પન તત્થ નિચ્છન્દદસ્સનત્થં પરિયાયેન દુક્ખભાવો વુત્તોતિ સા તાદિસી પરિયાયદેસના. અયં પન વેદનત્તયદેસના સભાવકથાતિ કત્વા નિપ્પરિયાયદેસનાતિ અયમેત્થ આચરિયાનં સમાનકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ ‘‘દુક્ખતાદ્વયવચનતો પરિયાયદેસનાવ વેદનત્તયદેસના’’તિ. સો ‘‘મા હેવ’’ન્તિસ્સ વચનીયો, યસ્મા ભગવતા સબ્બાસં વેદનાનં દુક્ખભાવો અધિપ્પાયવસેન વુત્તો ‘‘સઙ્ખારાનિચ્ચતં, આનન્દ, મયા સન્ધાય ભાસિતં સઙ્ખારવિપરિણામતં ‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિ’’’ન્તિ. યદિ પનેત્થ વેદનત્તયદેસના પરિયાયદેસના સિયા, ‘‘ઇદં મયા સન્ધાય ભાસિતં તિસ્સો વેદના’’તિ વત્તબ્બં સિયા, ન પનેતં વુત્તં.

અપિચાયમેવ વત્તબ્બો ‘‘કો, પનાવુસો, વેદનત્તયદેસનાય અધિપ્પાયો’’તિ? સચે વદેય્ય ‘‘મુદુકા દુક્ખા વેદના સુખા, અધિમત્તા દુક્ખા, મજ્ઝિમા અદુક્ખમસુખાતિ વેનેય્યજ્ઝાસયેન વુત્તા. તાસુ હિ ન સત્તાનં સુખાદિવડ્ઢી’’તિ. સો વત્તબ્બો – કો પનાવુસો દુક્ખવેદનાય સભાવો, યેન ‘‘સબ્બા વેદના દુક્ખા’’તિ વુચ્ચેય્યું? યદિ યાય ઉપ્પન્નાય સત્તા વિયોગમેવ ઇચ્છન્તિ, સો દુક્ખવેદનાય સભાવો. યાય ચ પન ઉપ્પન્નાય સત્તા અવિયોગમેવ ઇચ્છન્તિ, યાય ન ઉભયં ઇચ્છન્તિ, સા કથં દુક્ખવેદના સિયા? અથ યા અત્તનો નિસ્સયસ્સ ઉપઘાતકારી, સા દુક્ખા. યા અનુગ્ગહકારી, સા કથં દુક્ખા સિયા. અથ પન યદરિયા દુક્ખતો પસ્સન્તિ, સો દુક્ખવેદનાય સભાવો, સઙ્ખારદુક્ખતાય વેદનં અરિયા દુક્ખતો પસ્સન્તિ, સા ચ અભિણ્હસભાવાતિ કથં તાસં વેદનાનં મુદુમજ્ઝિમાધિમત્તદુક્ખભાવો સિયા? યદિ ચ સઙ્ખારદુક્ખતાય એવ વેદનાનં દુક્ખભાવો સિયા, ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, દુક્ખતાયો દુક્ખદુક્ખતા, વિપરિણામદુક્ખતા, સઙ્ખારદુક્ખતા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) અયં દુક્ખતાનં વિભાગદેસના નિપ્પયોજના સિયા. તથા ચ સતિ સુત્તમેવ પટિબાહિતં સિયા, પુરિમેસુ ચ તીસુ રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ મુદુકા દુક્ખા વેદનાતિ આપજ્જતિ સુખવેદનાવચનતો. ચતુત્થજ્ઝાને અરૂપજ્ઝાનેસુ ચ મજ્ઝિમા, અદુક્ખમસુખવેદનાવચનતો. એવં સન્તે પુરિમા તિસ્સો રૂપાવચરસમાપત્તિયો ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા અરૂપસમાપત્તીહિ ચ સન્તતરાતિ આપજ્જતિ. કથં વા સન્તતરપ્પણીતતરાસુ સમાપત્તીસુ દુક્ખવેદનાય અધિકભાવો યુજ્જતિ? તસ્મા વેદનત્તયદેસનાય પરિયાયદેસનાભાવો ન યુત્તોતિ.

યં પન વુત્તં ‘‘દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો’’તિ (અ. નિ. ૪.૪૯; પટિ. મ. ૧.૨૩૬), તં કથન્તિ? વિપરિણામદુક્ખતાય સઙ્ખારદુક્ખતાય ચ યથાભૂતાનવબોધેન યા એકન્તતો સુખસઞ્ઞા, યા ચ દુક્ખનિમિત્તે સુખનિમિત્તસઞ્ઞા, તં સન્ધાય વુત્તં. એવમ્પિ ‘‘સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા’’તિ (ઇતિવુ. ૫૩) ઇદં પન કથન્તિ? ઇદં પન વિપરિણામદસ્સને સન્નિયોજનત્થં વુત્તં તસ્સ તત્થ વિરાગુપ્પત્તિયા ઉપાયભાવતો સુખવેદનાય બહુદુક્ખાનુગતભાવતો ચ. તથા હિ દુક્ખસ્સ હેતુભાવતો અનેકેહિ દુક્ખધમ્મેહિ અનુબદ્ધત્તા ચ પણ્ડિતા સુખમ્પિ દુક્ખમિચ્ચેવ પટિપન્ના.

એવમ્પિ નત્થેવ સુખા વેદના, સુખહેતૂનં નિયમાભાવતો. યે હિ સુખવેદનાય હેતુસમ્મતા ઘાસચ્છાદનાદયો, તે એવ અધિમત્તં અકાલે ચ પટિસેવિયમાના દુક્ખવેદનાય હેતુભાવમાપજ્જન્તિ. ન ચ યેનેવ હેતુના સુખં, તેનેવ દુક્ખન્તિ યુત્તં વત્તું. તસ્મા ન તે સુખહેતૂ, દુક્ખન્તરાપગમે પન અવિઞ્ઞૂનં સુખસઞ્ઞા યથા ચિરતરં ઠાનાદિઇરિયાપથસમઙ્ગી હુત્વા તદઞ્ઞઇરિયાપથસમાયોગે મહન્તઞ્ચ ભારં વહતો ભારનિક્ખેપે ચેવ વૂપસમે ચ, તસ્મા નત્થેવ સુખન્તિ? તયિદં સમ્મદેવ સુખહેતું અપરિઞ્ઞાય તસ્સ નિયમાભાવપરિકપ્પનં. આરમ્મણમત્તમેવ હિ કેવલં સુખહેતું મનસિકત્વા એવં વુત્તં, અજ્ઝત્તિકસરીરસ્સ અવત્થાવિસેસં સમુદિતં પન એકજ્ઝં તદુભયં સુખાદિહેતૂતિ વેદિતબ્બં. યાદિસઞ્ચ તદુભયં સુખવેદનાય હેતુ, તાદિસં ન કદાચિપિ દુક્ખવેદનાય હેતુ હોતીતિ વવત્થિતા એવ સુખાદિહેતુ. યથા નામ તેજોધાતુ સાલિયવડાકસસ્સાદીનં યાદિસમવત્થન્તરં પત્વા સાતમધુરભાવહેતુ હોતિ, ન તાદિસમેવ પત્વા કદાચિપિ અસાતઅમધુરભાવહેતુ હોતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

દુક્ખાપગમેવ કદાચિ સુખવેદનન્તરં ઉપલબ્ભતિ. તત્થ સુખેયેવ સુખસઞ્ઞા, ન દુક્ખાપગમમત્તે યથા અદ્ધાનગમનપરિસ્સમકિલન્તસ્સ સમ્બાહને ઇરિયાપથપરિવત્તને ચ, અઞ્ઞથા કાલન્તરેપિ પરિસ્સમાપગમે તાદિસી સુખસઞ્ઞા સિયા. દુક્ખાપગમમત્તે પન સુખન્તિ પરિકપ્પના વેદનાવિસેસસ્સ અનુપલબ્ભમાનત્તા. એકન્તેનેવ ચેતં એવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, યતો પણીતપ્પણીતાનિયેવ આરમ્મણાનિ મહતા આયાસેન સત્તા અભિપત્થયન્તિ, ન ચ નેસં યેન કેનચિ યથાલદ્ધમત્તેન પચ્ચયેન પતિકારં કાતું સક્કા તણ્હુપ્પાદેનાતિ. વેદનાપચ્ચયા હિ તણ્હાઉપાદિ, તથાભાવે ચ સુગન્ધમધુરસુખસમ્ફસ્સાદિવત્થૂનં ઇતરીતરભાવેન સુખવિસેસસઞ્ઞા જાયમાના કતમસ્સ દુક્ખવિસેસસ્સ અપગમને ઘાનજિવ્હાકાયદ્વારેસુ, સોતદ્વારે ચ દિબ્બસઙ્ગીતસદિસપઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસદ્દાવધારણે. તસ્મા ન દુક્ખવેદનાયમેવ દુક્ખન્તરાપગમે સુખસઞ્ઞા, નાપિ કેવલે દુક્ખાપગમમત્તેતિ આગમતો યુત્તિતોપિ વવત્થિતા તિસ્સો વેદનાતિ ભગવતો વેદનત્તયદેસના નીતત્થાયેવ, ન નેય્યત્થાતિ સઞ્ઞાપેતબ્બં. એવઞ્ચેતં ઉપેતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે, કમ્મં કત્વા ઉય્યોજેતબ્બો ‘‘ગચ્છ યથાસુખ’’ન્તિ.

