૨. જીવિકસુત્તવણ્ણના

૯૧. દુતિયં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન દેસિતં. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે વિહરન્તે ભિક્ખૂ આગન્તુકભિક્ખૂનં સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપેન્તા પત્તચીવરાનિ પટિસામેન્તા સામણેરા ચ લાભભાજનીયટ્ઠાને સમ્પત્તસમ્પત્તાનં લાભં ગણ્હન્તા ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા અહેસું. તં સુત્વા ભગવા ભિક્ખૂ પણામેસિ. તે કિર સબ્બેવ નવા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં. તં ઞત્વા મહાબ્રહ્મા આગન્ત્વા ‘‘અભિનન્દતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૫૮) તેસં પણામિતભિક્ખૂનં અનુગ્ગણ્હનં યાચિ. ભગવા તસ્સ ઓકાસં અકાસિ. અથ મહાબ્રહ્મા ‘‘કતાવકાસો ખોમ્હિ ભગવતા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ભગવા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ આનન્દત્થેરસ્સ આકારં દસ્સેસિ. અથ તે ભિક્ખૂ આનન્દત્થેરેન પક્કોસિતા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સારજ્જમાનરૂપા એકમન્તં નિસીદિંસુ. ભગવા તેસં સપ્પાયદેસનં વીમંસન્તો ‘‘ઇમે આમિસહેતુ પણામિતા, પિણ્ડિયાલોપધમ્મદેસના નેસં સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે’’તિ ઇમં દેસનં દેસેસિ.

તત્રાયં અન્તસદ્દો ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પુબ્બન્તકપ્પિકા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯) કોટ્ઠાસે આગતો. ‘‘અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સ, અન્તવા અયં લોકો પરિવટુમો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૫) પરિચ્છેદે. ‘‘હરિતન્તં વા પથન્તં વા સેલન્તં વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) મરિયાદાયં. ‘‘અન્તં અન્તગુણ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) સરીરાવયવે ‘‘ચરન્તિ લોકે પરિવારછન્ના, અન્તો અસુદ્ધા બહિ સોભમાના’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૨; મહાનિ. ૧૯૧) ચિત્તે. ‘‘અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તો નિમુગ્ગપોસીની’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૯; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૯) અબ્ભન્તરે.

‘‘મિગાનં કોટ્ઠુકો અન્તો, પક્ખીનં પન વાયસો;

એરણ્ડો અન્તો રુક્ખાનં, તયો અન્તા સમાગતા’’તિ. (જા. ૧.૩.૧૩૫) –

આદીસુ લામકે. ઇધાપિ લામકે એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અન્તમિદં ભિક્ખવે જીવિકાનન્તિ ભિક્ખવે ઇદં જીવિકાનં અન્તં પચ્છિમં લામકં, સબ્બનિહીનં જીવિતન્તિ અત્થો. યદિદં પિણ્ડોલ્યન્તિ યં ઇદં પિણ્ડપરિયેસનેન ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ જીવિતં. અયં પનેત્થ પદત્થો – પિણ્ડાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, તસ્સ કમ્મં પિણ્ડોલ્યં, પિણ્ડપરિયેસનેન જીવિકાતિ અત્થો.

અભિસાપોતિ અક્કોસો. કુપિતા હિ મનુસ્સા અત્તનો પચ્ચત્થિકં ‘‘પિલોતિકખણ્ડં નિવાસેત્વા કપાલહત્થો પિણ્ડં પરિયેસમાનો ચરેય્યાસી’’તિ અક્કોસન્તિ. અથ વા ‘‘કિં તુય્હં અકાતબ્બં અત્થિ, યો ત્વં એવં બલવીરિયૂપપન્નોપિ હિરોત્તપ્પં પહાય કપણો પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણી’’તિ એવમ્પિ અક્કોસન્તિયેવ. તઞ્ચ ખો એતન્તિ તં એતં અભિસપમ્પિ સમાનં પિણ્ડોલ્યં. કુલપુત્તા ઉપેન્તિ અત્થવસિકાતિ મમ સાસને જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ અત્થવસિકા કારણવસિકા હુત્વા કારણવસં પટિચ્ચ ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ.

