૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. વિતક્કસુત્તવણ્ણના

૮૦. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે અકુસલવિતક્કાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા વિતક્કા, મિચ્છાવિતક્કાતિ અત્થો. અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તોતિ એત્થ અનવઞ્ઞત્તીતિ અનવઞ્ઞા પરેહિ અત્તનો અહીળિતતા અપરિભૂતતા, ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યુ’’ન્તિ એવં પવત્તો ઇચ્છાચારો, તાય અનવઞ્ઞત્તિયા પટિસંયુત્તો સંસટ્ઠો, તં વા આરબ્ભ પવત્તો અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો. તસ્મા ‘‘કથં નુ ખો મં પરે ગહટ્ઠા ચેવ પબ્બજિતા ચ ન ઓરકતો દહેય્યુ’’ન્તિ સમ્ભાવનકમ્યતાય ઇચ્છાચારે, ઠત્વા પવત્તિતવિતક્કસ્સેતં અધિવચનં. લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચેવ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ આરમ્મણકરણવસેન પટિસંયુત્તો. પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તોતિ પરેસુ અનુદ્દયતાપતિરૂપકેન ગેહસિતપેમેન પટિસંયુત્તો. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ બ્રાહ્મણેહિ ગહપતિકેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તનાવ યોગં આપજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૩; ૪.૨૪૧; વિભ. ૮૮૮).

ગાથાસુ અનવઞ્ઞત્તિયા પટિસંયુત્તો પુગ્ગલો અનવઞ્ઞત્તિસંયુત્તો. લાભસક્કારે ગારવો એતસ્સ, ન ધમ્મેતિ લાભસક્કારગારવો. સુખદુક્ખેસુ અમા સહ ભવાતિ અમચ્ચા, સહાયસદિસા ઉપટ્ઠાકા. તેહિ ગેહસિતપેમવસેન સહ નન્દનસીલો સહનન્દી અમચ્ચેહિ, ઇમિના પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તં વિતક્કં દસ્સેતિ. આરા સંયોજનક્ખયાતિ ઇમેહિ તીહિ વિતક્કેહિ અભિભૂતો પુગ્ગલો સંયોજનક્ખયતો અરહત્તતો દૂરે, તસ્સ તં દુલ્લભન્તિ અત્થો.

પુત્તપસુન્તિ પુત્તે ચ પસવો ચ. પુત્તસદ્દેન ચેત્થ દારાદયો; પસુસદ્દેન અસ્સમહિંસખેત્તવત્થાદયો ચ સઙ્ગહિતા. વિવાહેતિ વિવાહકારાપને. ઇમિના આવાહોપિ સઙ્ગહિતો. સંહરાનીતિ પરિગ્ગહાનિ, પરિક્ખારસઙ્ગહાનીતિ અત્થો. ‘‘સન્થવાની’’તિ ચ પઠન્તિ, મિત્તસન્થવાનીતિ અત્થો. સબ્બત્થ હિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ભબ્બો સો તાદિસો ભિક્ખૂતિ સો યથાવુત્તં સબ્બં પપઞ્ચં પરિચ્ચજિત્વા યથા સત્થારા વુત્તાય સમ્માપટિપત્તિયા, તથા પસ્સિતબ્બતો તાદિસો સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ ઉત્તમં સમ્બોધિં અરહત્તં પત્તું અરહતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સક્કારસુત્તવણ્ણના

૮૧. દુતિયે સક્કારેનાતિ સક્કારેન હેતુભૂતેન, અથ વા સક્કારેનાતિ સક્કારહેતુના, સક્કારહેતુકેન વા. સક્કારઞ્હિ નિસ્સાય ઇધેકચ્ચે પુગ્ગલા પાપિચ્છા ઇચ્છાપકતા ઇચ્છાચારે ઠત્વા ‘‘સક્કારં નિબ્બત્તેસ્સામા’’તિ અનેકવિહિતં અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જિત્વા ઇતો ચુતા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તિ, અપરે યથાસક્કારં લભિત્વા તન્નિમિત્તં માનમદમચ્છરિયાદિવસેન પમાદં આપજ્જિત્વા ઇતો ચુતા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સક્કારેન અભિભૂતા પરિયાદિન્નચિત્તા’’તિ. તત્થ અભિભૂતાતિ અજ્ઝોત્થટા. પરિયાદિન્નચિત્તાતિ ખેપિતચિત્તા, ઇચ્છાચારેન માનમદાદિના ચ ખયં પાપિતકુસલચિત્તા. અથ વા પરિયાદિન્નચિત્તાતિ પરિતો આદિન્નચિત્તા, વુત્તપ્પકારેન અકુસલકોટ્ઠાસેન યથા કુસલચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિવારો ન હોતિ, એવં સમન્તતો ગહિતચિત્તસન્તાનાતિ અત્થો. અસક્કારેનાતિ હીળેત્વા પરિભવિત્વા પરેહિ અત્તનિ પવત્તિતેન અસક્કારેન હેતુના, અસક્કારહેતુકેન વા માનાદિના. સક્કારેન ચ અસક્કારેન ચાતિ કેહિચિ પવત્તિતેન સક્કારેન કેહિચિ પવત્તિતેન અસક્કારેન ચ. યે હિ કેહિચિ પઠમં સક્કતા હુત્વા તેહિયેવ અસારભાવં ઞત્વા પચ્છા અસક્કતા હોન્તિ, તાદિસે સન્ધાય વુત્તં ‘‘સક્કારેન ચ અસક્કારેન ચા’’તિ.

એત્થ સક્કારેન અભિભૂતા દેવદત્તાદયો નિદસ્સેતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૩; અ. નિ. ૪.૬૮; ચૂળવ. ૩૩૫);

સાધૂનં ઉપરિ કતેન અસક્કારેન અભિભૂતા દણ્ડકીરાજકાલિઙ્ગરાજમજ્ઝરાજાદયો નિદસ્સેતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કિસઞ્હિ વચ્છં અવકિરિય દણ્ડકી,

ઉચ્છિન્નમૂલો સજનો સરટ્ઠો;

કુક્કુળનામે નિરયમ્હિ પચ્ચતિ,

તસ્સ ફુલિઙ્ગાનિ પતન્તિ કાયે.

‘‘યો સઞ્ઞતે પબ્બજિતે અવઞ્ચયિ,

ધમ્મં ભણન્તે સમણે અદૂસકે;

તં નાળિકેરં સુનખા પરત્થ,

સઙ્ગમ્મ ખાદન્તિ વિફન્દમાનં’’. (જા. ૨.૧૭.૭૦-૭૧);

‘‘ઉપહચ્ચ મનં મજ્ઝો, માતઙ્ગસ્મિં યસસ્સિને;

સપારિસજ્જો ઉચ્છિન્નો, મજ્ઝારઞ્ઞં તદા અહૂ’’તિ. (જા. ૨.૧૯.૯૬);

સક્કારેન ચ અસક્કારેન ચ અભિભૂતા અઞ્ઞતિત્થિયા નાટપુત્તાદયો નિદસ્સેતબ્બા.

ગાથાસુ ઉભયન્તિ ઉભયેન સક્કારેન ચ અસક્કારેન ચ. સમાધિ ન વિકમ્પતીતિ ન ચલતિ, એકગ્ગભાવેન તિટ્ઠતિ. કસ્સ પન ન ચલતીતિ આહ ‘‘અપ્પમાદવિહારિનો’’તિ. યો પમાદકરધમ્માનં રાગાદીનં સુટ્ઠુ પહીનત્તા અપ્પમાદવિહારી અરહા, તસ્સ. સો હિ લોકધમ્મેહિ ન વિકમ્પતિ. સુખુમદિટ્ઠિવિપસ્સકન્તિ ફલસમાપત્તિઅત્થં સુખુમાય દિટ્ઠિયા પઞ્ઞાય અભિણ્હં પવત્તવિપસ્સનત્તા સુખુમદિટ્ઠિવિપસ્સકં. ઉપાદાનક્ખયારામન્તિ ચતુન્નં ઉપાદાનાનં ખયં પરિયોસાનભૂતં અરહત્તફલં આરમિતબ્બં એતસ્સાતિ ઉપાદાનક્ખયારામં. સેસં વુત્તનયમેવ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દેવસદ્દસુત્તવણ્ણના

૮૨. તતિયે દેવેસૂતિ ઠપેત્વા અરૂપાવચરદેવે ચેવ અસઞ્ઞદેવે ચ તદઞ્ઞેસુ ઉપપત્તિદેવેસુ. દેવસદ્દાતિ દેવાનં પીતિસમુદાહારસદ્દા. નિચ્છરન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આલાપસલ્લાપવસેન પવત્તન્તિ. સમયા સમયં ઉપાદાયાતિ સમયતો સમયં પટિચ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિં કાલે ઠિતા તે દેવા તં કાલં આગમ્મ નં પસ્સિસ્સન્તિ, તતો તં સમયં સમ્પત્તં આગમ્માતિ. ‘‘સમયં સમયં ઉપાદાયા’’તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, તેસં તં તં સમયં પટિચ્ચાતિ અત્થો. યસ્મિં સમયેતિ યદા ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭), ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; સં. નિ. ૨.૧૫૪) ચ કામેસુ ઘરાવાસે ચ આદીનવા, તપ્પટિપક્ખતો નેક્ખમ્મે આનિસંસા ચ સુદિટ્ઠા હોન્તિ, તસ્મિં સમયે. તદા હિસ્સ એકન્તેન પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમતિ. અરિયસાવકોતિ અરિયસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાવકો, સાવકભાવં ઉપગન્તુકામો, અરિયસાવકો વા અવસ્સંભાવી. અન્તિમભવિકં સાવકબોધિસત્તં સન્ધાય અયમારમ્ભો. કેસમસ્સું ઓહારેત્વાતિ કેસે ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા અપનેત્વા. કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વાતિ કસાયેન રત્તતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ. અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાય ચેતેતીતિ અગારસ્મા ઘરા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજ્જં પબ્બજેય્યન્તિ પબ્બજ્જાય ચેતેતિ પકપ્પેતિ, પબ્બજતીતિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયન્તિ ઞાતબ્બા.