એવમેતા અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખસભાવવવત્થિતલક્ખણા એવ તિસ્સો વેદના ભગવતા દેસિતા. તઞ્ચ ખો વિપસ્સનાકમ્મિકાનં યોગાવચરાનં વેદનામુખેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનદસ્સનત્થં. દુવિધઞ્હિ કમ્મટ્ઠાનં રૂપકમ્મટ્ઠાનં, અરૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ. તત્થ ભગવા રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો સઙ્ખેપમનસિકારવસેન વા વિત્થારમનસિકારવસેન વા ચતુધાતુવવત્થાનાદિવસેન વા કથેતિ. અરૂપકમ્મટ્ઠાનં પન કથેન્તો ફસ્સવસેન વા વેદનાવસેન વા ચિત્તવસેન વા કથેતિ. એકચ્ચસ્સ હિ આપાથગતે આરમ્મણે આવજ્જતો તત્થ ચિત્તચેતસિકાનં પઠમાભિનિપાતો ફસ્સો તં આરમ્મણં ફુસન્તો ઉપ્પજ્જમાનો પાકટો હોતિ, એકચ્ચસ્સ તં આરમ્મણં અનુભવન્તી ઉપ્પજ્જમાના વેદના પાકટા હોતિ, એકચ્ચસ્સ તં આરમ્મણં વિજાનન્તં ઉપ્પજ્જમાનં વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ. ઇતિ તેસં તેસં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન યથાપાકટં ફસ્સાદિમુખેન તિધા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ.

તત્થ યસ્સ ફસ્સો પાકટો હોતિ, સોપિ ‘‘ન કેવલં ફસ્સોવ ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં તદેવ આરમ્મણં અનુભવમાના વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ, વિજાનમાનં વિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ. યસ્સ વેદના પાકટા હોતિ, સોપિ ‘‘ન કેવલં વેદનાવ ઉપ્પજ્જતિ, તાય સદ્ધિં ફુસમાનો ફસ્સોપિ ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ, વિજાનમાનં વિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ. યસ્સ વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ, સોપિ ‘‘ન કેવલં વિઞ્ઞાણમેવ ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં તદેવારમ્મણં ફુસમાનો ફસ્સોપિ ઉપ્પજ્જતિ, અનુભવમાના વેદનાપિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ.

સો ‘‘ઇમે ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા કિંનિસ્સિતા’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘વત્થુનિસ્સિતા’’તિ પજાનાતિ. વત્થુ નામ કરજકાયો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થસિતં એત્થપટિબદ્ધ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૫; મ. નિ. ૨.૨૫૨). સો અત્થતો ભૂતા ચેવ ઉપાદારૂપાનિ ચ, એવમેત્થ વત્થુ રૂપં, ફસ્સપઞ્ચમકા નામન્તિ નામરૂપમત્તમેવ પસ્સતિ. રૂપઞ્ચેત્થ રૂપક્ખન્ધો, નામં ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધાતિ પઞ્ચક્ખન્ધમત્તં હોતિ. નામરૂપવિનિમુત્તા હિ પઞ્ચક્ખન્ધા, પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં વા નામરૂપં નત્થિ. સો ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા કિંહેતુકા’’તિ ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘અવિજ્જાદિહેતુકા’’તિ, તતો ‘‘પચ્ચયો ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ ઇદં, અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થિ, સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જમત્તમેવા’’તિ સપ્પચ્ચયનામરૂપવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસન્તો વિચરતિ. સો ‘‘અજ્જ અજ્જા’’તિ પટિવેધં આકઙ્ખમાનો તથારૂપે સમયે ઉતુસપ્પાયં, પુગ્ગલસપ્પાયં, ભોજનસપ્પાયં, ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં વા લભિત્વા એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નોવ વિપસ્સનં મત્થકં પાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એવં ઇમેસં તિણ્ણં જનાનં યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. ઇધ પન ભગવા વેદનાવસેન બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો વેદનાવસેન કથેસિ. તત્થ –

‘‘લક્ખણઞ્ચ અધિટ્ઠાનં, ઉપ્પત્તિ અનુસયો તથા;

ઠાનં પવત્તિકાલો ચ, ઇન્દ્રિયઞ્ચ દ્વિધાદિતા’’તિ. –

ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં – તત્થ લક્ખણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અધિટ્ઠાનન્તિ ફસ્સો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ વચનતો ફસ્સો વેદનાય અધિટ્ઠાનં. તથા હિ સો વેદનાધિટ્ઠાનભાવતો નિચ્ચમ્મગાવીઉપમાય ઉપમિતો. તત્થ સુખવેદનીયો ફસ્સો સુખાય વેદનાય અધિટ્ઠાનં, દુક્ખવેદનીયો ફસ્સો દુક્ખાય વેદનાય, અદુક્ખમસુખવેદનીયો ફસ્સો અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અધિટ્ઠાનં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. વેદના કસ્સ પદટ્ઠાનં? ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ વચનતો તણ્હાય પદટ્ઠાનં અભિપત્થનીયભાવતો. સુખા વેદના તાવ તણ્હાય પદટ્ઠાનં હોતુ, ઇતરા પન કથન્તિ? વુચ્ચતે સુખસમઙ્ગીપિ તાવ તંસદિસં તતો વા ઉત્તરિતરં સુખં અભિપત્થેતિ, કિમઙ્ગ પન દુક્ખસમઙ્ગીભૂતો. અદુક્ખમસુખા ચ સન્તભાવેન સુખમિચ્ચેવ વુચ્ચતીતિ તિસ્સોપિ વેદના તણ્હાય પદટ્ઠાનં.

ઉપ્પત્તીતિ ઉપ્પત્તિકારણં. ઇટ્ઠારમ્મણભૂતા હિ સત્તસઙ્ખારા સુખવેદનાય ઉપ્પત્તિકારણં, તે એવ અનિટ્ઠારમ્મણભૂતા દુક્ખવેદનાય, મજ્ઝત્તારમ્મણભૂતા અદુક્ખમસુખાય. વિપાકતો તદાકારગ્ગહણતો ચેત્થ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા વેદિતબ્બા.

અનુસયોતિ ઇમાસુ તીસુ વેદનાસુ સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતિ, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સુખાય ખો, આવુસો વિસાખ, વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫).

દિટ્ઠિમાનાનુસયા ચેત્થ રાગપક્ખિયા કાતબ્બા. સુખાભિનન્દનેન હિ દિટ્ઠિગતિકા ‘‘સસ્સત’’ન્તિઆદિના સક્કાયે અભિનિવિસન્તિ, માનજાતિકા ચ માનં જપ્પેન્તિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના. વિચિકિચ્છાનુસયો પન અવિજ્જાપક્ખિકો કાતબ્બો. તથા હિ વુત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે (વિભ. ૨૮૮-૨૮૯) ‘‘વેદનાપચ્ચયા વિચિકિચ્છા’’તિ. અનુસયાનઞ્ચ તત્થ તત્થ સન્તાને અપ્પહીનભાવેન થામગમનં. તસ્મા ‘‘સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ મગ્ગેન અપ્પહીનત્તા અનુરૂપકારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહો રાગો, તત્થ સયિતો વિય હોતીતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ.

ઠાનન્તિ કાયો ચિત્તઞ્ચ વેદનાય ઠાનં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘યં તસ્મિં સમયે કાયિકં સુખં કાયસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં (ધ. સ. ૪૪૯). યં તસ્મિં સમયે ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિત’’ન્તિ (ધ. સ. ૪૭૧) ચ.

પવત્તિકાલોતિ પવત્તિક્ખણો, પવત્તનાકલનઞ્ચ. પવત્તિક્ખણેન હિ સુખદુક્ખવેદનાનં સુખદુક્ખભાવો વવત્થિતો. યથાહ –

‘‘સુખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા, દુક્ખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫).

સુખાય વેદનાય અત્થિભાવો સુખં, નત્થિભાવો દુક્ખં. દુક્ખાય વેદનાય અત્થિભાવો દુક્ખં, નત્થિભાવો સુખન્તિ અત્થો. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય પવત્તનાકલનં પવત્તિયા આકલનં અનાકલનઞ્ચ જાનનં અજાનનઞ્ચ સુખદુક્ખભાવવવત્થાનં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અદુક્ખમસુખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા’’તિ.

