૧. અગ્ગપ્પસાદસુત્તવણ્ણના

૯૦. પઞ્ચમવગ્ગસ્સ પઠમે અગ્ગપ્પસાદાતિ એત્થ અયં અગ્ગસદ્દો આદિકોટિકોટ્ઠાસસેટ્ઠેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘અજ્જતગ્ગે, સમ્મ દોવારિક, આવરામિ દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીનં (મ. નિ. ૨.૭૦). અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૫૦; પારા. ૧૫) ચ આદીસુ આદિમ્હિ દિસ્સતિ. ‘‘તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તં અઙ્ગુલગ્ગં પરામસેય્ય (કથા. ૪૪૧). ઉચ્છગ્ગં વેળગ્ગ’’ન્તિ ચ આદીસુ કોટિયં. ‘‘અમ્બિલગ્ગં વા મધુરગ્ગં વા તિત્તકગ્ગં વા (સં. નિ. ૫.૩૭૪). અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેન વા પરિવેણગ્ગેન વા ભાજેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૧૮) ચ આદીસુ કોટ્ઠાસે. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ (અ. નિ. ૪.૯૫). અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ ચ આદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭) સેટ્ઠે. સ્વાયમિધાપિ સેટ્ઠેયેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અગ્ગેસુ સેટ્ઠેસુ પસાદા, અગ્ગભૂતા સેટ્ઠભૂતા વા પસાદા અગ્ગપ્પસાદાતિ અત્થો.

પુરિમસ્મિઞ્ચ અત્થે અગ્ગસદ્દેન બુદ્ધાદિરતનત્તયં વુચ્ચતિ. તેસુ ભગવા તાવ અસદિસટ્ઠેન, ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેન, અસમસમટ્ઠેન ચ અગ્ગો. સો હિ મહાભિનીહારં દસન્નં પારમીનં પવિચયઞ્ચ આદિં કત્વા તેહિ બોધિસમ્ભારગુણેહિ ચેવ બુદ્ધગુણેહિ ચ સેસજનેહિ અસદિસોતિ અસદિસટ્ઠેન અગ્ગો. યે ચસ્સ ગુણા મહાકરુણાદયો, તે સેસસત્તાનં ગુણેહિ વિસિટ્ઠાતિ ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેનપિ સબ્બસત્તુત્તમતાય અગ્ગો. યે પન પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બસત્તેહિ અસમા, તેહિ સદ્ધિં અયમેવ રૂપકાયગુણેહિ ચેવ ધમ્મકાયગુણેહિ ચ સમોતિ અસમસમટ્ઠેનપિ અગ્ગો. તથા દુલ્લભપાતુભાવતો અચ્છરિયમનુસ્સભાવતો બહુજનહિતસુખાવહતો અદુતિયઅસહાયાદિભાવતો ચ ભગવા લોકે અગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘એકપુગ્ગલસ્સ, ભિક્ખવે, પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં, કતમસ્સ એકપુગ્ગલસ્સ? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધો.

‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ, અદુતિયો અસહાયો અપ્પટિમો અપ્પટિસમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો અસમો અસમસમો દ્વિપદાનં અગ્ગો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦-૧૭૨, ૧૭૪).

ધમ્મસઙ્ઘાપિ અઞ્ઞધમ્મસઙ્ઘેહિ અસદિસટ્ઠેન વિસિટ્ઠગુણતાય દુલ્લભપાતુભાવાદિના ચ અગ્ગા. તથા હિ તેસં સ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણવિસેસેહિ અઞ્ઞધમ્મસઙ્ઘા સદિસા અપ્પતરનિહીના વા નત્થિ, કુતો સેટ્ઠા. સયમેવ ચ પન તેહિ વિસિટ્ઠગુણતાય સેટ્ઠા. તથા દુલ્લભુપ્પાદઅચ્છરિયભાવબહુજનહિતસુખાવહા અદુતિયઅસહાયાદિસભાવા ચ તે. યદગ્ગેન હિ ભગવા દુલ્લભપાતુભાવો, તદગ્ગેન ધમ્મસઙ્ઘાપીતિ. અચ્છરિયાદિભાવેપિ એસેવ નયો. એવં અગ્ગેસુ સેટ્ઠેસુ ઉત્તમેસુ પવરેસુ ગુણવિસિટ્ઠેસુ પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા.