મારેનાતિ કિલેસમારેન. સઙ્ગામાય ચેતેતીતિ યુજ્ઝનત્થાય ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ, મારં અભિવિજેતું સન્નય્હતિ. યસ્મા પન એવરૂપસ્સ પટિપજ્જનકપુગ્ગલસ્સ દેવપુત્તમારોપિ અન્તરાયાય ઉપક્કમતિ, તસ્મા તસ્સપિ વસેન મારેનાતિ એત્થ દેવપુત્તમારેનાતિપિ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્સાપિ અયં ઇચ્છાવિઘાતં કરિસ્સતેવાતિ. યસ્મા પન પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ખુરગ્ગતો વા પટ્ઠાય સીલાનિ સમાદિયન્તો પરિસોધેન્તો સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તો યથારહં તદઙ્ગપ્પહાનવિક્ખમ્ભનપ્પહાનાનં વસેન કિલેસમારં પરિપાતેતિ નામ, ન યુજ્ઝતિ નામ સમ્પહારસ્સ અભાવતો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મારેન સદ્ધિં સઙ્ગામાય ચેતેતી’’તિ.

સત્તન્નન્તિ કોટ્ઠાસતો સત્તન્નં, પભેદતો પન તે સત્તતિંસ હોન્તિ. કથં? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ. એવં પભેદતો સત્તતિંસવિધાપિ સતિપટ્ઠાનાદિકોટ્ઠાસતો સત્તેવ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘સત્તન્ન’’ન્તિ. બોધિપક્ખિયાનન્તિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ મગ્ગઞાણસ્સેવ વા પક્ખે ભવાનં બોધિપક્ખિયાનં, બોધિકોટ્ઠાસિયાનન્તિ અત્થો. ‘‘બોધિપક્ખિકાન’’ન્તિપિ પાઠો, બોધિપક્ખવન્તાનં, બોધિપક્ખે વા નિયુત્તાનન્તિ અત્થો. ભાવનાનુયોગમનુયુત્તોતિ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગભાવનાનુયોગમનુયુત્તો. વિપસ્સનાક્ખણે હિ સતિપટ્ઠાનાદયો પરિયાયેન બોધિપક્ખિયા નામ, મગ્ગક્ખણેયેવ પન તે નિપ્પરિયાયેન બોધિપક્ખિયા નામ હોન્તિ.

આસવાનં ખયાતિ કામાસવાદીનં સબ્બેસં આસવાનં ખયા. આસવેસુ હિ ખીણેસુ સબ્બે કિલેસા ખીણાયેવ હોન્તિ. તેન અરહત્તમગ્ગો વુત્તો હોતિ. અનાસવન્તિ આસવવિરહિતં. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થ ચેતોવચનેન અરહત્તફલસમાધિ, પઞ્ઞાવચનેન તંસમ્પયુત્તા ચ પઞ્ઞા વુત્તા. તત્થ સમાધિ રાગતો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તિ, પઞ્ઞા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યો હિસ્સ, ભિક્ખવે, સમાધિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૬).

અપિચેત્થ સમથફલં ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સનાફલં પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વા. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરતિ. તમેવ સઙ્ગામસીસં અભિવિજિય અજ્ઝાવસતીતિ મારં અભિવિજિનિત્વા વિજિતવિજયત્તા તેન કતસઙ્ગામસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ સીસભૂતં અરહત્તફલસમાપત્તિઇસ્સરિયટ્ઠાનં, અભિભવન્તો આવસતિ, સમાપજ્જતિ ઇચ્ચેવ અત્થો. ઇમે ચ દેવસદ્દા દિટ્ઠસચ્ચેસુ દેવેસુ પવત્તન્તિ, વિસેસતો સુદ્ધાવાસદેવેસૂતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ મહન્તન્તિ સીલાદિગુણમહત્તેન મહન્તં. વીતસારદન્તિ સારજ્જકરાનં કિલેસાનં અભાવેન વિગતસારજ્જં અપગતમઙ્કુભાવં. પુરિસાજઞ્ઞાતિ અસ્સાદીસુ અસ્સાજાનીયાદયો વિય પુરિસેસુ આજાનીયભૂતા ઉત્તમપુરિસા. દુજ્જયમજ્ઝભૂતિ પચુરજનેહિ જેતું અસક્કુણેય્યં કિલેસવાહિનિં અભિભવિ અજ્ઝોત્થરિ. ‘‘અજ્જયી’’તિપિ પઠન્તિ, અજિનીતિ અત્થો. જેત્વાન મચ્ચુનો સેનં, વિમોક્ખેન અનાવરન્તિ લોકત્તયાભિબ્યાપનતો દિયડ્ઢસહસ્સાદિવિભાગતો ચ વિપુલત્તા અઞ્ઞેહિ આવરિતું પટિસેધેતું અસક્કુણેય્યત્તા ચ અનાવરં, મચ્ચુનો મારસ્સ સેનં વિમોક્ખેન અરિયમગ્ગેન જેત્વા યો ત્વં દુજ્જયં અજયિ, તસ્સ નમો, તે પુરિસાજઞ્ઞાતિ સમ્બન્ધો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારેન. હિ-ઇતિ નિપાતમત્તં. એતં પત્તમાનસં અધિગતારહત્તં ખીણાસવં દેવતાનમસ્સન્તીતિ વુત્તમેવત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. અથ વા ઇતીતિ ઇમિના કારણેન. કિં પન એતં કારણં? નમુચિસેનાવિજયેન પત્તમાનસત્તં. ઇમિના કારણેન તં દેવતા નમસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇદાનિ તં કારણં ફલતો દસ્સેતું ‘‘તઞ્હિ તસ્સ ન પસ્સન્તિ, યેન મચ્ચુવસં વજે’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યસ્મા તસ્સ પુરિસાજઞ્ઞસ્સ પણિધાય ગવેસન્તાપિ દેવા અણુમત્તમ્પિ તં કારણં ન પસ્સન્તિ, યેન સો મચ્ચુનો મરણસ્સ વસં વજે ઉપગચ્છેય્ય. તસ્મા તં વિસુદ્ધિદેવા નમસ્સન્તીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઞ્ચપુબ્બનિમિત્તસુત્તવણ્ણના

૮૩. ચતુત્થે યદાતિ યસ્મિં કાલે. દેવોતિ ઉપપત્તિદેવો. તયો હિ દેવા – સમ્મુતિદેવા, ઉપપત્તિદેવા, વિસુદ્ધિદેવાતિ. તેસુ સમ્મુતિદેવા નામ રાજાનો ખત્તિયા. ઉપપત્તિદેવા નામ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય તદુપરિદેવા. વિસુદ્ધિદેવા નામ ખીણાસવા. ઇધ પન કામાવચરદેવો અધિપ્પેતો. તેન વુત્તં ‘‘દેવોતિ ઉપપત્તિદેવો’’તિ. દેવકાયાતિ દેવસમૂહતો, દેવટ્ઠાનતો વા, દેવલોકતોતિ અત્થો. સમૂહનિવાસવાચકો હિ અયં કાયસદ્દો. ચવનધમ્મોતિ મરણધમ્મો, આયુક્ખયેન વા પુઞ્ઞક્ખયેન વા ઉપટ્ઠિતમરણોતિ અત્થો.

પઞ્ચસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુભવન્તીતિ અસ્સ ઉપટ્ઠિતમરણસ્સ દેવપુત્તસ્સ પઞ્ચ મરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, પકાસાનિ વા હોન્તિ. માલા મિલાયન્તીતિ તેન પિળન્ધિતમાલા મજ્ઝન્હિકસમયે આતપે ખિત્તા વિય મિલાતા વિહતસોભા હોન્તિ.

વત્થાનિ કિલિસ્સન્તીતિ સરદસમયે વિગતવલાહકે આકાસે અબ્ભુસ્સક્કમાનબાલસૂરિયસદિસપ્પભાનિ નાનાવિરાગવણ્ણાનિ તેન નિવત્થપારુતવત્થાનિ તં ખણંયેવ કદ્દમે ખિપિત્વા મદ્દિતાનિ વિય વિહતપ્પભાનિ મલિનાનિ હોન્તિ.

કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તીતિ સુપરિસુદ્ધજાતિમણિ વિય સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયરચિતસુવણ્ણપટિમા વિય ચ પુબ્બે સેદમલજલ્લિકારહિતસરીરસ્સ તસ્મિં ખણે ઉભોહિ કચ્છેહિ સેદધારા સન્દન્તિ પગ્ઘરન્તિ. ન કેવલઞ્ચ કચ્છેહિયેવ, સકલસરીરતોપિ પનસ્સ સેદજલકણ્ણિકા મુચ્ચતિયેવ, યેન આમુત્તમુત્તાજાલગવચ્છિતો વિય તસ્સ કાયો હોતિ.

કાયે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતીતિ પુબ્બે પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યથાનુભાવં એકયોજનં દ્વિયોજનં યાવ દ્વાદસયોજનમત્તમ્પિ પદેસં આભાય ફરિત્વા વિજ્જોતમાનો કાયો હોતિ ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવિરહિતો, ન સીતં ન ઉણ્હં ઉપઘાતકં, દેવધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ, દેવપુત્તો વીસતિવસ્સુદ્દેસિકો વિય, તં ખણંયેવ નિપ્પભે નિત્તેજે કાયે વિરૂપભાવો અનુપવિસતિ સણ્ઠાતિ.

સકે દેવો દેવાસને નાભિરમતીતિ અત્તનો અચ્છરાગણેહિ સદ્ધિં કીળનપરિચરણકદિબ્બાસને ન રમતિ, ન ચિત્તસ્સાદં લભતિ. તસ્સ કિર મનુસ્સગણનાય સત્તહિ દિવસેહિ મરણં ભવિસ્સતીતિ ઇમાનિ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુભવન્તિ. સો તેસં ઉપ્પત્તિયા ‘‘એવરૂપાય નામ સમ્પત્તિયા વિના ભવિસ્સામી’’તિ બલવસોકાભિભૂતો હોતિ. તેનસ્સ કાયે મહાપરિળાહો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સબ્બતો ગત્તેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ. ચિરતરં કાલં અપરિચિતદુક્ખો તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો એકચ્ચો ‘‘દય્હામિ દય્હામી’’તિ કન્દન્તો પરિદેવન્તો કત્થચિ અસ્સાદં અલભન્તો વિજપ્પન્તો વિલપન્તો તહિં તહિં આહિણ્ડતિ. એકચ્ચો સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા કાયવાચાહિ વિકારં અકરોન્તોપિ પિયવિપ્પયોગદુક્ખં અસહન્તો વિહઞ્ઞમાનો વિચરતિ.

ઇમાનિ પન પુબ્બનિમિત્તાનિ યથા લોકે મહાપુઞ્ઞાનં રાજરાજમહામત્તાદીનંયેવ ઉક્કાપાતભૂમિચાલચન્દગ્ગાહાદીનિ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં; એવમેવ મહેસક્ખદેવાનંયેવ પઞ્ઞાયતિ. ઉપ્પન્નાનિ ચ તાનિ ‘‘ઇમાનિ મરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ નામા’’તિ કેચિ દેવા જાનન્તિ, ન સબ્બે. તત્થ યો મન્દેન કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તો, સો ‘‘ઇદાનિ કો જાનાતિ, ‘કુહિં નિબ્બત્તિસ્સામી’’’તિ ભાયતિ. યો પન મહાપુઞ્ઞો, સો ‘‘બહું મયા દાનં દિન્નં, સીલં રક્ખિતં, પુઞ્ઞં ઉપચિતં, ઇતો ચુતસ્સ મે સુગતિયેવ પાટિકઙ્ખા’’તિ ન ભાયતિ ન વિકમ્પતિ. એવં ઉપટ્ઠિતપુબ્બનિમિત્તં પન તં ગહેત્વા દેવતા નન્દનવનં પવેસેન્તિ સબ્બદેવલોકેસુ નન્દનવનં અત્થિયેવ.

તીહિ વાચાહિ અનુમોદેન્તીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનેહિ તીહિ વચનેહિ અનુમોદેન્તિ, મોદં પમોદં ઉપ્પાદેન્તિ, અસ્સાસેન્તિ, અભિવદનવસેન વા તંખણાનુરૂપં પમોદં કરોન્તિ. કેચિ પન ‘‘અનુમોદેન્તી’’તિ પદસ્સ ‘‘ઓવદન્તી’’તિ વદન્તિ. ઇતોતિ દેવલોકતો. ભોતિ આલપનં. સુગતિન્તિ સુન્દરગતિં, મનુસ્સલોકં સન્ધાય વદન્તિ. ગચ્છાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપેહિ.

એવં વુત્તેતિ એવં તદા તેહિ દેવેહિ તસ્સ ‘‘ઇતો ભો સુગતિં ગચ્છા’’તિઆદિના વત્તબ્બવચને ભગવતા વુત્તે અઞ્ઞતરો નામગોત્તેન અપાકટો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો અનુસન્ધિકુસલો એકો ભિક્ખુ ‘‘એતે સુગતિઆદયો ભગવતા અવિસેસતો વુત્તા અવિભૂતા, હન્દ તે વિભૂતતરે કારાપેસ્સામી’’તિ એતં ‘‘કિંનુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. સદ્ધાદિગુણવિસેસપટિલાભકારણતો દેવૂપપત્તિહેતુતો ચ મનુસ્સત્તં દેવાનં અભિસમ્મતન્તિ આહ ‘‘મનુસ્સત્તં ખો ભિક્ખુ દેવાનં સુગતિગમનસઙ્ખાત’’ન્તિ.

સુગતિગમનસઙ્ખાતન્તિ ‘‘સુગતિગમન’’ન્તિ સમ્મા કથિતં, વણ્ણિતં થોમિતન્તિ અત્થો. યં મનુસ્સભૂતોતિ એત્થ યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તેન પટિલભતીતિ એત્થ પટિલભનકિરિયા આમસીયતિ, યો સદ્ધાપટિલાભોતિ અત્થો. મનુસ્સભૂતોતિ મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નો, મનુસ્સભાવં વા પત્તો. યસ્મા દેવલોકે ઉપ્પન્નાનં તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના યેભુય્યેન દુલ્લભા સવનાય, ન તથા મનુસ્સાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનુસ્સભૂતો’’તિ. તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયેતિ તથાગતેન ભગવતા દેસિતે સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસને. તઞ્હિ ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો ચ, આસયાનુરૂપં વિનેય્યાનં વિનયનતો વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો, ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા વા ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં અપ્પરજક્ખજાતિકં વિનેતીતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મેનેવ વા વિનયો, ન દણ્ડસત્થેહીતિ ધમ્મવિનયો, ધમ્મયુત્તો વા વિનયોતિ ધમ્મવિનયો, ધમ્માય વા સહ મગ્ગફલનિબ્બાનાય વિનયોતિ ધમ્મવિનયો, મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિધમ્મતો વા પવત્તો વિનયોતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મો વા ભગવા ધમ્મભૂતો ધમ્મકાયો ધમ્મસ્સામી, તસ્સ ધમ્મસ્સ વિનયો, ન તક્કિયાનન્તિ ધમ્મવિનયો, ધમ્મે વા મગ્ગફલે નિપ્ફાદેતબ્બવિસયભૂતે વા પવત્તો વિનયોતિ ધમ્મવિનયોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ધમ્મવિનયે.

સદ્ધં પટિલભતીતિ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના સદ્ધં ઉપ્પાદેતિ. સદ્ધો હિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થે આરાધેસ્સતિ. સુલદ્ધલાભસઙ્ખાતન્તિ એત્થ યથા હિરઞ્ઞસુવણ્ણખેત્તવત્થાદિલાભો સત્તાનં ઉપભોગસુખં આવહતિ, ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, ધનદાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, મુત્તાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ, લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતિ; એવં લોકિયલોકુત્તરા સદ્ધાપિ યથાસમ્ભવં લોકિયલોકુત્તરં વિપાકસુખમાવહતિ, સદ્ધાધુરેન પટિપન્નાનં જાતિજરાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, ગુણદાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ, લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, યસો ભોગસમપ્પિતો;

યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવ પૂજિતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૩);

એવં સદ્ધાપટિલાભસ્સ સુલદ્ધલાભતા વેદિતબ્બા. યસ્મા પનાયં સદ્ધાપટિલાભો અનુગામિકો અનઞ્ઞસાધારણો સબ્બસમ્પત્તિહેતુ, લોકિયસ્સ ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિધનલાભસ્સ કારણં. સદ્ધોયેવ હિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઉળારુળારવિત્તૂપકરણાનિ અધિગચ્છતિ, તેહિ ચ અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થમેવ સમ્પાદેતિ. અસ્સદ્ધસ્સ પન તાનિ અનત્થાવહાનિ હોન્તિ, ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચાતિ, એવમ્પિ સદ્ધાય સુલદ્ધલાભતા વેદિતબ્બા. તથા હિ –

‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યં’’. (સં. નિ. ૧.૭૯).

‘‘સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતી’’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૩૬, ૫૯).

‘‘સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૭૩; સુ. નિ. ૧૮૪).

‘‘સદ્ધાહત્થો મહાનાગો’’તિ ચ. (અ. નિ. ૬.૪૩; થેરગા. ૬૯૪).

‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭).

‘‘સદ્ધેસિકો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) ચ.

‘‘સદ્ધાય તરતિ ઓઘ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૨૪૬) –

અનેકેસુ ઠાનેસુ અનેકેહિ કારણેહિ સદ્ધા સંવણ્ણિતા.

ઇદાનિ યાય સદ્ધાય સાસને કુસલધમ્મેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ નિયામોક્કન્તિયા, તં સદ્ધં દસ્સેતું ‘‘સા ખો પનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસ્સાતિ ઇમસ્સ ભવેય્યાતિ અત્થો. નિવિટ્ઠાતિ અભિનિવિટ્ઠા ચિત્તસન્તાનં અનુપવિટ્ઠા. મૂલજાતાતિ જાતમૂલા. કિં પન સદ્ધાય મૂલં નામ? સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં ઓકપ્પનહેતુભૂતો ઉપાયમનસિકારો. અપિચ સપ્પુરિસસેવના સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તીતિ ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ મૂલાનિ વેદિતબ્બાનિ. પતિટ્ઠિતાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેન કેનચિ અકમ્પનીયભાવેન અવટ્ઠિતા. તેનેવાહ ‘‘દળ્હા અસંહારિયા’’તિ. દળ્હાતિ થિરા. અસંહારિયાતિ કેનચિ સંહરિતું વા હાપેતું વા અપનેતું વા અસક્કુણેય્યા. ઇતિ તે દેવા તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગસમધિગમં આસીસન્તા એવં વદન્તિ. અત્તનો દેવલોકે કામસુખૂપભોગારહમેવ હિ અરિયપુગ્ગલં તે ઇચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘એહિ, દેવ, પુનપ્પુન’’ન્તિ.

ગાથાસુ પુઞ્ઞક્ખયમરણમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘ચવતિ આયુસઙ્ખયા’’તિ. અનુમોદતન્તિ અનુમોદન્તાનં. મનુસ્સાનં સહબ્યતન્તિ મનુસ્સેહિ સહભાવં. સહ બ્યેતીતિ સહબ્યો, સહપવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા. નિવિટ્ઠસ્સાતિ નિવિટ્ઠા ભવેય્ય. યાવજીવન્તિ યાવ જીવિતપ્પવત્તિયા, યાવ પરિનિબ્બાનાતિ અત્થો.

અપ્પમાણન્તિ સક્કચ્ચં બહું ઉળારં બહુક્ખત્તુઞ્ચ કરણવસેન પમાણરહિતં. નિરૂપધિન્તિ કિલેસૂપધિરહિતં, સુવિસુદ્ધં નિમ્મલન્તિ અત્થો. યસ્મા પન તે દેવા મહગ્ગતકુસલં ન ઇચ્છન્તિ કામલોકસમતિક્કમનતો, કામાવચરપુઞ્ઞમેવ ઇચ્છન્તિ, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો – ‘‘ઇતો દેવલોકતો ચુતો મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કાયદુચ્ચરિતાદિં સબ્બં દુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતાદિં સબ્બં સુચરિતં ઉળારં વિપુલં ઉપચિનિત્વા અરિયમગ્ગેન આગતસદ્ધો ભવાહી’’તિ. યસ્મા પન લોકુત્તરેસુ પઠમમગ્ગં દુતિયમગ્ગમ્પિ વા ઇચ્છન્તિ અત્તનો દેવલોકૂપપત્તિયા અનતિવત્તનતો, તસ્મા તેસમ્પિ વસેન ‘‘અપ્પમાણં નિરૂપધિ’’ન્તિપદાનં અત્થો વેદિતબ્બો – પમાણકરાનં દિટ્ઠેકટ્ઠઓળારિકકામરાગાદિકિલેસાનં ઉપચ્છેદેન અપ્પમાણં, સત્તમભવતો વા ઉપ્પજ્જનારહસ્સ ખન્ધૂપધિસ્સ તંનિબ્બત્તકઅભિસઙ્ખારૂપધિસ્સ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસૂપધિસ્સ ચ પહાનેન તેસં અનિબ્બત્તનતો નિરુપધિસઙ્ખાતનિબ્બાનસન્નિસ્સિતત્તા ચ નિરુપધીતિ.

એવં અચ્ચન્તમેવ અપાયદ્વારપિધાયકં કમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સગ્ગસમ્પત્તિનિબ્બત્તકકમ્મં દસ્સેતું ‘‘તતો ઓપધિક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઓપધિકન્તિ ઉપધિવેપક્કં અત્તભાવસમ્પત્તિયા ચેવ ભોગસમ્પત્તિયા ચ નિબ્બત્તકન્તિ અત્થો. ઉપધીતિ હિ અત્તભાવો વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘સન્તેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાહિતાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિ (વિભ. ૮૧૦). કામગુણાપિ. યથાહ ‘‘ઉપધીહિ નરસ્સ સોચના’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨; સુ. નિ. ૩૪). તત્રાયં વચનત્થો – ઉપધીયતિ એત્થ સુખદુક્ખન્તિ ઉપધિ, અત્તભાવો કામગુણા ચ. ઉપધિકરણં સીલં એતસ્સ, ઉપધિં વા અરહતીતિ ઓપધિકં, પુઞ્ઞં, તં બહું ઉળારં કત્વા. કથં? દાનેન. દાનઞ્હિ ઇતરેહિ સુકરન્તિ એવં વુત્તં. દાનેનાતિ વા પદેન અભયદાનમ્પિ વુત્તં, ન આમિસદાનમેવાતિ સીલસ્સાપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પન તે દેવા અસુરકાયહાનિં એકન્તેનેવ દેવકાયપારિપૂરિઞ્ચ ઇચ્છન્તિ, તસ્મા તસ્સ ઉપાયં દસ્સેન્તા ‘‘અઞ્ઞેપિ મચ્ચે સદ્ધમ્મે, બ્રહ્મચરિયે નિવેસયા’’તિ ધમ્મદાને નિયોજેન્તિ. યદા વિદૂતિ યસ્મિં કાલે દેવા દેવં ચવન્તં વિદૂ વિજાનેય્યું, તદા ઇમાય યથાવુત્તાય અનુકમ્પાય દુક્ખાપનયનકમ્યતાય ‘‘દેવ, ઇમે દેવકાયે પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન એહિ આગચ્છાહી’’તિ ચ અનુમોદેન્તીતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. બહુજનહિતસુત્તવણ્ણના

૮૪. પઞ્ચમે લોકેતિ એત્થ તયો લોકા – સત્તલોકો, સઙ્ખારલોકો, ઓકાસલોકોતિ. તેસુ ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપધમ્માનં અરૂપધમ્માનં રૂપારૂપધમ્માનઞ્ચ સન્તાનવસેન વત્તમાનાનં સમૂહો સત્તલોકો, પથવીપબ્બતાદિભેદો ઓકાસલોકો, ઉભયેપિ ખન્ધા સઙ્ખારલોકો. તેસુ સત્તલોકો ઇધ અધિપ્પેતો. તસ્મા લોકેતિ સત્તલોકે. તત્થાપિ ન દેવલોકે, ન બ્રહ્મલોકે, મનુસ્સલોકે. મનુસ્સલોકેપિ ન અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે, ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે. તત્રાપિ ન સબ્બટ્ઠાનેસુ, ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો, તસ્સ અપરેન મહાસાલા, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય સલ્લવતી નામ નદી, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; દક્ખિણાય દિસાય સેતકણ્ણિકં નામ નિગમો, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; પચ્છિમાય દિસાય થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; ઉત્તરાય દિસાય ઉસિરદ્ધજો નામ પબ્બતો, તતો પરં પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) એવં પરિચ્છિન્ને આયામતો તિયોજનસતે વિત્થારતો અડ્ઢતેય્યયોજનસતે પરિક્ખેપતો નવયોજનસતે મજ્ઝિમદેસે ઉપ્પજ્જતિ તથાગતો. ન કેવલઞ્ચ તથાગતોવ પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકા અસીતિમહાથેરા બુદ્ધમાતા બુદ્ધપિતા ચક્કવત્તિરાજા અઞ્ઞે ચ સારપ્પત્તા બ્રાહ્મણગહપતિકા એત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇધ પન તથાગતવારેયેવ સબ્બત્થકવસેન અયં નયો લબ્ભતિ, ઇતરેસુ એકદેસવસેન.

ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇદં પન ઉભયમ્પિ વિપ્પકતવચનમેવ, ઉપ્પજ્જન્તા બહુજનહિતત્થાય ઉપ્પજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવરૂપઞ્હેત્થ સદ્દલક્ખણં ન સક્કા અઞ્ઞેન સદ્દલક્ખણેન પટિબાહિતું.