ઇન્દ્રિયન્તિ એતા હિ સુખાદયો તિસ્સો વેદના સુખિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ અધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયતો પઞ્ચધા વિભત્તા. કાયિકઞ્હિ સાતં સુખિન્દ્રિયન્તિ વુત્તં, અસાતં દુક્ખિન્દ્રિયન્તિ. માનસં પન સાતં સોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ વુત્તં, અસાતં દોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ. દુવિધમ્પિ નેવ સાતં નાસાતં ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ. કિં પનેત્થ કારણં – યથા કાયિકચેતસિકા સુખદુક્ખવેદના ‘‘સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં, દુક્ખિન્દ્રિયં દોમનસ્સિન્દ્રિય’’ન્તિ વિભજિત્વા વુત્તા, ન એવં અદુક્ખમસુખાતિ? ભેદાભાવતો. યથેવ હિ અનુગ્ગહસભાવા બાધકસભાવા ચ સુખદુક્ખવેદના અઞ્ઞથા કાયસ્સ અનુગ્ગહં બાધકઞ્ચ કરોન્તિ, ચિત્તસ્સ ચ અઞ્ઞથા, ન એવં અદુક્ખમસુખા, તસ્મા ભેદાભાવતો વિભજિત્વા ન વુત્તા.

દ્વિધાદિતાતિ સબ્બાપિ હિ વેદના વેદયિતટ્ઠેન એકવિધાપિ નિસ્સયભેદેન દુવિધા – કાયિકા ચેતસિકાતિ, સુખા, દુક્ખા, અદુક્ખમસુખાતિ તિવિધા, ચતુયોનિવસેન ચતુબ્બિધા, ઇન્દ્રિયવસેન, ગતિવસેન ચ પઞ્ચવિધા, દ્વારવસેન ચ આરમ્મણવસેન ચ છબ્બિધા, સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયોગેન સત્તવિધા, અટ્ઠલોકધમ્મપચ્ચયતાય અટ્ઠવિધા, સુખાદીનં પચ્ચેકં અતીતાદિવિભાગેન નવવિધા, તા એવ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદેન અટ્ઠારસવિધા, તથા રૂપાદીસુ છસુ આરમ્મણેસુ એકેકસ્મિં સુખાદિવસેન તિસ્સો તિસ્સો કત્વા. રૂપારમ્મણસ્મિઞ્હિ સુખાપિ ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખાપિ, અદુક્ખમસુખાપિ, એવં ઇતરેસુપિ. અથ વા અટ્ઠારસમનોપવિચારવસેન અટ્ઠારસ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતિ, દોમનસ્સટ્ઠાનિયં, ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતિ, સોતેન સદ્દં…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય સોમનસ્સટ્ઠાનિયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ, દોમનસ્સટ્ઠાનિયં, ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં ધમ્મં ઉપવિચરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૬૨).

એવં અટ્ઠારસવિધા હોન્તિ. તથા છ ગેહસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ ગેહસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ ગેહસ્સિતા ઉપેક્ખા, તથા નેક્ખમ્મસ્સિતા સોમનસ્સાદયોતિ એવં છત્તિંસવિધા. અતીતે છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસાતિ અટ્ઠુત્તરસતમ્પિ ભવન્તિ. એવમેત્થ દ્વિધાદિતા વેદિતબ્બાતિ.

પકિણ્ણકકથા નિટ્ઠિતા.

ગાથાસુ સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના સમાહિતો. તેન સમથભાવનાનુયોગં દસ્સેતિ. સમ્પજાનોતિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞાદિના ચતુબ્બિધેન સમ્પજઞ્ઞેન સમ્પજાનો. તેન વિપસ્સનાનુયોગં દસ્સેતિ. સતોતિ સતોકારી. તેન સમથવિપસ્સનાનયેન ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. તેન સમન્નાગતત્તં દસ્સેતિ. વેદના ચ પજાનાતીતિ ‘‘ઇમા વેદના, એત્તકા વેદના’’તિ સભાવતો વિભાગતો ‘‘અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિ અનિચ્ચાદિલક્ખણતો ચ પુબ્બભાગે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયમગ્ગેન પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પજાનાતિ. વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ સમુદયસચ્ચં. યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્તાવતા વેદના યત્થ નિરુજ્ઝન્તિ, તં નિરોધસચ્ચં. ખયગામિનન્તિ વેદનાનં ખયગામિનં અરિયમગ્ગઞ્ચ પજાનાતીતિ સમ્બન્ધો. વેદનાનં ખયાતિ એવં ચત્તારિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તેન અરિયમગ્ગેન વેદનાનં અનુપ્પાદનિરોધા. નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતોતિ નિત્તણ્હો, પહીનતણ્હો, કિલેસપરિનિબ્બાનેન, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન ચ પરિનિબ્બુતો હોતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયવેદનાસુત્તવણ્ણના

૫૩. ચતુત્થે દુક્ખતો દટ્ઠબ્બાતિ સુખવેદના વિપરિણામદુક્ખવસેન દુક્ખાતિ ઞાણચક્ખુના પસ્સિતબ્બા. સલ્લતો દટ્ઠબ્બાતિ દુન્નીહરણટ્ઠેન અન્તોતુદનટ્ઠેન પીળનટ્ઠેન દુક્ખદુક્ખભાવેન દુક્ખવેદના સલ્લન્તિ પસ્સિતબ્બા. અનિચ્ચતોતિ હુત્વા અભાવતો ઉદયબ્બયવન્તતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપટિપક્ખતો ચ અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચાતિ પસ્સિતબ્બા. કામઞ્ચેત્થ સબ્બાપિ વેદના અનિચ્ચતો પસ્સિતબ્બા, અનિચ્ચદસ્સનતો પન સાતિસયં વિરાગનિમિત્તં દુક્ખદસ્સનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા, દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા’’તિ આહ. અથ વા યત્થ પુથુજ્જના સુખાભિનિવેસિનો, તત્થ નિબ્બેદજનનત્થં તથા વુત્તં. તેનસ્સા સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખભાવો દસ્સિતો. યદનિચ્ચં, તં દુક્ખન્તિ વિપરિણામદુક્ખતાય ‘‘સુખા, ભિક્ખવે, વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા’’તિ વત્વા ‘‘સુખાપિ તાવ એદિસી, દુક્ખા નુ ખો કીદિસી’’તિ ચિન્તેન્તાનં દુક્ખદુક્ખતાય ‘‘દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા’’તિ આહ, ઇતરા પન સઙ્ખારદુક્ખતાય એવ દુક્ખાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા’’તિ અવોચ.

એત્થ ચ ‘‘સુખા વેદના દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા’’તિ એતેન રાગસ્સ સમુગ્ઘાતનૂપાયો દસ્સિતો. સુખવેદનાય હિ રાગાનુસયો અનુસેતિ. ‘‘દુક્ખા વેદના સલ્લતો દટ્ઠબ્બા’’તિ એતેન દોસસ્સ સમુગ્ઘાતનૂપાયો દસ્સિતો. દુક્ખવેદનાય હિ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. ‘‘અદુક્ખમસુખા વેદના અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા’’તિ એતેન મોહસ્સ સમુગ્ઘાતનૂપાયો દસ્સિતો. અદુક્ખમસુખવેદનાય હિ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ.

તથા પઠમેન તણ્હાસંકિલેસસ્સ પહાનં દસ્સિતં તસ્સ સુખસ્સાદહેતુકત્તા, દુતિયેન દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ પહાનં. યથાભૂતઞ્હિ દુક્ખં અપરિજાનન્તા તસ્સ પરિહરણત્થં દુચ્ચરિતં ચરન્તિ. તતિયેન દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ પહાનં અનિચ્ચતો પસ્સન્તસ્સ દિટ્ઠિસંકિલેસાભાવતો અવિજ્જાનિમિત્તત્તા દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ, અવિજ્જાનિમિત્તઞ્ચ અદુક્ખમસુખા વેદના. પઠમેન વા વિપરિણામદુક્ખપરિઞ્ઞા, દુતિયેન દુક્ખદુક્ખપરિઞ્ઞા, તતિયેન સઙ્ખારદુક્ખપરિઞ્ઞા. પઠમેન વા ઇટ્ઠારમ્મણપરિઞ્ઞા, દુતિયેન અનિટ્ઠારમ્મણપરિઞ્ઞા, તતિયેન મજ્ઝત્તારમ્મણપરિઞ્ઞા. વિરત્તેસુ હિ તદારમ્મણધમ્મેસુ આરમ્મણાનિપિ વિરત્તાનેવ હોન્તીતિ. પઠમેન વા રાગપ્પહાનપરિકિત્તનેન દુક્ખાનુપસ્સનાય અપ્પણિહિતવિમોક્ખો દીપિતો હોતિ, દુતિયેન દોસપ્પહાનપરિકિત્તનેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાય અનિમિત્તવિમોક્ખો, તતિયેન મોહપ્પહાનપરિકિત્તનેન અનત્તાનુપસ્સનાય સુઞ્ઞતવિમોક્ખો દીપિતો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

યતોતિ યદા, યસ્મા વા. અરિયોતિ કિલેસેહિ આરકા ઠિતો પરિસુદ્ધો. સમ્મદ્દસોતિ સબ્બાસં વેદનાનં ચતુન્નમ્પિ વા સચ્ચાનં અવિપરીતદસ્સાવી. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ વેદનામૂલકં તણ્હં અગ્ગમગ્ગેન છિન્દિ, અનવસેસતો સમુચ્છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધં સંયોજનં પરિવત્તયિ, નિમ્મૂલમકાસિ. સમ્માતિ હેતુના કારણેન. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા, પહાનાભિસમયા વા. અરહત્તમગ્ગો હિ કિચ્ચવસેન માનં પસ્સતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન સો તાવદેવ પહીયતિ દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય, અયમસ્સ પહાનાભિસમયો. અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ એવં અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ દિટ્ઠત્તા પહીનત્તા ચ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ કોટિસઙ્ખાતં અન્તં પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ, અન્તિમસમુસ્સયમત્તાવસેસં દુક્ખમકાસીતિ વુત્તં હોતિ.