રાજાભિનીતાતિઆદીસુ યે રઞ્ઞો સન્તકં ખાદિત્વા રઞ્ઞા બન્ધનાગારે બન્ધાપિતા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે રઞ્ઞા બન્ધનં અભિનીતત્તા રાજાભિનીતા નામ. યે પન ચોરેહિ અટવિયં ગહેત્વા એકચ્ચેસુ મારિયમાનેસુ એકચ્ચે ‘‘મયં સામિ તુમ્હેહિ વિસ્સટ્ઠા ગેહં અનજ્ઝાવસિત્વા પબ્બજિસ્સામ, તત્થ તત્થ યં યં બુદ્ધપૂજાદિપુઞ્ઞં કરિસ્સામ, તતો તતો તુમ્હાકં પત્તિં દસ્સામા’’તિ તેહિ વિસ્સટ્ઠા પબ્બજન્તિ, તે ચોરાભિનીતા નામ ચોરેહિ મારેતબ્બતં અભિનીતત્તા. યે પન ઇણં ગહેત્વા પટિદાતું અસક્કોન્તા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે ઇણટ્ટા નામ. તઞ્ચ ખો એતં પિણ્ડોલ્યં કુલપુત્તા મમ સાસને નેવ રાજાભિનીતા…પે… ન આજીવિકાપકતા ઉપેન્તિ, અપિચ ખો ‘‘ઓતિણ્ણમ્હા જાતિયા…પે… પઞ્ઞાયેથા’’તિ ઉપેન્તીતિ પદસમ્બન્ધો.

તત્થ ઓતિણ્ણમ્હાતિ ઓતિણ્ણા અમ્હા. જાતિયાતિઆદીસુ તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે ખન્ધાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણં. ઞાતિરોગભોગસીલદિટ્ઠિબ્યસનેહિ ફુટ્ઠસ્સ સન્તાપો અન્તો નિજ્ઝાનં સોકો, તેહિ ફુટ્ઠસ્સ વચીવિપ્પલાપો પરિદેવો. અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બપટિહતકાયસ્સ કાયપીળનં દુક્ખં, આઘાતવત્થૂસુ ઉપહતચિત્તસ્સ ચેતોપીળનં દોમનસ્સં. ઞાતિબ્યસનાદીહિ એવ ફુટ્ઠસ્સ પરિદેવેનપિ અધિવાસેતું અસમત્થસ્સ ચિત્તસન્તાપસમુટ્ઠિતો ભુસો આયાસો ઉપાયાસો. એતેહિ જાતિઆદીહિ ઓતિણ્ણા દુક્ખોતિણ્ણા, તેહિ જાતિઆદિદુક્ખેહિ અન્તો અનુપવિટ્ઠા. દુક્ખપરેતાતિ તેહિ દુક્ખદુક્ખવત્થૂહિ અભિભૂતા. જાતિઆદયો હિ દુક્ખસ્સ વત્થુભાવતો દુક્ખા, દુક્ખભાવતો ચ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા દુક્ખાતિ. અપ્પેવ નામ…પે… પઞ્ઞાયેથાતિ ઇમસ્સ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ પરિચ્છેદકરણં ઓસાનકિરિયા અપિ નામ પઞ્ઞાયેય્ય.

સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલૂતિ ઇદં યો કુલપુત્તો ‘‘દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામી’’તિ પુબ્બે ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા પબ્બજિતો અપરભાગે તં પબ્બજ્જં તથારૂપં કાતું ન સક્કોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાલૂતિ પરભણ્ડાનં અભિજ્ઝાયિતા. તિબ્બસારાગોતિ બલવરાગો. બ્યાપન્નચિત્તોતિ બ્યાપાદેન પૂતિભૂતત્તા વિપન્નચિત્તો. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પોતિ તિખિણસિઙ્ગો વિય ચણ્ડગોણો પરેસં ઉપઘાતવસેન દુટ્ઠચિત્તો. મુટ્ઠસ્સતીતિ ભત્તનિક્ખિત્તકાકો વિય, મંસનિક્ખિત્તસુનખો વિય ચ નટ્ઠસ્સતિ, ઇધ કતં એત્થ ન સરતિ. અસમ્પજાનોતિ નિપ્પઞ્ઞો ખન્ધાદિપરિચ્છેદરહિતો. અસમાહિતોતિ ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવા વિય અસણ્ઠિતો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ પન્થારુળ્હમિગો વિય ભન્તમનો. પાકતિન્દ્રિયોતિ યથા ગિહી સંવરાભાવેન પરિગ્ગહપરિજને ઓલોકેન્તિ અસંવુતિન્દ્રિયા, એવં અસંવુતિન્દ્રિયો હોતિ.

છવાલાતન્તિ છવાનં દડ્ઢટ્ઠાને અલાતં. ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતન્તિ પમાણેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં ઉભતો દ્વીસુ કોટીસુ આદિત્તં મજ્ઝે ગૂથમક્ખિતં. નેવ ગામેતિ સચે હિ તં યુગનઙ્ગલગોપાનસિપક્ખપાસકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ ગામે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. સચે ખેત્તકુટિયા કટ્ઠત્થરમઞ્ચકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ, અરઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. યસ્મા પન ઉભયત્થાપિ ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. તથૂપમાહન્તિ તથૂપમં છવાલાતસદિસં અહં ઇમં યથાવુત્તપુગ્ગલં વદામિ. ગિહિભોગા ચ પરિહીનોતિ યો અગારે વસન્તેહિ ગિહીહિ દાયજ્જે ભાજિયમાને અઞ્ઞથા ચ ભોગો લદ્ધબ્બો અસ્સ, તતો ચ પરિહીનો. સામઞ્ઞત્થઞ્ચાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા પરિયત્તિપટિવેધવસેન પત્તબ્બં સામઞ્ઞત્થઞ્ચ ન પરિપૂરેતિ. ઇમં પન ઉપમં સત્થા ન દુસ્સીલસ્સ વસેન આહરિ, પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન અલસસ્સ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ દૂસિતચિત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન આહરીતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ ગિહિભોગાતિ કામસુખસમ્ભોગતો. પરિહીનોતિ જીનો. સામઞ્ઞત્થન્તિ પટિવેધબાહુસચ્ચઞ્ચેવ પરિયત્તિબાહુસચ્ચઞ્ચ. તાદિસો હિ અસુતં સોતું સુતં પરિયોદાપેતું ન સક્કોતિ અલસભાવતો. દુટ્ઠુ ભગોતિ દુબ્ભગો, અલક્ખિકો કાળકણ્ણિપુરિસો. પરિધંસમાનોતિ વિનસ્સમાનો. પકિરેતીતિ વિકિરેતિ વિદ્ધંસેતિ. સબ્બમેતં ભાવિનો સામઞ્ઞત્થસ્સ અનુપ્પાદનમેવ સન્ધાય વુત્તં. છવાલાતંવ નસ્સતીતિ સો તાદિસો પુગ્ગલો યથાવુત્તં છવાલાતં વિય કસ્સચિ અનુપયુજ્જમાનો એવ નસ્સતિ ઉભતો પરિભટ્ઠભાવતો. એવં ‘‘કાયવાચાહિ અકતવીતિક્કમોપિ ચિત્તં અવિસોધેન્તો નસ્સતિ, પગેવ કતવીતિક્કમો દુસ્સીલો’’તિ તસ્સ અપાયદુક્ખભાગિભાવદસ્સનેન દુસ્સીલે આદીનવં દસ્સેત્વા તતો સત્તે વિવેચેતુકામો ‘‘કાસાવકણ્ઠા’’તિઆદિના ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.