અપિચ ઉપ્પજ્જમાનો નામ ઉપ્પજ્જતિ નામ ઉપ્પન્નો નામાતિ અયં પભેદો વેદિતબ્બો. તથાગતો હિ મહાભિનીહારં કરોન્તો, બુદ્ધકરે ધમ્મે પરિયેસન્તો, પારમિયો પૂરેન્તો, પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તો, ઞાતત્થચરિયં ચરન્તો, લોકત્થચરિયં, બુદ્ધત્થચરિયં કોટિં પાપેન્તો, પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવને તિટ્ઠન્તો, તતો ઓતરિત્વા ચરિમભવે પટિસન્ધિં ગણ્હન્તો, અગારમજ્ઝે વસન્તો, અભિનિક્ખમન્તો, મહાપધાનં પદહન્તો, પરિપક્કઞાણો બોધિમણ્ડં આરુય્હ મારબલં વિધમેન્તો પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તો, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેન્તો, પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા અનેકાકારં સબ્બસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં પટિવિજ્ઝન્તો યાવ અનાગામિફલં સચ્છિકરોન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો એવ નામ, અરહત્તમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલક્ખણે પન ઉપ્પન્નો નામ. બુદ્ધાનઞ્હિ સાવકાનં વિય ન પટિપાટિયા ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનં ઉપ્પાદનકિચ્ચં અત્થિ, સહેવ પન અરહત્તમગ્ગેન સકલોપિ બુદ્ધગુણરાસિ આગતોવ નામ હોતિ. તસ્મા તે નિબ્બત્તસબ્બકિચ્ચત્તા અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્ના નામ હોન્તિ. ઇધ અરહત્તફલક્ખણં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તો. ઉપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

સાવકોપિ ખીણાસવો સાવકબોધિયા હેતુભૂતે પુઞ્ઞસમ્ભારે સમ્ભરન્તો પુબ્બયોગં પુબ્બચરિયં ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો ચરિમભવે નિબ્બત્તન્તો અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્વા સંસારે આદીનવં દિસ્વા પબ્બજ્જાય ચેતયમાનો પબ્બજ્જં મત્થકં પાપેત્વા સીલાદીનિ પરિપૂરેન્તો ધુતધમ્મે સમાદાય વત્તમાનો જાગરિયં અનુયુઞ્જન્તો ઞાણાનિ નિબ્બત્તેન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા હેટ્ઠિમમગ્ગે અધિગચ્છન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો એવ નામ, અરહત્તમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલક્ખણે પન ઉપ્પન્નો નામ. સેક્ખો પન પુબ્બૂપનિસ્સયતો પટ્ઠાય યાવ ગોત્રભુઞાણા ઉપ્પજ્જમાનો નામ, પઠમમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ નામ, પઠમફલક્ખણતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નો નામ. એત્તાવતા ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા લોકે ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ પદાનં અત્થો વુત્તો હોતિ.

ઇદાનિ બહુજનહિતાયાતિઆદીસુ બહુજનહિતાયાતિ મહાજનસ્સ હિતત્થાય. બહુજનસુખાયાતિ મહાજનસ્સ સુખત્થાય. લોકાનુકમ્પાયાતિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ. કતરસત્તલોકસ્સાતિ? યો તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા ધમ્મં પટિવિજ્ઝતિ, અમતપાનં પિવતિ, તસ્સ. ભગવતો હિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તદેસનાય અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખા અટ્ઠારસ બ્રહ્મકોટિયો ધમ્મં પટિવિજ્ઝિંસુ. એવં યાવ સુભદ્દપરિબ્બાજકવિનયના ધમ્મં પટિવિદ્ધસત્તાનં ગણના નત્થિ, મહાસમયસુત્તન્તદેસનાયં મઙ્ગલસુત્તં, ચૂળરાહુલોવાદં, સમચિત્તદેસનાયન્તિ ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ અભિસમયં પત્તસત્તાનં પરિચ્છેદો નત્થિ. એવમેતસ્સ અપરિમાણસ્સ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય. સાવકસ્સ પન અરહતો સેક્ખસ્સ ચ લોકાનુકમ્પાય ઉપ્પત્તિ ધમ્મસેનાપતિઆદીહિ ધમ્મભણ્ડાગારિકાદીહિ ચ દેસિતદેસનાય પટિવેધપ્પત્તસત્તાનં વસેન, અપરભાગે ચ મહામહિન્દત્થેરાદીહિ દેસિતદેસનાય પટિવિદ્ધસચ્ચાનં વસેન, યાવજ્જતના ઇતો પરં અનાગતે ચ સાસનં નિસ્સાય સગ્ગમોક્ખમગ્ગેસુ પતિટ્ઠહન્તાનં વસેનપિ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો.

અપિચ બહુજનહિતાયાતિ બહુજનસ્સ હિતત્થાય, નેસં પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકહિતૂપદેસકોતિ. બહુજનસુખાયાતિ બહુજનસ્સ સુખત્થાય, ચાગસમ્પત્તિયા ઉપકરણસુખસમ્પદાયકોતિ. લોકાનુકમ્પાયાતિ લોકસ્સ અનુકમ્પનત્થાય, મેત્તાકરુણાસમ્પત્તિયા માતાપિતરો વિય લોકસ્સ રક્ખિતા ગોપિતાતિ. અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ ઇધ દેવમનુસ્સગ્ગહણેન ભબ્બપુગ્ગલે વેનેય્યસત્તે એવ ગહેત્વા તેસં નિબ્બાનમગ્ગફલાધિગમાય તથાગતસ્સ ઉપ્પત્તિ દસ્સિતા પઠમવારે, દુતિયતતિયવારેસુ પન અરહતો સેક્ખસ્સ ચ વસેન યોજેતબ્બં. તત્થ અત્થાયાતિ ઇમિના પરમત્થાય, નિબ્બાનાયાતિ વુત્તં હોતિ. હિતાયાતિ તંસમ્પાપકમગ્ગત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. નિબ્બાનસમ્પાપકમગ્ગતો હિ ઉત્તરિં હિતં નામ નત્થિ. સુખાયાતિ ફલસમાપત્તિસુખત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ, તતો ઉત્તરિ સુખાભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૭; વિભ. ૮૦૪).

તથાગતોતિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિઆદીસુ તિસ્સોપિ વિજ્જા ભયભેરવે (મ. નિ. ૧.૩૪ આદયો) આગતનયેન, છપિ વિજ્જા છળભિઞ્ઞાવસેન, અટ્ઠપિ વિજ્જા અમ્બટ્ઠસુત્તે આગતાતિ વિજ્જાહિ, સીલસંવરાદીહિ, પન્નરસહિ ચરણધમ્મેહિ ચ, અનઞ્ઞસાધારણેહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતોતિ વિજ્જાચરણસમ્પન્નો. સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્મા ગતત્તા, સમ્મા ગદત્તા ચ સુગતો. સબ્બથા વિદિતલોકત્તા લોકવિદૂ. નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરોતિ અનુત્તરો. પુરિસદમ્મે પુરિસવેનેય્યે સારેતિ વિનેતીતિ પુરિસદમ્મસારથિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસતીતિ સત્થા. સબ્બસ્સાપિ નેય્યસ્સ સબ્બપ્પકારેન સયમ્ભુઞાણેન બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૨-૧૩૩) ગહેતબ્બો.

સો ધમ્મં દેસેતિ આદિ…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ. કથં? એકગાથાપિ હિ સમન્તભદ્દકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં સુત્તં પઠમેન અનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં. સકલોપિ વા સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબુદ્ધતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્તાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. સુય્યમાનો ચેસ નીવરણવિક્ખમ્ભનતો સવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જિયમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ સુખમેવ આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથાપટિપન્નો ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણો. નાથપ્પભવત્તા ચ પભવસુદ્ધિયા આદિકલ્યાણો, અત્થસુદ્ધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, કિચ્ચસુદ્ધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તેન વુત્તં ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિ…પે… પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ.

યં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, નાનાનયેહિ દીપેતિ, તં યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસન, પકાસન, વિવરણ, વિભજન, ઉત્તાનીકરણ પઞ્ઞત્તિઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં, અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ વા સાત્થં, ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો વા સાત્થં, ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો પરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં, સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં, ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં, અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં, અપિચ પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં, પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં, સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા પરિપુણ્ણં, નિરુપક્કિલેસતો નિત્થરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધં, સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતત્તા બ્રહ્મભૂતેહિ સેટ્ઠેહિ ચરિતબ્બતો તેસં ચરિયભાવતો ચ બ્રહ્મચરિયં. તસ્મા ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જનં…પે… પકાસેતી’’તિ વુચ્ચતિ. પઠમોતિ ગણનાનુપુબ્બતો સબ્બલોકુત્તમભાવતો ચ પઠમો પુગ્ગલો.