ગાથાસુ યોતિ યો અરિયસાવકો. અદ્દાતિ અદ્દસ, સુખવેદનં દુક્ખતો પસ્સીતિ અત્થો. સુખવેદના હિ વિસમિસ્સં વિય ભોજનં પરિભોગકાલે અસ્સાદં દદમાના વિપરિણામકાલે દુક્ખાયેવાતિ. દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતોતિ યથા સલ્લં સરીરં અનુપવિસન્તમ્પિ પવિટ્ઠમ્પિ ઉદ્ધરિયમાનમ્પિ પીળમેવ જનેતિ, એવં દુક્ખવેદના ઉપ્પજ્જમાનાપિ ઠિતિપ્પત્તાપિ ભિજ્જમાનાપિ વિબાધતિયેવાતિ તં સલ્લતો વિપસ્સીતિ વુત્તં. અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતોતિ સુખદુક્ખતો સન્તસભાવતાય સન્તતરજાતિકમ્પિ નં અદુક્ખમસુખં અનિચ્ચન્તિકતાય અનિચ્ચતો પસ્સિ.

સ વે સમ્મદ્દસોતિ સો એવં તિસ્સન્નં વેદનાનં સમ્મદેવ દુક્ખાદિતો દસ્સાવી. યતોતિ યસ્મા. તત્થાતિ વેદનાયં. વિમુચ્ચતીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિવસેન વિમુચ્ચતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા સુખાદીનિ દુક્ખાદિતો અદ્દસ, તસ્મા તત્થ વેદનાય તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન સમુચ્છેદવસેન વિમુચ્ચતિ. યંસદ્દે હિ વુત્તે તંસદ્દો આહરિત્વા વત્તબ્બો. અથ વા યતોતિ કાયવાચાચિત્તેહિ સંયતો યતત્તો, યતતિ પદહતીતિ વા યતો, આયતતીતિ અત્થો. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ વેદનામુખેન ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા છટ્ઠાભિઞ્ઞાય પરિયોસિતો કતકિચ્ચો. સન્તોતિ રાગાદિકિલેસવૂપસમેન સન્તો. યોગાતિગોતિ કામયોગાદિં ચતુબ્બિધમ્પિ યોગં અતિક્કન્તો. ઉભયહિતમુનનતો મુનીતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમએસનાસુત્તવણ્ણના

૫૪. પઞ્ચમે એસનાતિ ગવેસના પરિયેસના મગ્ગના. તા વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કામેસના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કામેસનાતિ કામાનં એસના, કામસઙ્ખાતા વા એસના કામેસના. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તત્થ કતમા કામેસના? યો કામેસુ કામચ્છન્દો, કામરાગો, કામનન્દી, કામસ્નેહો, કામપિપાસા, કામમુચ્છા, કામજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

તસ્મા કામરાગો કામેસનાતિ વેદિતબ્બો. ભવેસનાયપિ એસેવ નયો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા ભવેસના? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

તસ્મા ભવેસનરાગો રૂપારૂપભવપત્થના ભવેસનાતિ વેદિતબ્બા. બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના બ્રહ્મચરિયેસના. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં ગાહો પતિટ્ઠાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯).

તસ્મા દિટ્ઠિગતસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ એસના દિટ્ઠિબ્રહ્મચરિયેસનાતિ વેદિતબ્બાતિ. એત્તાવતા રાગદિટ્ઠિયો એસનાતિ દસ્સિતા હોન્તિ. ન કેવલઞ્ચ રાગદિટ્ઠિયોવ એસના, તદેકટ્ઠં કમ્મમ્પિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તત્થ કતમા કામેસના? કામરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના. તત્થ કતમા ભવેસના? ભવરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના. તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ (વિભ. ૯૧૯) –

એવમેતા તિસ્સો એસના વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ સમ્ભવન્તિ એત્થ એસનાનં ઉપ્પત્તિહેતુભૂતા અવિજ્જાદયો તણ્હા ચાતિ સમ્ભવો, સમુદયોતિ અત્થો. યત્થ ચેતા નિરુજ્ઝન્તીતિ બ્રહ્મચરિયેસના પઠમમગ્ગેન નિરુજ્ઝતિ, કામેસના અનાગામિમગ્ગેન, ભવેસના અરહત્તમગ્ગેન નિરુજ્ઝતીતિ વેદિતબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયએસનાસુત્તવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠે બ્રહ્મચરિયેસના સહાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં. વિભત્તિલોપેન હિ અયં નિદ્દેસો, કરણત્થે વા એતં પચ્ચત્તવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘બ્રહ્મચરિયેસનાય સદ્ધિં કામેસના, ભવેસનાતિ તિસ્સો એસના’’તિ. તાસુ બ્રહ્મચરિયેસનં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘ઇતિસચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ઇતિ એવં સચ્ચન્તિ પરામાસો ઇતિસચ્ચપરામાસો. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞન્તિ દિટ્ઠિયા પવત્તિઆકારં દસ્સેતિ. દિટ્ઠિયો એવ સબ્બાનત્થહેતુભાવતો દિટ્ઠિટ્ઠાના. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). તા એવ ચ ઉપરૂપરિ વડ્ઢમાના લોભાદિકિલેસસમુસ્સયેન ચ સમુસ્સયા, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ મિચ્છાભિનિવિસમાના સબ્બાનત્થહેતુભૂતા કિલેસદુક્ખૂપચયહેતુભૂતા ચ દિટ્ઠિયો બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પવત્તિઆકારતો નિબ્બત્તિતો ચ બ્રહ્મચરિયેસના દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

સબ્બરાગવિરત્તસ્સાતિ સબ્બેહિ કામરાગભવરાગેહિ વિરત્તસ્સ. તતો એવ તણ્હક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુત્તત્તા તણ્હક્ખયવિમુત્તિનો અરહતો. એસના પટિનિસ્સટ્ઠાતિ કામેસના, ભવેસના ચ સબ્બસો નિસ્સટ્ઠા પહીના. દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતાતિ બ્રહ્મચરિયેસનાસઙ્ખાતા દિટ્ઠિટ્ઠાના ચ પઠમમગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતા. એસનાનં ખયાતિ એવમેતાસં તિસ્સન્નં એસનાનં ખયા અનુપ્પાદનિરોધા ભિન્નકિલેસત્તા. ભિક્ખૂતિ ચ સબ્બસો આસાભા વા. નિરાસોતિ ચ દિટ્ઠેકટ્ઠસ્સ વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લસ્સ પહીનત્તા અકથંકથીતિ ચ વુચ્ચતીતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. આસવસુત્તદ્વયવણ્ણના

૫૬-૫૭. સત્તમે કામાસવોતિ કામેસુ આસવો, કામસઙ્ખાતો વા આસવો કામાસવો, અત્થતો પન કામરાગો રૂપાદિઅભિરતિ ચ કામાસવો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવપત્થના ચ ભવાસવો. અવિજ્જાવ અવિજ્જાસવો.

આસવાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ એત્થ અયોનિસોમનસિકારો અવિજ્જાદયો ચ કિલેસા આસવાનં સમ્ભવો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ આસવા પવડ્ઢન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫).

‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા અન્વદેવ અહિરિકં અનોત્તપ્પ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૪૦) ચ.

મગ્ગઞ્ચ ખયગામિનન્તિ આસવાનં ખયગામિનં અરિયમગ્ગઞ્ચ. તત્થ કામાસવો અનાગામિમગ્ગેન પહીયતિ, ભવાસવો અવિજ્જાસવો ચ અરહત્તમગ્ગેન. કામુપાદાનં વિય કામાસવોપિ અગ્ગમગ્ગવજ્ઝોતિ ચ વદન્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ. અટ્ઠમે અપુબ્બં નત્થિ.