દુતિયસ્મિં પન અત્થે યથાવુત્તેસુ અગ્ગેસુ બુદ્ધાદીસુ ઉપ્પત્તિયા અગ્ગભૂતા પસાદા અગ્ગપ્પસાદા. યે પન અરિયમગ્ગેન આગતા અવેચ્ચપ્પસાદા, તે એકન્તેનેવ અગ્ગભૂતા પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા. યથાહ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૦૨૭). અગ્ગવિપાકત્તાપિ ચેતે અગ્ગપ્પસાદા. વુત્તઞ્હિ ‘‘અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો’’તિ.

યાવતાતિ યત્તકા. સત્તાતિ પાણિનો. અપદાતિ અપાદકા. દ્વિપદાતિ દ્વિપાદકા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો. યથા ‘‘અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા કામાસવો પવડ્ઢતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭) એત્થ અનુપ્પન્નો ચ ઉપ્પન્નો ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૨; સં. નિ. ૨.૧૨) એત્થ ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અત્થો. યથા ચ ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદતો વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૨; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૨૮૬) એત્થ અગ્ગિતો ચ ઉદકતો ચ મિથુભેદતો ચાતિ અત્થો, એવં ‘‘અપદા વા…પે… અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ એત્થાપિ અપદા ચ દ્વિપદા ચાતિ સમ્પિણ્ડનવસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, ન વિકપ્પત્થો’’તિ.

રૂપિનોતિ રૂપવન્તો. ન રૂપિનોતિ અરૂપિનો. સઞ્ઞિનોતિ સઞ્ઞાવન્તો. ન સઞ્ઞિનોતિ અસઞ્ઞિનો. નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો નામ ભવગ્ગપરિયાપન્ના. એત્તાવતા ચ કામભવો, રૂપભવો, અરૂપભવો, એકવોકારભવો, ચતુવોકારભવો, પઞ્ચવોકારભવો, સઞ્ઞીભવો, અસઞ્ઞીભવો, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીભવોતિ નવવિધેપિ ભવે સત્તે અનવસેસતો પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. એત્થ હિ રૂપિગ્ગહણેન કામભવો રૂપભવો પઞ્ચવોકારભવો એકવોકારભવો ચ દસ્સિતો, અરૂપિગ્ગહણેન અરૂપભવો ચતુવોકારભવો ચ દસ્સિતો. સઞ્ઞીભવાદયો પન સરૂપેનેવ દસ્સિતા. અપદાદિગ્ગહણેન કામભવપઞ્ચવોકારભવસઞ્ઞીભવાનં એકદેસો દસ્સિતોતિ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અદુતિયસુત્તે ‘‘દ્વિપદાનં અગ્ગો’’તિ દ્વિપદાનં ગહણમેવ અકત્વા અપદાદિગ્ગહણં કતન્તિ? વુચ્ચતે – અદુતિયસુત્તે તાવ સેટ્ઠતરવસેન દ્વિપદગ્ગહણમેવ કતં. ઇમસ્મિઞ્હિ લોકે સેટ્ઠો નામ ઉપ્પજ્જમાનો અપદચતુપ્પદબહુપ્પદેસુ ન ઉપ્પજ્જતિ, દ્વિપદેસુયેવ ઉપ્પજ્જતિ. કતરેસુ દ્વિપદેસુ? મનુસ્સેસુ ચેવ દેવેસુ ચ. મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જમાનો સકલલોકં વસે વત્તેતું સમત્થો બુદ્ધો હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પન ‘‘તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતું વસે વત્તેતું સમત્થો’’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૪) વુત્તં. દેવેસુ ઉપ્પજ્જમાનો દસસહસ્સિલોકધાતું વસે વત્તનકો મહાબ્રહ્મા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ કપ્પિયકારકો વા આરામિકો વા સમ્પજ્જતિ. ઇતિ તતોપિ સેટ્ઠતરવસેનેસ ‘‘દ્વિપદાનં અગ્ગો’’તિ તત્થ વુત્તો, ઇધ પન અનવસેસપરિયાદાનવસેન એવં વુત્તં. યાવત્તકા હિ સત્તા અત્તભાવપરિયાપન્ના અપદા વા…પે… નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં, મકારો પદસન્ધિકરો. અગ્ગો અક્ખાયતીતિ પદવિભાગો.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ અગ્ગે સમ્માસમ્બુદ્ધે પસન્નાનં યો પસાદો, સો અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો કોટિભૂતો વા, તસ્મા તસ્સ વિપાકોપિ અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો કોટિભૂતો ઉળારતમો પણીતતમો હોતિ. સો પન પસાદો દુવિધો લોકિયલોકુત્તરભેદતો. તેસુ લોકિયસ્સ તાવ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘બુદ્ધોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનપિ જમ્બુદીપસ્સ.