તસ્સેવ સત્થુ સાવકોતિ તસ્સેવ યથાવુત્તગુણસ્સ સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મદેસનાય સવનન્તે જાતો ધમ્મસેનાપતિસદિસો સાવકો, ન પૂરણાદિ વિય પટિઞ્ઞામત્તેન સત્થુ સાવકો. પાટિપદોતિ પટિપદાસઙ્ખાતેન અરિયમગ્ગેન અરિયાય જાતિયા જાતો ભવોતિ પાટિપદો, અનિટ્ઠિતપટિપત્તિકિચ્ચો પટિપજ્જમાનોતિ અત્થો. સુત્તગેય્યાદિ પરિયત્તિધમ્મો બહું સુતો એતેનાતિ બહુસ્સુતો. પાતિમોક્ખસંવરાદિસીલેન ચેવ આરઞ્ઞિકઙ્ગાદિધુતઙ્ગવતેહિ ચ ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતોતિ સીલવતૂપપન્નો. ઇતિ ભગવા ‘‘લોકાનુકમ્પા નામ હિતજ્ઝાસયેન ધમ્મદેસના, સા ચ ઇમેસુ એવ તીસુ પુગ્ગલેસુ પટિબદ્ધા’’તિ દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ગાથાસુ તસ્સન્વયોતિ તસ્સેવ સત્થુ પટિપત્તિયા ધમ્મદેસનાય ચ અનુગમનેન તસ્સન્વયો અનુજાતો. અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા સપરસન્તાનેસુ ધમ્માલોકસઙ્ખાતાય પભાય કરણતો પભઙ્કરા. ધમ્મમુદીરયન્તાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં કથેન્તા. અપાપુરન્તીતિ ઉગ્ઘાટેન્તિ. અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ. દ્વારં અરિયમગ્ગં. યોગાતિ કામયોગાદિતો. સત્થવાહેનાતિ વેનેય્યસત્થવાહનતો ભવકન્તારનિત્થરણતો સત્થવાહો, ભગવા, તેન સત્થવાહેન. સુદેસિતં મગ્ગમનુક્કમન્તીતિ તેન સમ્મા દેસિતં અરિયમગ્ગં તસ્સ દેસનાનુસારેન અનુગચ્છન્તિ પટિપજ્જન્તિ. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સેસં ઉત્તાનમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અસુભાનુપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૮૫. છટ્ઠે અસુભાનુપસ્સીતિ અસુભં અનુપસ્સન્તા દ્વત્તિંસાકારવસેન ચેવ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ ગહિતનિમિત્તસ્સ ઉપસંહરણવસેન ચ કાયસ્મિં અસુભં અસુભાકારં અનુપસ્સકા હુત્વા વિહરથ. આનાપાનસ્સતીતિ આનાપાને સતિ, તં આરબ્ભ પવત્તા સતિ, અસ્સાસપસ્સાસપરિગ્ગાહિકા સતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આનન્તિ અસ્સાસો, નો પસ્સાસો. પાનન્તિ પસ્સાસો, નો અસ્સાસો’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૦).

વોતિ તુમ્હાકં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ ગોચરજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં. પરિમુખન્તિ અભિમુખં. સૂપટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – આનાપાનસ્સતિ ચ તુમ્હાકં કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા હોતૂતિ. અથ વા પરિમુખન્તિ પરિગ્ગહિતનિય્યાનં. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં – ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો, મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો, સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪). ઇમિના ચતુસતિપટ્ઠાનસોળસપ્પભેદા આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનભાવના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

એવં સઙ્ખેપેનેવ રાગચરિતવિતક્કચરિતાનં સપ્પાયં પટિકૂલમનસિકારકાયાનુપસ્સનાવસેન સમથકમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ ઉપદિસિત્વા ઇદાનિ સુદ્ધવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરથા’’તિ આહ. તત્થ અનિચ્ચં, અનિચ્ચલક્ખણં, અનિચ્ચાનુપસ્સના, અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. હુત્વા, અભાવતો, ઉદયબ્બયયોગતો, તાવકાલિકતો, નિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ ખન્ધપઞ્ચકં અનિચ્ચં નામ. તસ્સ યો હુત્વા અભાવાકારો, તં અનિચ્ચલક્ખણં નામ. તં આરબ્ભ પવત્તા વિપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના. તં અનિચ્ચન્તિ વિપસ્સકો અનિચ્ચાનુપસ્સી. એત્થ ચ એકાદસવિધા અસુભકથા પઠમજ્ઝાનં પાપેત્વા, સોળસવત્થુકા ચ આનાપાનકથા ચતુત્થજ્ઝાનં પાપેત્વા, વિપસ્સનાકથા ચ વિત્થારતો વત્તબ્બા, સા પન સબ્બાકારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૭-૭૪૦) કથિતાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ અસુભાનુપસ્સનાદીહિ નિપ્ફાદેતબ્બં ફલવિસેસં દસ્સેતું ‘‘અસુભાનુપસ્સીન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુભાય ધાતુયાતિ સુભભાવે, સુભનિમિત્તેતિ અત્થો. રાગાનુસયોતિ સુભારમ્મણે ઉપ્પજ્જનારહો કામરાગાનુસયો. સો કેસાદીસુ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા અસુભાનુપસ્સીનં અસુભનિમિત્તં ગહેત્વા તત્થ પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અધિગતેન અનાગામિમગ્ગેન પહીયતિ, સબ્બસો સમુચ્છિન્દીયતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અસુભા ભાવેતબ્બા કામરાગસ્સ પહાનાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧). બાહિરાતિ બહિદ્ધાવત્થુકત્તા અનત્થાવહત્તા ચ બાહિરા બહિભૂતા. વિતક્કાસયાતિ કામસઙ્કપ્પાદિમિચ્છાવિતક્કા. તે હિ અપ્પહીના આસયાનુગતા સતિ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનતો વિતક્કાસયાતિ વુત્તા. કામવિતક્કો ચેત્થ કામરાગગ્ગહણેન ગહિતો એવાતિ તદવસેસા વિતક્કા એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. વિઘાતપક્ખિકાતિ દુક્ખભાગિયા, ઇચ્છાવિઘાતનિબ્બત્તનકા વા. તે ન હોન્તીતિ તે પહીયન્તિ. બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો, ઞાતિવિતક્કો, જનપદવિતક્કો, અમરાવિતક્કો, અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો, લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો, પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કોતિ અટ્ઠ, કામવિતક્કેન સદ્ધિં નવવિધા મહાવિતક્કા આનાપાનસ્સતિસમાધિના તન્નિસ્સિતાય ચ વિપસ્સનાય પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભિતા. તં પાદકં કત્વા અધિગતેન અરિયમગ્ગેન યથારહં અનવસેસતો પહીયન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧).

યા અવિજ્જા, સા પહીયતીતિ યા સચ્ચસભાવપટિચ્છાદિની સબ્બાનત્થકારી સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલભૂતા અવિજ્જા, સા અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતં સમુચ્છિજ્જતિ. ઇદં કિર ભગવતા અનિચ્ચાકારતો વુટ્ઠિતસ્સ સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સ વસેન વુત્તં. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – તેભૂમકેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાદિતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સન્તાનં યદા અનિચ્ચન્તિ પવત્તમાના વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના મગ્ગેન ઘટીયતિ, અનુક્કમેન અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેસં અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતં અવિજ્જા અનવસેસતો પહીયતિ, અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સીનં વિહરતન્તિ ઇદં અનિચ્ચલક્ખણસ્સ તેસં પાકટભાવતો ઇતરસ્સ લક્ખણદ્વયસ્સ ગહણે ઉપાયભાવતો વા વુત્તં, ન પન એકસ્સેવ લક્ખણસ્સ અનુપસ્સિતબ્બતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞિનો હિ, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ, અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતી’’તિ.

ગાથાસુ આનાપાને પટિસ્સતોતિ આનાપાનનિમિત્તસ્મિં પટિ પટિ સતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ અત્થો. પસ્સન્તિ આસવક્ખયઞાણચક્ખુના સઙ્ખારૂપસમં નિબ્બાનં પસ્સન્તો. આતાપી સબ્બદાતિ અન્તરાવોસાનં અનાપજ્જિત્વા અસુભાનુપસ્સનાદીસુ સતતં આતાપી યુત્તપ્પયુત્તો, તતો એવ યતો વાયમમાનો, નિયતો વા સમ્મત્તનિયામેન તત્થ સબ્બસઙ્ખારસમથે નિબ્બાને અરહત્તફલવિમુત્તિયા વિમુચ્ચતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નસુત્તવણ્ણના

૮૬. સત્તમે ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નસ્સાતિ એત્થ ધમ્મો નામ નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો, તસ્સ ધમ્મસ્સ અનુધમ્મો સીલવિસુદ્ધિઆદિ પુબ્બભાગપટિપદાધમ્મો, તં ધમ્માનુધમ્મં પટિપન્નસ્સ અધિગન્તું પટિપજ્જમાનસ્સ. અયમનુધમ્મો હોતીતિ અયં અનુચ્છવિકસભાવો પતિરૂપસભાવો હોતિ. વેય્યાકરણાયાતિ કથનાય. ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નોયન્તિ યન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યેન અનુધમ્મેન તં ધમ્માનુધમ્મં પટિપન્નોતિ બ્યાકરમાનો સમ્મદેવ બ્યાકરોન્તો નામ સિયા, ન તતોનિદાનં વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બો સિયાતિ. યન્તિ વા કિરિયાપરામસનં, તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘યદિદં ધમ્મસ્સેવ ભાસનં, ધમ્મવિતક્કસ્સેવ ચ વિતક્કનં તદુભયાભાવે ઞાણુપેક્ખાય, અયં ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો તથારૂપો અયન્તિ કથનાયાનુરૂપહેતુ અનુચ્છવિકકારણં. ભાસમાનો ધમ્મંયેવ ભાસેય્યાતિ કથેન્તો ચે દસકથાવત્થુધમ્મંયેવ કથેય્ય, ન તપ્પટિપક્ખમહિચ્છતાદિઅધમ્મં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા, સન્તુટ્ઠિકથા, પવિવેકકથા, અસંસગ્ગકથા, વીરિયારમ્ભકથા, સીલકથા, સમાધિકથા, પઞ્ઞાકથા, વિમુત્તિકથા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા, એવરૂપાય કથાય નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧).