સત્તમઅટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. તણ્હાસુત્તવણ્ણના

૫૮. નવમે તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, રૂપાદિવિસયં તસતીતિ વા તણ્હા. ઇદાનિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કામતણ્હા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામતણ્હા. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવવસેન પત્થના ચ ભવતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો વિભવતણ્હા. અપિચ પચ્છિમતણ્હાદ્વયં ઠપેત્વા સેસા સબ્બાપિ તણ્હા કામતણ્હા એવ. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમા ભવતણ્હા? સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ભવતણ્હા. તત્થ કતમા વિભવતણ્હા? ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો, અયં વુચ્ચતિ વિભવતણ્હા. અવસેસા તણ્હા કામતણ્હા’’તિ (વિભ. ૯૧૬).

ઇમા ચ તિસ્સો તણ્હા રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ વિસયભેદતો પચ્ચેકં છબ્બિધાતિ કત્વા અટ્ઠારસ હોન્તિ. તા અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારૂપાદીસુ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ, ઇતિ અતીતા છત્તિંસ, અનાગતા છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ના છત્તિંસાતિ વિભાગતો અટ્ઠસતં હોન્તિ. પુન સઙ્ગહે કરિયમાને કાલભેદં અનામસિત્વા ગય્હમાના છત્તિંસેવ હોન્તિ, રૂપાદીનં અજ્ઝત્તિકબાહિરવિભાગે અકરિયમાને અટ્ઠારસેવ, રૂપાદિઆરમ્મણવિભાગમત્તે ગય્હમાને છળેવ, આરમ્મણવિભાગમ્પિ અકત્વા ગય્હમાના તિસ્સોયેવ હોન્તીતિ.

ગાથાસુ તણ્હાયોગેનાતિ તણ્હાસઙ્ખાતેન યોગેન, કામયોગેન, ભવયોગેન ચ. સંયુત્તાતિ સમ્બન્ધા, ભવાદીસુ સંયોજિતા વા. તેનેવાહ ‘‘રત્તચિત્તા ભવાભવે’’તિ. ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ ભવે લગ્ગચિત્તાતિ અત્થો. અથ વા ભવોતિ સસ્સતદિટ્ઠિ, અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. તસ્મા ભવાભવે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીસુ સત્તવિસત્તચિત્તાતિ. એતેન ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા ચ દસ્સિતા. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘તણ્હાયોગેના’’તિ ઇમિના કામતણ્હાવ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તે યોગયુત્તા મારસ્સાતિ તે એવંભૂતા પુગ્ગલા મારસ્સ પાસસઙ્ખાતેન યોગેન યુત્તા બદ્ધા. રાગો હિ મારયોગો મારપાસોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો;

તેન તં બાધયિસ્સામિ, ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩);

ચતૂહિ યોગેહિ અનુપદ્દુતત્તા યોગક્ખેમં, નિબ્બાનં અરહત્તઞ્ચ, તસ્સ અનધિગમેન અયોગક્ખેમિનો. ઉપરૂપરિ કિલેસાભિસઙ્ખારાનં જનનતો જના, પાણિનો. રૂપાદીસુ સત્તા વિસત્તાતિ સત્તા.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

એવં વુત્તં ખન્ધાદીનં અપરાપરુપ્પત્તિસઙ્ખાતં સંસારં ગચ્છન્તિ, તતો ન મુચ્ચન્તિ. કસ્મા? તણ્હાયોગયુત્તત્તા. જાતિમરણગામિનો પુનપ્પુનં જનનમરણસ્સેવ ઉપગમનસીલાતિ. એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘યે ચ તણ્હં પહન્ત્વાના’’તિ ગાથમાહ. સા હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. મારધેય્યસુત્તવણ્ણના

૫૯. દસમસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? એકદિવસં કિર સત્થા સેક્ખબહુલાય પરિસાય પરિવુતો નિસિન્નો તેસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા ઉપરિ વિસેસાધિગમાય ઉસ્સાહં જનેતું અસેક્ખભૂમિં થોમેન્તો ઇદં સુત્તં અભાસિ. તત્થ અતિક્કમ્માતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – અતિક્કમ્મ અતિક્કમિત્વા અભિભવિત્વા. મારધેય્યં મારસ્સ વિસયં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં. આદિચ્ચોવ યથા આદિચ્ચો અબ્ભાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તો અત્તનો ઇદ્ધિયા આનુભાવેન તેજસાતિ તીહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનો સબ્બં આકાસગતં તમં અતિક્કમ્મ અતિક્કમિત્વા અભિભવિત્વા વિધમિત્વા વિરોચતિ, ઓભાસતિ, તપતિ; એવમેવ ખીણાસવો ભિક્ખુ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સબ્બુપક્કિલેસવિમુત્તો મારધેય્યસઙ્ખાતં તેભૂમકધમ્મપ્પવત્તં અભિભવિત્વા વિરોચતીતિ.

અસેક્ખેનાતિ એત્થ સિક્ખાસુ જાતાતિ સેક્ખા, સત્તન્નં સેક્ખાનં એતેતિ વા સેક્ખા, અપરિયોસિતસિક્ખત્તા સયમેવ સિક્ખન્તીતિ વા સેક્ખા મગ્ગધમ્મા હેટ્ઠિમફલત્તયધમ્મા ચ. અગ્ગફલધમ્મા પન ઉપરિ સિક્ખિતબ્બાભાવેન ન સેક્ખાતિ અસેક્ખા. યત્થ હિ સેક્ખભાવાસઙ્કા અત્થિ, તત્થાયં પટિસેધોતિ લોકિયધમ્મેસુ નિબ્બાને ચ અસેક્ખભાવાનાપત્તિ દટ્ઠબ્બા. સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા હિ સિક્ખા અત્તનો પટિપક્ખકિલેસેહિ વિપ્પયુત્તા પરિસુદ્ધા ઉપક્કિલેસાનં આરમ્મણભાવમ્પિ અનુપગમનતો સાતિસયં સિક્ખાતિ વત્તું યુત્તા, અટ્ઠસુપિ મગ્ગફલેસુ વિજ્જન્તિ; તસ્મા ચતુમગ્ગહેટ્ઠિમફલત્તયધમ્મા વિય અરહત્તફલધમ્માપિ ‘‘તાસુ સિક્ખાસુ જાતા’’તિ ચ, તંસિક્ખાસમઙ્ગિનો અરહતો ઇતરેસં વિય સેક્ખત્તે સતિ ‘‘સેક્ખસ્સ એતે’’તિ ચ ‘‘સિક્ખા સીલં એતેસ’’ન્તિ ચ સેક્ખાતિ આસઙ્કા સિયુન્તિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં અસેક્ખાતિ યથાવુત્તસેક્ખભાવપ્પટિસેધં કત્વા વુત્તં. અરહત્તફલે પવત્તમાના હિ સિક્ખા પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચત્તા ન સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તિ, કેવલં સિક્ખાફલભાવેન પવત્તન્તિ. તસ્મા તા ન સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, નાપિ તંસમઙ્ગિનો સેક્ખવચનં, ન ચ તંસમ્પયુત્તધમ્મા સિક્ખનસીલા. ‘‘સિક્ખાસુ જાતા’’તિ એવમાદિઅત્થેહિ અગ્ગફલધમ્મા સેક્ખા ન હોન્તિ. હેટ્ઠિમફલેસુ પન સિક્ખા સકદાગામિમગ્ગવિપસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભાવતો સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તીતિ સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, તંસમઙ્ગિનો ચ સેક્ખવચનં, તંસમ્પયુત્તા ધમ્મા ચ સિક્ખનસીલા. સેક્ખધમ્મા યથાવુત્તેહિ અત્થેહિ સેક્ખા હોન્તિયેવ.

