૯. અન્તરામલસુત્તવણ્ણના

૮૮. નવમે અન્તરામલાતિ એત્થ અન્તરાસદ્દો –

‘‘નદીતીરેસુ સણ્ઠાને, સભાસુ રથિયાસુ ચ;

જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) કારણે આગતો. ‘‘અદ્દસા મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘અપિચાયં તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે.

‘‘પીતવત્થે પીતધજે, પીતાલઙ્કારભૂસિતે;

પીતન્તરાહિ વગ્ગૂહિ, અપિળન્ધાવ સોભસી’’તિ. –

આદીસુ (વિ. વ. ૬૫૮) ઉત્તરિસાટકે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ઇધાપિ ચિત્તે એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અન્તરે ચિત્તે ભવા અન્તરા. યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્ના, તસ્સ મલિનભાવકરણતો મલા. તત્થ મલં નામ દુવિધં – સરીરમલં, ચિત્તમલન્તિ. તેસુ સરીરમલં સેદજલ્લિકાદિ સરીરે નિબ્બત્તં, તત્થ લગ્ગં આગન્તુકરજઞ્ચ, તં ઉદકેનપિ નીહરણીયં, ન તથા સંકિલેસિકં. ચિત્તમલં પન રાગાદિસંકિલેસિકં, તં અરિયમગ્ગેહેવ નીહરણીયં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘રૂપેન સંકિલિટ્ઠેન, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

રૂપે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, અનક્ખાતં મહેસિના.

‘‘ચિત્તેન સંકિલિટ્ઠેન, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

ચિત્તે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬);

તેનાહ ભગવા ‘‘ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦). તસ્મા ભગવા ઇધાપિ ચિત્તમલવિસોધનાય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા’’તિ આહ.

યથા ચેતે લોભાદયો સત્તાનં ચિત્તે ઉપ્પજ્જિત્વા મલિનભાવકરા નાનપ્પકારસંકિલેસવિધાયકાતિ અન્તરામલા, એવં એકતો ભુઞ્જિત્વા, એકતો સયિત્વા, ઓતારગવેસી અમિત્તસત્તુ વિય ચિત્તે એવ ઉપ્પજ્જિત્વા સત્તાનં નાનાવિધઅનત્થાવહા, નાનપ્પકારદુક્ખનિબ્બત્તકાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અન્તરાઅમિત્તા’’તિઆદિમાહ. તત્થ મિત્તપટિપક્ખતો અમિત્તા, સપત્તકિચ્ચકરણતો સપત્તા, હિંસનતો વધકા, ઉજુવિપચ્ચનીકતો પચ્ચત્થિકા.

તત્થ દ્વીહિ આકારેહિ લોભાદીનં અમિત્તાદિભાવો વેદિતબ્બો. વેરીપુગ્ગલો હિ અન્તરં લભમાનો અત્તનો વેરિસ્સ સત્થેન વા સીસં પાતેતિ, ઉપાયેન વા મહન્તં અનત્થં ઉપ્પાદેતિ. ઇમે ચ લોભાદયો પઞ્ઞાસિરપાતનેન યોનિસમ્પટિપાદનેન ચ તાદિસં તતો બલવતરં અનત્થં નિબ્બત્તેન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠાદીસુ આરમ્મણેસુ આપાથગતેસુ યથારહં તાનિ આરબ્ભ લોભાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એત્તાવતાસ્સ પઞ્ઞાસિરં પાતિતં નામ હોતિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં તાવ પઞ્ઞાસિરપાતનતો અમિત્તાદિસદિસતા વેદિતબ્બા. લોભાદયો પન કમ્મનિદાના હુત્વા અણ્ડજાદિભેદા ચતસ્સો યોનિયો ઉપનેન્તિ. તસ્સ યોનિઉપગમનમૂલકાનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ દ્વત્તિંસ કમ્મકરણાનિ ચ આગતાનેવ હોન્તિ. એવં યોનિસમ્પટિપાદનતોપિ નેસં અમિત્તાદિસદિસતા વેદિતબ્બા. ઇતિ લોભાદયો અમિત્તાદિસદિસતાય ચિત્તસમ્ભૂતતાય ચ ‘‘અન્તરાઅમિત્તા’’તિઆદિના વુત્તા. અપિચ અમિત્તેહિ કાતું અસક્કુણેય્યં લોભાદયો કરોન્તિ, અમિત્તાદિભાવો ચ લોભાદીહિ જાયતીતિ તેસં અમિત્તાદિભાવો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘દિસો દિસં યન્તં કયિરા, વેરી વા પન વેરિનં;

મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં, પાપિયો નં તતો કરે’’તિ. (ધ. પ. ૪૨; ઉદા. ૩૩);

ગાથાસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થં જનેતીતિ અનત્થજનનો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યદપિ લુદ્ધો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા તદપિ અકુસલં; યદપિ લુદ્ધો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પરસ્સ અસતા દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા પબ્બાજનાય વા બલવમ્હિ બલત્થો ઇતિ, તદપિ અકુસલં, ઇતિસ્સમે લોભજા લોભનિદાના લોભસમુદયા લોભપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૦).