અભિસલ્લેખિકાય કથાય લાભી એવ હિ તં ભાસેય્ય. એતેન કલ્યાણમિત્તસમ્પદા દસ્સિતા.

ધમ્મવિતક્કન્તિ નેક્ખમ્મવિતક્કાદિં ધમ્મતો અનપેતં વિતક્કયતો ‘‘સીલાદિપટિપદં પરિપૂરેસ્સામી’’તિ ઉપરૂપરિ ઉસ્સાહો અભિવડ્ઢિસ્સતિ. સો પન વિતક્કો સીલાદીનં અનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા ઉપકારધમ્મે અનુબ્રૂહનવસેન હાનભાગિયભાવં અપનેત્વા ઠિતિભાગિયભાવેપિ અટ્ઠત્વા વિસેસભાગિયતં નિબ્બેધભાગિયતઞ્ચ પાપનવસેન પવત્તિયા અનેકપ્પભેદો વેદિતબ્બો. નો અધમ્મવિતક્કન્તિ કામવિતક્કં નો વિતક્કેય્યાતિ અત્થો. તદુભયં વા પનાતિ યદેતં પરેસં અનુગ્ગહણત્થં ધમ્મભાસનં અત્તનો અનુગ્ગહણત્થં ધમ્મવિતક્કનઞ્ચ વુત્તં. અથ વા પન તં ઉભયં અભિનિવજ્જેત્વા અપ્પટિપજ્જિત્વા અકત્વા. ઉપેક્ખકોતિ તથાપટિપત્તિયં ઉદાસીનો સમથવિપસ્સનાભાવનમેવ અનુબ્રૂહન્તો વિહરેય્ય, સમથપટિપત્તિયં ઉપેક્ખકો હુત્વા વિપસ્સનાયમેવ કમ્મં કરોન્તો વિહરેય્ય. વિપસ્સનમ્પિ ઉસ્સુક્કાપેત્વા તત્થપિ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણવસેન ઉપેક્ખકો યાવ વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગેન ઘટીયતિ, તાવ યથા તં તિક્ખં સૂરં પસન્નં હુત્વા વહતિ, તથા વિહરેય્ય સતો સમ્પજાનોતિ.

ગાથાસુ સમથવિપસ્સનાધમ્મો આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતસ્સાતિ ધમ્મારામો. તસ્મિંયેવ ધમ્મે રતોતિ ધમ્મરતો. તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પુનપ્પુનં વિચિન્તનતો ધમ્મં અનુવિચિન્તયં તં ધમ્મં આવજ્જેન્તો, મનસિ કરોન્તોતિ અત્થો. અનુસ્સરન્તિ તમેવ ધમ્મં ઉપરૂપરિભાવનાવસેન અનુસ્સરન્તો. અથ વા વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા પરેસં દેસનાવસેન સીલાદિધમ્મો આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતસ્સાતિ ધમ્મારામો. તથેવ તસ્મિં ધમ્મે રતો અભિરતોતિ ધમ્મરતો. તેસંયેવ સીલાદિધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસન્તો કામવિતક્કાદીનં ઓકાસં અદત્વા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિધમ્મંયેવ અનુવિચિન્તનતો ધમ્મં અનુવિચિન્તયં. તદુભયં વા પન ઓળારિકતો દહન્તો અજ્ઝુપેક્ખિત્વા સમથવિપસ્સનાધમ્મમેવ ઉપરૂપરિ ભાવનાવસેન અનુસ્સરન્તો અનુબ્રૂહનવસેન પવત્તેન્તો. સદ્ધમ્માતિ સત્તતિંસપ્પભેદા બોધિપક્ખિયધમ્મા નવવિધલોકુત્તરધમ્મા ચ ન પરિહાયતિ, ન ચિરસ્સેવ તં અધિગચ્છતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ તસ્સ અનુસ્સરણવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘ચરં વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચરં વાતિ ભિક્ખાચારવસેન ચઙ્કમનવસેન ચ ચરન્તો વા. યદિ વા તિટ્ઠન્તિ તિટ્ઠન્તો વા નિસિન્નો વા, ઉદ વા સયન્તિ સયન્તો વા. એવં ચતૂસુપિ ઇરિયાપથેસુ. અજ્ઝત્તં સમયં ચિત્તન્તિ યથાવુત્તે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરજ્ઝત્તે અત્તનો ચિત્તં રાગાદિકિલેસાનં વૂપસમનવસેન પજહનવસેન સમયં સમેન્તો. સન્તિમેવાધિગચ્છતીતિ અચ્ચન્તસન્તિં નિબ્બાનમેવ પાપુણાતીતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અન્ધકરણસુત્તવણ્ણના

૮૭. અટ્ઠમે અકુસલવિતક્કાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા વિતક્કા. અન્ધકરણાતિઆદીસુ યસ્સ સયં ઉપ્પજ્જન્તિ, તં યથાભૂતદસ્સનનિવારણેન અન્ધં કરોન્તીતિ અન્ધકરણા. ન પઞ્ઞાચક્ખું કરોન્તીતિ અચક્ખુકરણા. અઞ્ઞાણં કરોન્તીતિ અઞ્ઞાણકરણા. પઞ્ઞાનિરોધિકાતિ કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞા, ઝાનપઞ્ઞા, વિપસ્સનાપઞ્ઞાતિ ઇમા તિસ્સો પઞ્ઞા અપ્પવત્તિકરણેન નિરોધેન્તીતિ પઞ્ઞાનિરોધિકા. અનિટ્ઠફલદાયકત્તા દુક્ખસઙ્ખાતસ્સ વિઘાતસ્સ પક્ખે વત્તન્તીતિ વિઘાતપક્ખિકા. કિલેસનિબ્બાનં ન સંવત્તયન્તીતિ અનિબ્બાનસંવત્તનિકા.

કામવિતક્કોતિ કામપટિસંયુત્તો વિતક્કો. સો હિ કિલેસકામસહિતો હુત્વા વત્થુકામેસુ પવત્તતિ. બ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો. વિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. ઇમે દ્વે ચ સત્તેસુપિ સઙ્ખારેસુપિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કામવિતક્કો હિ પિયમનાપે સત્તે વા સઙ્ખારે વા વિતક્કેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, બ્યાપાદવિતક્કો અપ્પિયે અમનાપે સત્તે વા સઙ્ખારે વા કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનકાલતો પટ્ઠાય યાવ નાસના ઉપ્પજ્જતિ, વિહિંસાવિતક્કો સઙ્ખારેસુ ન ઉપ્પજ્જતિ, સઙ્ખારા દુક્ખાપેતબ્બા નામ નત્થિ, ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’’ન્તિ ચિન્તનકાલે પન સત્તેસુ ઉપ્પજ્જતિ.

ઇમેયેવ પન કામસઙ્કપ્પાદયો. અત્થતો હિ કામવિતક્કાદીનં કામસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચ નાનાકરણં નત્થિ, તંસમ્પયુત્તા પન સઞ્ઞાદયો કામસઞ્ઞાદયો. કામધાતુઆદીનં પન યસ્મા પાળિયં –

‘‘કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… મિચ્છાસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ, સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતુ. બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… મિચ્છાસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતુ. દસસુ આઘાતવત્થૂસુ ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો…પે… અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ, અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતુ. વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતુ. ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન સત્તે વિહેઠેતિ, અયં વિહિંસાધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨, ૯૧૦) –

આગતત્તા વિસેસો લબ્ભતિ.

તત્થ દ્વે કથા સબ્બસઙ્ગાહિકા ચ અસમ્ભિન્ના ચ. તત્થ કામધાતુયા ગહિતાય ઇતરા દ્વેપિ ગહિતા નામ હોન્તિ. તતો પન નીહરિત્વા અયં બ્યાપાદધાતુ, અયં વિહિંસાધાતૂતિ દસ્સેતીતિ અયં સબ્બસઙ્ગાહિકા નામ. કામધાતું કથેન્તો પન ભગવા બ્યાપાદધાતું બ્યાપાદધાતુટ્ઠાને, વિહિંસાધાતું વિહિંસાધાતુટ્ઠાને ઠપેત્વાવ અવસેસં કામધાતુ નામાતિ કથેસીતિ અયં અસમ્ભિન્નકથા નામ.

સુક્કપક્ખે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો વિતક્કો નેક્ખમ્મવિતક્કો. સો અસુભપુબ્બભાગે કામાવચરો હોતિ, અસુભજ્ઝાને રૂપાવચરો, તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો. સો મેત્તાપુબ્બભાગે કામાવચરો હોતિ, મેત્તાઝાને રૂપાવચરો, તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. અવિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો. સો કરુણાપુબ્બભાગે કામાવચરો, કરુણાજ્ઝાને રૂપાવચરો, તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. યદા પન અલોભો સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા હોન્તિ. યદા મેત્તા સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા હોન્તિ. યદા કરુણા સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા હોન્તિ.