અથ વા સેક્ખાતિ અપરિયોસિતસિક્ખાનં વચનન્તિ, અસેક્ખાતિ પદં પરિયોસિતસિક્ખાનં દસ્સનન્તિ ન લોકિયધમ્મનિબ્બાનાનં અસેક્ખભાવાપત્તિ. વુડ્ઢિપ્પત્તા સેક્ખા અસેક્ખા ચ સેક્ખધમ્મેસુ એવ કેસઞ્ચિ વુડ્ઢિપ્પત્તાનં અસેક્ખતા આપજ્જતીતિ અરહત્તમગ્ગધમ્મા વુડ્ઢિપ્પત્તા. યથાવુત્તેહિ ચ અત્થેહિ સેક્ખાતિ કત્વા અસેક્ખા આપન્નાતિ ચે? તં ન, સદિસેસુ તબ્બોહારતો. અરહત્તમગ્ગતો હિ નિન્નાનાકરણં અરહત્તફલં ઠપેત્વા પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણં વિપાકભાવઞ્ચ, તસ્મા તે એવ સેક્ખા ધમ્મા અરહત્તફલભાવં આપન્નાતિ સક્કા વત્તું. કુસલસુખતો ચ વિપાકસુખં સન્તતરતાય પણીતતરન્તિ વુડ્ઢિપ્પત્તાવ તે ધમ્મા હોન્તીતિ ‘‘અસેક્ખા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

તે પન અસેક્ખધમ્મે ખન્ધવસેન ઇધ તિધા વિભજિત્વા તેહિ સમન્નાગમેન ખીણાસવસ્સ આનુભાવં વિભાવેન્તો ભગવા ‘‘અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સીલસદ્દસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો. ખન્ધસદ્દો પન રાસિમ્હિ પઞ્ઞત્તિયં રુળ્હિયં ગુણેતિ બહૂસુ અત્થેસુ દિટ્ઠપ્પયોગો. તથા હિ ‘‘અસઙ્ખેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૫૧; ૬.૩૭) રાસિમ્હિ આગતો. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬૩, ૬૫) રુળ્હિયં. ‘‘ન ખો, આવુસો વિસાખ, અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન તયો ખન્ધા સઙ્ગહિતા, તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) ગુણે. ઇધાપિ ગુણેયેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અસેક્ખેન સીલસઙ્ખાતેન ગુણેનાતિ અત્થો. સમન્નાગતોતિ સમ્પયુત્તો સમઙ્ગીભૂતો. સમાદહતિ એતેન, સયં વા સમાદહતિ, સમાધાનમેવ વાતિ સમાધિ. પકારેહિ જાનાતિ યથાસભાવં પટિવિજ્ઝતીતિ પઞ્ઞા. સીલમેવ ખન્ધો સીલક્ખન્ધો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ અગ્ગફલભૂતા સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો ચ સભાવેનેવ અસેક્ખો સીલક્ખન્ધો નામ, તથા સમ્માસમાધિ અસેક્ખો સમાધિક્ખન્ધો. તદુપકારકતો પન સમ્માવાયામસમ્માસતિયો સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તથા સમ્માદિટ્ઠિ અસેક્ખો પઞ્ઞાક્ખન્ધો. તદુપકારકતો સમ્માસઙ્કપ્પો પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ એવમેત્થ અટ્ઠપિ અરહત્તફલધમ્મા તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બં.

યસ્સ એતે સુભાવિતાતિ યેન અરહતા એતે સીલાદયો અસેક્ખધમ્મક્ખન્ધા સુભાવિતા સુટ્ઠુ વડ્ઢિતા, સો આદિચ્ચોવ વિરોચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યસ્સ ચેતે’’તિપિ પઠન્તિ. તેસઞ્ચ સદ્દો નિપાતમત્તં. એવમેતસ્મિં વગ્ગે પઠમસુત્તે વટ્ટં, પરિયોસાનસુત્તે વિવટ્ટં, ઇતરેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પુઞ્ઞકિરિયવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૦. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનીતિ પુજ્જભવફલં નિબ્બત્તેન્તિ, અત્તનો સન્તાનં પુનન્તીતિ વા પુઞ્ઞાનિ, પુઞ્ઞાનિ ચ તાનિ હેતુપચ્ચયેહિ કત્તબ્બતો કિરિયા ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયા. તા એવ ચ તેસં તેસં આનિસંસાનં વત્થુભાવતો પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. દાનમયન્તિ અનુપચ્છિન્નભવમૂલસ્સ અનુગ્ગહવસેન પૂજાવસેન વા અત્તનો દેય્યધમ્મસ્સ પરેસં પરિચ્ચાગચેતના દીયતિ એતાયાતિ દાનં, દાનમેવ દાનમયં. ચીવરાદીસુ હિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અન્નાદીસુ વા દસસુ દાનવત્થૂસુ રૂપાદીસુ વા છસુ આરમ્મણેસુ તં તં દેન્તસ્સ તેસં ઉપ્પાદનતો પટ્ઠાય પુબ્બભાગે પરિચ્ચાગકાલે પચ્છા સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણે ચાતિ તીસુ કાલેસુ વુત્તનયેન પવત્તચેતના દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ.

સીલમયન્તિ નિચ્ચસીલઉપોસથનિયમાદિવસેન પઞ્ચ, અટ્ઠ, દસ વા સીલાનિ સમાદિયન્તસ્સ સીલપૂરણત્થં પબ્બજિસ્સામીતિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ પબ્બજન્તસ્સ મનોરથં મત્થકં પાપેત્વા ‘‘પબ્બજિતો વતમ્હિ સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ સદ્ધાય પાતિમોક્ખં પરિપૂરેન્તસ્સ પઞ્ઞાય ચીવરાદિકે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સતિયા આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખુદ્વારાદીનિ સંવરન્તસ્સ વીરિયેન આજીવં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના સીલતીતિ સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ.

તથા પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૪૮) વુત્તેન વિપસ્સનામગ્ગેન ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ સોતં, ઘાનં, જિવ્હં, કાયં, મનં. રૂપે…પે… ધમ્મે, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં. રૂપસઞ્ઞં…પે… ધમ્મસઞ્ઞં. જરામરણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ યા ચેતના, યા ચ પથવીકસિણાદીસુ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ પવત્તા ઝાનચેતના, યા ચ અનવજ્જેસુ કમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનેસુ પરિચયમનસિકારાદિવસેન પવત્તા ચેતના, સબ્બા ભાવેતિ એતાયાતિ ભાવનામયં વુત્તનયેન પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ ચાતિ.

એકમેકઞ્ચેત્થ યથારહં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય કાયેન કરોન્તસ્સ કાયકમ્મં હોતિ, તદત્થં વાચં નિચ્છારેન્તસ્સ વચીકમ્મં, કાયઙ્ગં વાચઙ્ગઞ્ચ અચોપેત્વા મનસા ચિન્તેન્તસ્સ મનોકમ્મં. અન્નાદીનિ દેન્તસ્સ ચાપિ ‘‘અન્નદાનાદીનિ દેમી’’તિ વા દાનપારમિં આવજ્જેત્વા વા દાનકાલે દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ. વત્તસીસે ઠત્વા દદતો સીલમયં, ખયતો વયતો કમ્મતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા દદતો ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ.

અપરાનિપિ સત્ત પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ – અપચિતિસહગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વેય્યાવચ્ચસહગતં પત્તિઅનુપ્પદાનં અબ્ભનુમોદનં દેસનામયં સવનમયં દિટ્ઠિજુગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ. સરણગમનમ્પિ હિ દિટ્ઠિજુગતેનેવ સઙ્ગય્હતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

તત્થ વુડ્ઢતરં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપટિગ્ગહણાભિવાદનમગ્ગસમ્પદાનાદિવસેન અપચાયનસહગતં વેદિતબ્બં. વુડ્ઢતરાનં વત્તપટિપત્તિકરણવસેન, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા ગામે ભિક્ખં સમ્પાદેત્વા ઉપસંહરણવસેન ‘‘ગચ્છ ભિક્ખૂનં પત્તં આહરા’’તિ સુત્વા વેગેન ગન્ત્વા પત્તાહરણાદિવસેન ચ વેય્યાવચ્ચસહગતં વેદિતબ્બં. ચત્તારો પચ્ચયે દત્વા પુપ્ફગન્ધાદીહિ રતનત્તયસ્સ પૂજં કત્વા અઞ્ઞં વા તાદિસં પુઞ્ઞં કત્વા ‘‘સબ્બસત્તાનં પત્તિ હોતૂ’’તિ પરિણામવસેન પત્તિઅનુપ્પદાનં વેદિતબ્બં. તથા પરેહિ દિન્નાય પત્તિયા કેવલં વા પરેહિ કતં પુઞ્ઞં ‘‘સાધુ, સુટ્ઠૂ’’તિ અનુમોદનવસેન અબ્ભનુમોદનં વેદિતબ્બં. અત્તનો પગુણધમ્મં અપચ્ચાસીસન્તો હિતજ્ઝાસયેન પરેસં દેસેતિ – ઇદં દેસનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. યં પન એકો ‘‘એવં મં ધમ્મકથિકોતિ જાનિસ્સન્તી’’તિ ઇચ્છાય ઠત્વા લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતો ધમ્મં દેસેતિ, તં ન મહપ્ફલં હોતિ. ‘‘અદ્ધા અયં અત્તહિતપરહિતાનં પટિપજ્જનૂપાયો’’તિ યોનિસોમનસિકારપુરેચારિકહિતફરણેન મુદુચિત્તેન ધમ્મં સુણાતિ, ઇદં સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ. યં પનેકો ‘‘ઇતિ મં સદ્ધોતિ જાનિસ્સન્તી’’તિ સુણાતિ, તં ન મહપ્ફલં હોતિ. દિટ્ઠિયા ઉજુગમનં દિટ્ઠિજુગતં, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ સમ્માદસ્સનસ્સ એતં અધિવચનં. ઇદઞ્હિ પુબ્બભાગે વા પચ્છાભાગે વા ઞાણવિપ્પયુત્તમ્પિ ઉજુકરણકાલે ઞાણસમ્પયુત્તમેવ હોતિ. અપરે પનાહુ ‘‘વિજાનનપજાનનવસેન દસ્સનં દિટ્ઠિ કુસલઞ્ચ વિઞ્ઞાણં કમ્મસ્સકતાઞાણાદિ ચ સમ્માદસ્સન’’ન્તિ. તત્થ કુસલેન વિઞ્ઞાણેન ઞાણસ્સ અનુપ્પાદેપિ અત્તના કતપુઞ્ઞાનુસ્સરણવણ્ણારહવણ્ણનાદીનં સઙ્ગહો, કમ્મસ્સકતાઞાણેન કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિયા. ઇતરં પન દિટ્ઠિજુગતં સબ્બેસં નિયમલક્ખણં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ પુઞ્ઞં કરોન્તસ્સ દિટ્ઠિયા ઉજુભાવેનેવ તં મહપ્ફલં હોતિ.