‘‘સતં હત્થી સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરી રથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુક્કમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ પદવીતિહારસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં’’. (સં. નિ. ૧.૨૪૨; ચૂળવ. ૩૦૫);

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, બુદ્ધં સરણગમનં હોતિ, બુદ્ધં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. તે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હન્તિ – દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન, દિબ્બેહિ રૂપેહિ, દિબ્બેહિ સદ્દેહિ, દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ, દિબ્બેહિ રસેહિ, દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો. તસ્મા સો અપાયદુક્ખવિનિવત્તનેન સદ્ધિં સમ્પત્તિભવેસુ સુખવિપાકદાયકોતિ દટ્ઠબ્બો. લોકુત્તરો પન સામઞ્ઞફલવિપાકદાયકો વટ્ટદુક્ખવિનિવત્તકો ચ. સબ્બોપિ ચાયં પસાદો પરમ્પરાય વટ્ટદુક્ખં વિનિવત્તેતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો સદ્ધં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ. ઉજુગતચિત્તસ્સ પામોજ્જં જાયતિ, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ…પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૨૬).

ધમ્માતિ સભાવધમ્મા. સઙ્ખતાતિ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતાતિ સઙ્ખતા, સપ્પચ્ચયધમ્મા. હેતૂહિ પચ્ચયેહિ ચ ન કેહિચિ કતાતિ અસઙ્ખતા, અપ્પચ્ચયનિબ્બાનં. સઙ્ખતાનં પટિયોગિભાવેન ‘‘અસઙ્ખતા’’તિ પુથુવચનં. વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ તેસં સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં યો વિરાગસઙ્ખાતો અસઙ્ખતધમ્મો, સો સભાવેનેવ સણ્હસુખુમભાવતો સન્તતરપણીતતરભાવતો ગમ્ભીરાદિભાવતો મદનિમ્મદનાદિભાવતો ચ અગ્ગં સેટ્ઠં ઉત્તમં પવરન્તિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ નિપાતો, યો અયન્તિ અત્થો. મદનિમ્મદનોતિઆદીનિ સબ્બાનિ નિબ્બાનવેવચનાનિયેવ. તથા હિ તં આગમ્મ માનમદપુરિસમદાદિકો સબ્બો મદો નિમ્મદીયતિ પમદ્દીયતિ, કામપિપાસાદિકા સબ્બા પિપાસા વિનીયતિ, કામાલયાદિકા સબ્બેપિ આલયા સમુગ્ઘાતીયન્તિ, સબ્બેપિ કમ્મવટ્ટકિલેસવટ્ટવિપાકવટ્ટા ઉપચ્છિજ્જન્તિ, અટ્ઠસતભેદા સબ્બાપિ તણ્હા ખીયતિ, સબ્બેપિ કિલેસા વિરજ્જન્તિ, સબ્બં દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા મદનિમ્મદનો…પે… નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. યા પનેસા તણ્હા ભવેન ભવં, ફલેન કમ્મં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ કત્વા વાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં વાનં એત્થ નત્થિ, એતસ્મિં વા અધિગતે અરિયપુગ્ગલસ્સ ન હોતીતિ નિબ્બાનં.

અગ્ગો વિપાકો હોતીતિ એત્થાપિ –

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે…પે…. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘ધમ્મોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે….

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, ધમ્મં સરણગમનં હોતિ. ધમ્મં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

એવમાદીનં સુત્તપદાનં વસેન ધમ્મે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો વેદિતબ્બો. એવમેત્થ અસઙ્ખતધમ્મવસેનેવ અગ્ગભાવો આગતો, સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણદસ્સનત્થં અરિયમગ્ગવસેનપિ અયમત્થો લબ્ભતેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪).

‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ ચ. (ધ. પ. ૨૭૩).

સઙ્ઘા વા ગણા વાતિ જનસમૂહસઙ્ખાતા યાવતા લોકે સઙ્ઘા વા ગણા વા. તથાગતસાવકસઙ્ઘોતિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહસઙ્ખાતો દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો તથાગતસ્સ સાવકસઙ્ઘો. તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ અત્તનો સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદિગુણવિસેસેન તેસં સઙ્ઘાનં અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ વુચ્ચતિ. યદિદન્તિ યાનિ ઇમાનિ. ચત્તારિ પુરિસયુગાનીતિ યુગળવસેન પઠમમગ્ગટ્ઠો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળં, યાવ ચતુત્થમગ્ગટ્ઠો ચતુત્થફલટ્ઠોતિ ઇદમેકં યુગળન્તિ એવં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ. અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલાતિ પુરિસપુગ્ગલવસેન એકો પઠમમગ્ગટ્ઠો એકો પઠમફલટ્ઠોતિ ઇમિના નયેન અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા. એત્થ ચ પુરિસોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા એકત્થાનિ એતાનિ પદાનિ, વેનેય્યવસેન પનેવં વુત્તં. એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ યાનિમાનિ યુગવસેન ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ, પાટેક્કતો અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો.