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૫૪).

ચિત્તપ્પકોપનોતિ ચિત્તસઙ્ખોભનો. લોભો હિ લોભનીયે વત્થુસ્મિં ઉપ્પજ્જમાનો ચિત્તં ખોભેન્તો પકોપેન્તો વિપરિણામેન્તો વિકારં આપાદેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, પસાદાદિવસેન પવત્તિતું ન દેતિ. ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતીતિ તં લોભસઙ્ખાતં અન્તરતો અબ્ભન્તરે અત્તનો ચિત્તેયેવ જાતં અનત્થજનનચિત્તપ્પકોપનાદિં ભયં ભયહેતું અયં બાલમહાજનો નાવબુજ્ઝતિ ન જાનાતીતિ.

લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતીતિ અત્તત્થપરત્થાદિભેદં અત્થં હિતં લુદ્ધપુગ્ગલો યથાભૂતં ન જાનાતિ. ધમ્મં ન પસ્સતીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મમ્પિ લુદ્ધો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો ન પસ્સતિ પચ્ચક્ખતો ન જાનાતિ, પગેવ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૫૫).

અન્ધતમન્તિ અન્ધભાવકરં તમં. યન્તિ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. યસ્મિં કાલે લોભો સહતે અભિભવતિ નરં, અન્ધતમં તદા હોતીતિ. યન્તિ વા કારણવચનં. યસ્મા લોભો ઉપ્પજ્જમાનો નરં સહતે અભિભવતિ, તસ્મા અન્ધતમં તદા હોતીતિ યોજના, ય-ત-સદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધભાવતો. અથ વા યન્તિ કિરિયાપરામસનં, ‘‘લોભો સહતે’’તિ એત્થ યદેતં લોભસ્સ સહનં અભિભવનં વુત્તં. એતં અન્ધભાવકરસ્સ તમસ્સ ગમનં ઉપ્પાદોતિ અત્થો. અથ વા યં નરં લોભો સહતે અભિભવતિ, તસ્સ અન્ધતમં તદા હોતિ, તતો ચ લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યો ચ લોભં પહન્ત્વાનાતિ યો પુબ્બભાગે તદઙ્ગવસેન વિક્ખમ્ભનવસેન ચ યથારહં સમથવિપસ્સનાહિ લોભં પજહિત્વા તથા પજહનહેતુ લોભનેય્યે દિબ્બેપિ રૂપાદિકે ઉપટ્ઠિતે ન લુબ્ભતિ, બલવવિપસ્સનાનુભાવેન લોભો પહીયતે તમ્હાતિ તસ્મા અરિયપુગ્ગલા અરિયમગ્ગેન લોભો પહીયતિ પજહીયતિ, અચ્ચન્તમેવ પરિચ્ચજીયતિ. યથા કિં? ઉદબિન્દૂવ પોક્ખરાતિ પદુમિનિપણ્ણતો ઉદકબિન્દુ વિય. સેસગાથાનમ્પિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

તથા દોસસ્સ –

‘‘યદપિ દુટ્ઠો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા તદપિ અકુસલં; યદપિ દુટ્ઠો દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પરસ્સ અસતા દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા પબ્બાજનાય વા બલવમ્હિ બલત્થો ઇતિ, તદપિ અકુસલં. ઇતિસ્સમે દોસજા દોસનિદાના દોસસમુદયા દોસપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૦).

તથા –

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૫).

તથા –

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથા ભૂતં ન પજાનાતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૫) –

આદિસુત્તપદાનુસારેન અનત્થજનનતા અત્થહાનિહેતુતા ચ વેદિતબ્બા.

તથા મોહસ્સ ‘‘યદપિ મૂળ્હો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૩.૭૦), ‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતી’’તિઆદિના(અ. નિ. ૩.૫૫), ‘‘અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૩.૫૫) ચ આગતસુત્તપદાનુસારેન વેદિતબ્બા.

તાલપક્કંવ બન્ધનાતિ તાલફલં વિય ઉસુમુપ્પાદેન વણ્ટતો, તતિયમગ્ગઞાણુપ્પાદેન તસ્સ ચિત્તતો દોસો પહીયતિ, પરિચ્ચજીયતીતિ અત્થો. મોહં વિહન્તિ સો સબ્બન્તિ સો અરિયપુગ્ગલો સબ્બં અનવસેસં મોહં ચતુત્થમગ્ગેન વિહન્તિ વિધમતિ સમુચ્છિન્દતિ. આદિચ્ચોવુદયં તમન્તિ આદિચ્ચો વિય ઉદયં ઉગ્ગચ્છન્તો તમં અન્ધકારં.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.