ઇમેસં પન સત્તન્નં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પુરિમેહિ તીહિ દાનમયાદીહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ સઙ્ગહો. તત્થ હિ અપચાયનવેય્યાવચ્ચાનિ સીલમયે, પત્તિઅનુપ્પદાનઅબ્ભનુમોદનાનિ દાનમયે, ધમ્મદેસનાસવનાનિ ભાવનામયે, દિટ્ઠિજુગતં તીસુપિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. કતમાનિ તીણિ? દાનમયં…પે… ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૬).

એત્થ ચ અટ્ઠન્નં કામાવચરકુસલચેતનાનં વસેન તિણ્ણમ્પિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પવત્તિ હોતિ. યથા હિ પગુણં ધમ્મં પરિવત્તેન્તસ્સ એકચ્ચે અનુસન્ધિં અસલ્લક્ખેન્તસ્સેવ ગચ્છન્તિ, એવં પગુણં સમથવિપસ્સનાભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ અન્તરન્તરા ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનાપિ મનસિકારો પવત્તતિ. સબ્બં તં પન મહગ્ગતકુસલચેતનાનં વસેન ભાવનામયમેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ, ન ઇતરાનિ. ગાથાય અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચક્ખુસુત્તવણ્ણના

૬૧. દુતિયે ચક્ખૂનીતિ ચક્ખન્તીતિ ચક્ખૂનિ, સમવિસમં આચિક્ખન્તાનિ વિય પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખૂનિ. કિમિદં ચક્ખનં નામ? અસ્સાદનં, તથા હિ વદન્તિ ‘‘મધું ચક્ખતિ બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિ ઇમાનિ ચ આરમ્મણરસં અનુભવન્તાનિ અસ્સાદેન્તાનિ વિય હોન્તીતિ ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખૂનિ. તાનિ પન સઙ્ખેપતો દ્વે ચક્ખૂનિ – ઞાણચક્ખુ, મંસચક્ખુ ચાતિ. તેસુ મંસચક્ખુ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઞાણચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખૂતિ ઇધ દ્વિધા કત્વા વુત્તં.

તત્થ દિબ્બચક્ખૂતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણગ્ગહણસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદઞ્ચાપિ વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં, દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તનો ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તા. તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ, દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ.

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. કિં પજાનાતિ? ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પજાનાતીતિ ખો, આવુસો, તસ્મા પઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ પજાનાતિ? ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૪૯).

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘પઞ્ઞાપનવસેન પઞ્ઞા. કિન્તિ પઞ્ઞાપેતિ? અનિચ્ચન્તિ પઞ્ઞાપેતિ, દુક્ખન્તિ પઞ્ઞાપેતિ, અનત્તાતિ પઞ્ઞાપેતી’’તિ વુત્તં. સા પનાયં લક્ખણાદિતો યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. વિસેસતો પનેત્થ આસવક્ખયઞાણસઙ્ખાતા પઞ્ઞા ચતુસચ્ચદસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞાચક્ખૂતિ અધિપ્પેતા. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫).

એતેસુ ચ મંસચક્ખુ પરિત્તં, દિબ્બચક્ખુ મહગ્ગતં, ઇતરં અપ્પમાણં. મંસચક્ખુ રૂપં, ઇતરાનિ અરૂપાનિ. મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ચ લોકિયાનિ સાસવાનિ રૂપવિસયાનિ, ઇતરં લોકુત્તરં અનાસવં ચતુસચ્ચવિસયં. મંસચક્ખુ અબ્યાકતં, દિબ્બચક્ખુ સિયા કુસલં સિયા અબ્યાકતં, તથા પઞ્ઞાચક્ખુ. મંસચક્ખુ કામાવચરં, દિબ્બચક્ખુ રૂપાવચરં, ઇતરં લોકુત્તરન્તિ એવમાદિ વિભાગા વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ અનુત્તરન્તિ પઞ્ઞાચક્ખું સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ આસવક્ખયઞાણભાવતો અનુત્તરં. અક્ખાસિ પુરિસુત્તમોતિ પુરિસાનં ઉત્તમો અગ્ગો સમ્માસમ્બુદ્ધો દેસેસિ. ઉપ્પાદોતિ મંસચક્ખુસ્સ પવત્તિ. મગ્ગોતિ ઉપાયો, દિબ્બચક્ખુસ્સ કારણં. પકતિચક્ખુમતો એવ હિ દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, યસ્મા કસિણાલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ ઉપ્પાદનં, સો ચ કસિણમણ્ડલે ઉગ્ગહનિમિત્તેન વિના નત્થીતિ. યતોતિ યદા. ઞાણન્તિ આસવક્ખયઞાણં. તેનેવાહ ‘‘પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તર’’ન્તિ. યસ્સ ચક્ખુસ્સ પટિલાભાતિ યસ્સ અરિયસ્સ પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ ઉપ્પત્તિયા ભાવનાય સબ્બસ્મા વટ્ટદુક્ખતો પમુચ્ચતિ પરિમુચ્ચતીતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઇન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૬૨. તતિયે ઇન્દ્રિયાનીતિ અધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ. યાનિ હિ સહજાતધમ્મેસુ ઇસ્સરા વિય હુત્વા તેહિ અનુવત્તિતબ્બાનિ, તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ. અપિચ ઇન્દો ભગવા ધમ્મિસ્સરો પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો. તેન ઇન્દેન સબ્બપઠમં દિટ્ઠત્તા અધિગતત્તા પરેસઞ્ચ દિટ્ઠત્તા દેસિતત્તા વિહિતત્તા ગોચરભાવનાસેવનાહિ દિટ્ઠત્તા ચ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇન્દં વા મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતં પુઞ્ઞકમ્મં, તસ્સ લિઙ્ગાનીતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે અનઞ્ઞાતં અનધિગતં અમતપદં ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામી’’તિ પટિપન્નસ્સ ઇમિના પુબ્બભાગેન ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં, સોતાપત્તિમગ્ગપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ આજાનનઇન્દ્રિયં. તત્રાયં વચનત્થો – આજાનાતિ પઠમમગ્ગઞાણેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વાવ જાનાતીતિ અઞ્ઞા. યથેવ હિ પઠમમગ્ગપઞ્ઞા દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તતિ, તથેવ અયમ્પિ પવત્તતીતિ અઞ્ઞા ચ સા યથાવુત્તેનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં ચાતિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં. આજાનનટ્ઠેનેવ અઞ્ઞસ્સ વા અરિયપુગ્ગલસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, સોતાપત્તિફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. એત્થ ચ પઠમપચ્છિમાનિ પઠમમગ્ગચતુત્થફલવસેન એકટ્ઠાનિકાનિ, ઇતરં ઇતરમગ્ગફલવસેન છટ્ઠાનિકન્તિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ સિક્ખમાનસ્સાતિ અધિસીલસિક્ખાદયો સિક્ખમાનસ્સ ભાવેન્તસ્સ. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ ઉજુમગ્ગો વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, અન્તદ્વયવિવજ્જિતત્તા તસ્સ અનુસ્સરણતો ઉજુમગ્ગાનુસારિનો, પટિપાટિયા મગ્ગે ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ અત્થો. ખયસ્મિન્તિ અનવસેસકિલેસાનં ખેપનતો ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે ઞાણં પઠમં પુરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો મગ્ગઞાણતો અનન્તરા અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અથ વા ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનાદિકે વજ્જેત્વા સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા ભાવનાવસેન પવત્તં પુબ્બભાગમગ્ગં અનુસ્સરન્તસ્સ અનુગચ્છન્તસ્સ પટિપજ્જન્તસ્સ ગોત્રભુઞાણાનન્તરં દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં ખેપનતો ખયસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગે પઠમં ઞાણં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો પઠમઞાણતો અનન્તરા અનન્તરતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગા અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ.

તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સાતિ તતો અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયતો પચ્છા અરહત્તમગ્ગઞાણાનન્તરા અરહત્તફલેન પઞ્ઞાવિમુત્તિયા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન વિમુત્તસ્સ. ઞાણં વે હોતિ તાદિનોતિ અરહત્તફલુપ્પત્તિતો ઉત્તરકાલે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. કથં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘અકુપ્પા મે વિમુત્તી’’તિ. તસ્સ અકુપ્પભાવસ્સ કારણં દસ્સેતિ ‘‘ભવસંયોજનક્ખયા’’તિ.

ઇદાનિ તાદિસં ખીણાસવં થોમેન્તો ‘‘સ વે ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ તતિયં ગાથમાહ. તત્થ ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ યથાવુત્તેહિ તીહિ લોકુત્તરિન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો, સુદ્ધેહિપિ વા પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધેહિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો પરિપુણ્ણો, તતો એવ ચક્ખાદીહિ સુટ્ઠુ વૂપસન્તેહિ નિબ્બિસેવનેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો. તેનાહ ‘‘સન્તો’’તિ, સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમેન ઉપસન્તોતિ અત્થો. સન્તિપદે રતોતિ નિબ્બાને અભિરતો અધિમુત્તો. એત્થ ચ ‘‘ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ એતેન ભાવિતમગ્ગતા, પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધતા ચસ્સ દસ્સિતા. ‘‘સન્તો’’તિ એતેન પહીનકિલેસતા, ‘‘સન્તિપદે રતો’’તિ એતેન સચ્છિકતનિરોધતાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અદ્ધાસુત્તવણ્ણના

૬૩. ચતુત્થે અદ્ધાતિ કાલા. અતીતો અદ્ધાતિઆદીસુ દ્વે પરિયાયા – સુત્તન્તપરિયાયો, અભિધમ્મપરિયાયો ચ. તત્થ સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ, સહ ચુતિપટિસન્ધીહિ તદનન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન ઉપ્પાદો, ઠિતિ, ભઙ્ગોતિ ઇમે તયો ખણે પત્વા નિરુદ્ધધમ્મા અતીતો અદ્ધા નામ, તયોપિ ખણે અસમ્પત્તા અનાગતો અદ્ધા નામ, ખણત્તયસમઙ્ગિનો પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ.

અપરો નયો – અયઞ્હિ અતીતાદિવિભાગો અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેન ચતુધા વેદિતબ્બો. તેસુ અદ્ધાવિભાગો વુત્તો. સન્તતિવસેન સભાગા એકઉતુસમુટ્ઠાના, એકાહારસમુટ્ઠાના ચ પુબ્બાપરિયવસેન વત્તમાનાપિ પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાના અતીતા પચ્છા અનાગતા. ચિત્તજા એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિસમુટ્ઠાના પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. કમ્મસમુટ્ઠાનાનં પાટિયેક્કં સન્તતિવસેન અતીતાદિભેદો નત્થિ, તેસંયેવ પન ઉતુઆહારચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપત્થમ્ભકવસેન તસ્સ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો. સમયવસેન એકમુહુત્તપુબ્બણ્હસાયન્હરત્તિદિવાદીસુ સમયેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાના તંતંસમયે પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અયં તાવ રૂપધમ્મેસુ નયો. અરૂપધમ્મેસુ પન ખણવસેન ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયપરિયાપન્ના પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અપિચ અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચા અતીતા, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચા અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચા પચ્ચુપ્પન્ના, ઉભયકિચ્ચં અસમ્પત્તા અનાગતા. અત્તનો વા કિચ્ચક્ખણે પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. એત્થ ચ ખણાદિકથાવ નિપ્પરિયાયા, સેસા પરિયાયા. અયઞ્હિ અતીતાદિભેદો નામ ધમ્માનં હોતિ, ન કાલસ્સ. અતીતાદિભેદે પન ધમ્મે ઉપાદાય પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો ઇધ તેનેવ વોહારેન અતીતોતિઆદિના વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ અક્ખેય્યસઞ્ઞિનોતિ એત્થ અક્ખાયતિ, કથીયતિ, પઞ્ઞાપીયતીતિ અક્ખેય્યં, કથાવત્થુ, અત્થતો રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય, અનાગતં વા…પે… પચ્ચુપ્પન્નં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫).

તથા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા અત્થીતિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) –

એવં વુત્તેન નિરુત્તિપથસુત્તેનપિ એત્થ અત્થો દીપેતબ્બો. એવં કથાવત્થુભાવેન અક્ખેય્યસઙ્ખાતે ખન્ધપઞ્ચકે અહન્તિ ચ મમન્તિ ચ દેવોતિ ચ મનુસ્સોતિ ચ ઇત્થીતિ ચ પુરિસોતિ ચ આદિના પવત્તસઞ્ઞાવસેન અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સત્તપુગ્ગલાદિસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. અક્ખેય્યસ્મિં તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પતિટ્ઠિતા, રાગાદિવસેન વા અટ્ઠહાકારેહિ પતિટ્ઠિતા. રત્તો હિ રાગવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન, થામગતો અનુસયવસેન, વિનિબદ્ધો માનવસેન, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠિતો હોતીતિ.

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાયાતિ તં અક્ખેય્યં તેભૂમકધમ્મે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિજાનિત્વા તસ્સ અપરિજાનનહેતુ. યોગમાયન્તિ મચ્ચુનોતિ મરણસ્સ યોગં તેન સંયોગં ઉપગચ્છન્તિ, ન વિસંયોગન્તિ અત્થો.

અથ વા યોગન્તિ ઉપાયં, તેન યોજિતં પસારિતં મારસેનટ્ઠાનિયં અનત્થજાલં કિલેસજાલઞ્ચ ઉપગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૨; જા. ૨.૨૨.૧૨૧; નેત્તિ. ૧૦૩);

એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, તેન અક્ખેય્યપરિજાનનેન લદ્ધબ્બં વક્ખમાનમેવ વિસેસં જોતેતિ. પરિઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય દુક્ખન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનિત્વા, તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનેન વા તં સમતિક્કમિત્વા તિસ્સન્નમ્પિ પરિઞ્ઞાનં કિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વા. અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ સબ્બસો મઞ્ઞનાનં પહીનત્તા ખીણાસવો અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ, કારકાદિસભાવં કિઞ્ચિ અત્તાનં ન પચ્ચેતીતિ અત્થો. ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તરન્તિ યસ્મા સબ્બસઙ્ખતવિમુત્તત્તા ‘‘વિમોક્ખો’’તિ સબ્બકિલેસસન્તાપવૂપસમનટ્ઠાનતાય ‘‘સન્તિપદ’’ન્તિ લદ્ધનામો નિબ્બાનધમ્મો ફુટ્ઠો ફુસિતો પત્તો, તસ્મા અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ. અથ વા ‘‘પરિઞ્ઞાયા’’તિ પદેન દુક્ખસચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયં સમુદયસચ્ચસ્સ પહાનાભિસમયઞ્ચ વત્વા ઇદાનિ ‘‘ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તર’’ન્તિ ઇમિના મગ્ગનિરોધાનં ભાવનાસચ્છિકિરિયાભિસમયં વદતિ. તસ્સત્થો – સમુચ્છેદવસેન સબ્બકિલેસેહિ વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખો, અરિયમગ્ગો. સો પનસ્સ મગ્ગચિત્તેન ફુટ્ઠો ફુસિતો ભાવિતો, તેનેવ અનુત્તરં સન્તિપદં નિબ્બાનં ફુટ્ઠં ફુસિતં સચ્છિકતન્તિ.

અક્ખેય્યસમ્પન્નોતિ અક્ખેય્યનિમિત્તં વિવિધાહિ વિપત્તીહિ ઉપદ્દુતે લોકે પહીનવિપલ્લાસતાય તતો સુપરિમુત્તો અક્ખેય્યપરિઞ્ઞાભિનિબ્બત્તાહિ સમ્પત્તીહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો. સઙ્ખાય સેવીતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચીવરાદિપચ્ચયે સઙ્ખાય પરિતુલેત્વાવ સેવનસીલો, સઙ્ખાતધમ્મત્તા ચ આપાથગતં સબ્બમ્પિ વિસયં છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન સઙ્ખાય સેવનસીલો. ધમ્મટ્ઠોતિ અસેક્ખધમ્મેસુ નિબ્બાનધમ્મે એવ વા ઠિતો. વેદગૂતિ વેદિતબ્બસ્સ ચતુસચ્ચસ્સ પારઙ્ગતત્તા વેદગૂ. એવંગુણો અરહા ભવાદીસુ કત્થચિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો મનુસ્સદેવાતિ સઙ્ખ્યં ન ઉપેતિ, અપઞ્ઞત્તિકભાવમેવ ગચ્છતીતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુચ્ચરિતસુત્તવણ્ણના