આહુનેય્યોતિઆદીસુ આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, દૂરતોપિ આગન્ત્વા સીલવન્તેસુ દાતબ્બન્તિ અત્થો. ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. મહપ્ફલભાવકરણતો તં આહુનં પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ આહુનેય્યો. અથ વા દૂરતોપિ આગન્ત્વા સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ એત્થ હુનિતબ્બં, સક્કાદીનમ્પિ આહવનં અરહતીતિ વા આહવનીયો. યો ચાયં બ્રાહ્મણાનં આહવનીયો નામ અગ્ગિ, યત્થ હુતં મહપ્ફલન્તિ તેસં લદ્ધિ, સો ચે હુતસ્સ મહપ્ફલતાય આહવનીયો, સઙ્ઘોવ આહવનીયો. સઙ્ઘે હુતઞ્હિ મહપ્ફલં હોતિ. યથાહ –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જન્તુ, અગ્ગિં પરિચરે વને;

એકઞ્ચ ભાવિતત્તાનં, મુહુત્તમપિ પૂજયે;

સા એવ પૂજના સેય્યો, યઞ્ચે વસ્સસતં હુત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૦૭);

તયિદં નિકાયન્તરે ‘‘આહવનીયો’’તિ પદં ઇધ ‘‘આહુનેય્યો’’તિ ઇમિના પદેન અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનતો પન કિઞ્ચિમત્તમેવ નાનં, તસ્મા એવમત્થવણ્ણના કતા.

પાહુનેય્યોતિ એત્થ પન પાહુનં વુચ્ચતિ દિસાવિદિસતો આગતાનં પિયમનાપાનં ઞાતિમિત્તાનં અત્થાય સક્કારેન પટિયત્તં આગન્તુકદાનં, તમ્પિ ઠપેત્વા તે તથારૂપે પાહુનકે સઙ્ઘસ્સેવ દાતું યુત્તં. તથા હેસ એકબુદ્ધન્તરેપિ દિસ્સતિ અબ્બોકિણ્ણઞ્ચ. અયં પનેત્થ પદત્થો – ‘‘પિયમનાપત્તકરેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં પાહુનમસ્સ દાતું યુત્તં, પાહુનઞ્ચ પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ પાહુનેય્યો. યેસં પન પાહવનીયોતિ પાળિ, તેસં યસ્મા સઙ્ઘો પુબ્બકારં અરહતિ, તસ્મા સઙ્ઘો સબ્બપઠમં આનેત્વા એત્થ હુનિતબ્બન્તિ પાહવનીયો, સબ્બપ્પકારેન વા આહવનં અરહતીતિ પાહવનીયો. સ્વાયમિધ તેનેવ અત્થેન પાહુનેય્યોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘દક્ખિણા’’તિ પરલોકં સદ્દહિત્વા દાતબ્બદાનં, તં દક્ખિણં અરહતિ દક્ખિણાય વા હિતો મહપ્ફલભાવકરણેન વિસોધનતોતિ દક્ખિણેય્યો. ઉભો હત્થે સિરસિ પતિટ્ઠપેત્વા સબ્બલોકેન કરિયમાનં અઞ્જલિકમ્મં અરહતીતિ અઞ્જલિકરણીયો. અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ સબ્બલોકસ્સ અસદિસં પુઞ્ઞવિરૂહનટ્ઠાનં. યથા હિ રત્તસાલીનં વા યવાનં વા વિરૂહનટ્ઠાનં ‘‘રત્તસાલિક્ખેત્તં યવક્ખેત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સઙ્ઘો સદેવકસ્સ લોકસ્સ પુઞ્ઞવિરૂહનટ્ઠાનં. સઙ્ઘં નિસ્સાય હિ લોકસ્સ નાનપ્પકારહિતસુખનિબ્બત્તકાનિ પુઞ્ઞાનિ વિરૂહન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. ઇધાપિ –

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે…પે…. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘સઙ્ઘોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ…પે…’’.

‘‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, સઙ્ઘં સરણગમનં હોતિ, સઙ્ઘં સરણગમનહેતુ ખો દેવાનમિન્દ…પે… દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) –

આદીનં સુત્તપદાનં વસેન સઙ્ઘે પસાદસ્સ ફલવિસેસયોગો, તેનસ્સ અગ્ગતા અગ્ગવિપાકતા ચ વેદિતબ્બા. તથા અનુત્તરિયપટિલાભો સત્તમભવાદિતો પટ્ઠાય વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદો અનુત્તરસુખાધિગમોતિ એવમાદિઉળારફલનિપ્ફાદનવસેન અગ્ગવિપાકતા વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ અગ્ગતોતિ અગ્ગે રતનત્તયે, અગ્ગભાવતો વા પસન્નાનં. અગ્ગં ધમ્મન્તિ અગ્ગસભાવં બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં રતનત્તયસ્સ અનઞ્ઞસાધારણં ઉત્તમસભાવં, દસબલાદિસ્વાક્ખાતતાદિસુપ્પટિપન્નતાદિગુણસભાવં વા વિજાનતં વિજાનન્તાનં. એવં સાધારણતો અગ્ગપ્પસાદવત્થું દસ્સેત્વા ઇદાનિ અસાધારણતો તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘અગ્ગે બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પસન્નાનન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદેન ઇતરપ્પસાદેન ચ પસન્નાનં અધિમુત્તાનં. વિરાગૂપસમેતિ વિરાગે ઉપસમે ચ, સબ્બસ્સ રાગસ્સ સબ્બેસં કિલેસાનં અચ્ચન્તવિરાગહેતુભૂતે અચ્ચન્તઉપસમહેતુભૂતે ચાતિ અત્થો. સુખેતિ વટ્ટદુક્ખક્ખયભાવેન સઙ્ખારૂપસમસુખભાવેન ચ સુખે.

અગ્ગસ્મિં દાનં દદતન્તિ અગ્ગે રતનત્તયે દાનં દેન્તાનં દેય્યધમ્મં પરિચ્ચજન્તાનં. તત્થ ધરમાનં ભગવન્તં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા પરિનિબ્બુતઞ્ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ધાતુચેતિયાદિકે ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા બુદ્ધે દાનં દદન્તિ નામ. ‘‘ધમ્મં પૂજેસ્સામા’’તિ ધમ્મધરે પુગ્ગલે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા ધમ્મઞ્ચ ચિરટ્ઠિતિકં કરોન્તા ધમ્મે દાનં દદન્તિ નામ. તથા અરિયસઙ્ઘં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તા પૂજેન્તા સક્કરોન્તા તં ઉદ્દિસ્સ ઇતરસ્મિમ્પિ તથા પટિપજ્જન્તા સઙ્ઘે દાનં દદન્તિ નામ. અગ્ગં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એવં રતનત્તયે પસન્નેન ચેતસા ઉળારં પરિચ્ચાગં ઉળારઞ્ચ પૂજાસક્કારં પવત્તેન્તાનં દિવસે દિવસે અગ્ગં ઉળારં કુસલં ઉપચીયતિ. ઇદાનિ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અગ્ગવિપાકતાય અગ્ગભાવં દસ્સેતું ‘‘અગ્ગં આયૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગં આયૂતિ દિબ્બં વા માનુસં વા અગ્ગં ઉળારતમં આયુ. પવડ્ઢતીતિ ઉપરૂપરિ બ્રૂહતિ. વણ્ણોતિ રૂપસમ્પદા. યસોતિ પરિવારસમ્પદા. કિત્તીતિ થુતિઘોસો. સુખન્તિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સુખં. બલન્તિ કાયબલં ઞાણબલઞ્ચ.

અગ્ગસ્સ દાતાતિ અગ્ગસ્સ રતનત્તયસ્સ દાતા, અથ વા અગ્ગસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાનં ઉળારં કત્વા તત્થ પુઞ્ઞં પવત્તેતા. અગ્ગધમ્મસમાહિતોતિ અગ્ગેન પસાદધમ્મેન દાનાદિધમ્મેન ચ સમાહિતો સમન્નાગતો અચલપ્પસાદયુત્તો, તસ્સ વા વિપાકભૂતેહિ બહુજનસ્સ પિયમનાપતાદિધમ્મેહિ યુત્તો. અગ્ગપ્પત્તો પમોદતીતિ યત્થ યત્થ સત્તનિકાયે ઉપ્પન્નો, તત્થ તત્થ અગ્ગભાવં સેટ્ઠભાવં અધિગતો, અગ્ગભાવં વા લોકુત્તરમગ્ગફલં અધિગતો પમોદતિ અભિરમતિ પરિતુસ્સતીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.