ઇમેયેવ પન નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો. અત્થતો હિ નેક્ખમ્મવિતક્કાદીનં નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચ નાનાકરણં નત્થિ, તંસમ્પયુત્તા પન સઞ્ઞાદયો નેક્ખમ્મસઞ્ઞાદયો. નેક્ખમ્મધાતુઆદીનં પન યસ્મા પાળિયં –

‘‘નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મધાતુ, સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મધાતુ. અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો, અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતુ. યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતૂ’’તિ. (વિભ. ૧૮૨) –

આગતત્તા વિસેસો લબ્ભતિ. ઇધાપિ સબ્બસઙ્ગાહિકા, અસમ્ભિન્નાતિ દ્વે કથા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ગાથાસુ વિતક્કયેતિ વિતક્કેય્ય. નિરાકરેતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરેય્ય વિનોદેય્ય, પજહેય્યાતિ અત્થો. સવે વિતક્કાનિ વિચારિતાનિ, સમેતિ વુટ્ઠીવ રજં સમૂહતન્તિ યથા નામ ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પથવિયં સમૂહતં સમન્તતો ઉટ્ઠિતં રજં મહતો અકાલમેઘસ્સ વસ્સતો વુટ્ઠિ ઠાનસો વૂપસમેતિ, એવમેવ સો યોગાવચરો વિતક્કાનિ મિચ્છાવિતક્કે ચ વિચારિતાનિ તંસમ્પયુત્તવિચારે ચ સમેતિ વૂપસમેતિ સમુચ્છિન્દતિ. તથાભૂતો ચ વિતક્કૂપસમેન ચેતસા સબ્બેસં મિચ્છાવિતક્કાનં ઉપસમનતો વિતક્કૂપસમેન અરિયમગ્ગચિત્તેન. ઇધેવ દિટ્ઠેવ ધમ્મે, સન્તિપદં નિબ્બાનં, સમજ્ઝગા સમધિગતો હોતીતિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અન્તરામલસુત્તવણ્ણના

૮૮. નવમે અન્તરામલાતિ એત્થ અન્તરાસદ્દો –

‘‘નદીતીરેસુ સણ્ઠાને, સભાસુ રથિયાસુ ચ;

જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) કારણે આગતો. ‘‘અદ્દસા મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘અપિચાયં તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે.

‘‘પીતવત્થે પીતધજે, પીતાલઙ્કારભૂસિતે;

પીતન્તરાહિ વગ્ગૂહિ, અપિળન્ધાવ સોભસી’’તિ. –

આદીસુ (વિ. વ. ૬૫૮) ઉત્તરિસાટકે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ઇધાપિ ચિત્તે એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અન્તરે ચિત્તે ભવા અન્તરા. યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્ના, તસ્સ મલિનભાવકરણતો મલા. તત્થ મલં નામ દુવિધં – સરીરમલં, ચિત્તમલન્તિ. તેસુ સરીરમલં સેદજલ્લિકાદિ સરીરે નિબ્બત્તં, તત્થ લગ્ગં આગન્તુકરજઞ્ચ, તં ઉદકેનપિ નીહરણીયં, ન તથા સંકિલેસિકં. ચિત્તમલં પન રાગાદિસંકિલેસિકં, તં અરિયમગ્ગેહેવ નીહરણીયં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘રૂપેન સંકિલિટ્ઠેન, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

રૂપે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, અનક્ખાતં મહેસિના.

‘‘ચિત્તેન સંકિલિટ્ઠેન, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

ચિત્તે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬);

તેનાહ ભગવા ‘‘ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦). તસ્મા ભગવા ઇધાપિ ચિત્તમલવિસોધનાય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અન્તરામલા’’તિ આહ.

યથા ચેતે લોભાદયો સત્તાનં ચિત્તે ઉપ્પજ્જિત્વા મલિનભાવકરા નાનપ્પકારસંકિલેસવિધાયકાતિ અન્તરામલા, એવં એકતો ભુઞ્જિત્વા, એકતો સયિત્વા, ઓતારગવેસી અમિત્તસત્તુ વિય ચિત્તે એવ ઉપ્પજ્જિત્વા સત્તાનં નાનાવિધઅનત્થાવહા, નાનપ્પકારદુક્ખનિબ્બત્તકાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અન્તરાઅમિત્તા’’તિઆદિમાહ. તત્થ મિત્તપટિપક્ખતો અમિત્તા, સપત્તકિચ્ચકરણતો સપત્તા, હિંસનતો વધકા, ઉજુવિપચ્ચનીકતો પચ્ચત્થિકા.

તત્થ દ્વીહિ આકારેહિ લોભાદીનં અમિત્તાદિભાવો વેદિતબ્બો. વેરીપુગ્ગલો હિ અન્તરં લભમાનો અત્તનો વેરિસ્સ સત્થેન વા સીસં પાતેતિ, ઉપાયેન વા મહન્તં અનત્થં ઉપ્પાદેતિ. ઇમે ચ લોભાદયો પઞ્ઞાસિરપાતનેન યોનિસમ્પટિપાદનેન ચ તાદિસં તતો બલવતરં અનત્થં નિબ્બત્તેન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠાદીસુ આરમ્મણેસુ આપાથગતેસુ યથારહં તાનિ આરબ્ભ લોભાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એત્તાવતાસ્સ પઞ્ઞાસિરં પાતિતં નામ હોતિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં તાવ પઞ્ઞાસિરપાતનતો અમિત્તાદિસદિસતા વેદિતબ્બા. લોભાદયો પન કમ્મનિદાના હુત્વા અણ્ડજાદિભેદા ચતસ્સો યોનિયો ઉપનેન્તિ. તસ્સ યોનિઉપગમનમૂલકાનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ દ્વત્તિંસ કમ્મકરણાનિ ચ આગતાનેવ હોન્તિ. એવં યોનિસમ્પટિપાદનતોપિ નેસં અમિત્તાદિસદિસતા વેદિતબ્બા. ઇતિ લોભાદયો અમિત્તાદિસદિસતાય ચિત્તસમ્ભૂતતાય ચ ‘‘અન્તરાઅમિત્તા’’તિઆદિના વુત્તા. અપિચ અમિત્તેહિ કાતું અસક્કુણેય્યં લોભાદયો કરોન્તિ, અમિત્તાદિભાવો ચ લોભાદીહિ જાયતીતિ તેસં અમિત્તાદિભાવો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘દિસો દિસં યન્તં કયિરા, વેરી વા પન વેરિનં;

મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં, પાપિયો નં તતો કરે’’તિ. (ધ. પ. ૪૨; ઉદા. ૩૩);

ગાથાસુ અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થં જનેતીતિ અનત્થજનનો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યદપિ લુદ્ધો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા તદપિ અકુસલં; યદપિ લુદ્ધો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પરસ્સ અસતા દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા પબ્બાજનાય વા બલવમ્હિ બલત્થો ઇતિ, તદપિ અકુસલં, ઇતિસ્સમે લોભજા લોભનિદાના લોભસમુદયા લોભપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૦).

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૫૪).

ચિત્તપ્પકોપનોતિ ચિત્તસઙ્ખોભનો. લોભો હિ લોભનીયે વત્થુસ્મિં ઉપ્પજ્જમાનો ચિત્તં ખોભેન્તો પકોપેન્તો વિપરિણામેન્તો વિકારં આપાદેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, પસાદાદિવસેન પવત્તિતું ન દેતિ. ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતીતિ તં લોભસઙ્ખાતં અન્તરતો અબ્ભન્તરે અત્તનો ચિત્તેયેવ જાતં અનત્થજનનચિત્તપ્પકોપનાદિં ભયં ભયહેતું અયં બાલમહાજનો નાવબુજ્ઝતિ ન જાનાતીતિ.

લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતીતિ અત્તત્થપરત્થાદિભેદં અત્થં હિતં લુદ્ધપુગ્ગલો યથાભૂતં ન જાનાતિ. ધમ્મં ન પસ્સતીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મમ્પિ લુદ્ધો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો ન પસ્સતિ પચ્ચક્ખતો ન જાનાતિ, પગેવ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૫૫).

અન્ધતમન્તિ અન્ધભાવકરં તમં. યન્તિ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. યસ્મિં કાલે લોભો સહતે અભિભવતિ નરં, અન્ધતમં તદા હોતીતિ. યન્તિ વા કારણવચનં. યસ્મા લોભો ઉપ્પજ્જમાનો નરં સહતે અભિભવતિ, તસ્મા અન્ધતમં તદા હોતીતિ યોજના, ય-ત-સદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધભાવતો. અથ વા યન્તિ કિરિયાપરામસનં, ‘‘લોભો સહતે’’તિ એત્થ યદેતં લોભસ્સ સહનં અભિભવનં વુત્તં. એતં અન્ધભાવકરસ્સ તમસ્સ ગમનં ઉપ્પાદોતિ અત્થો. અથ વા યં નરં લોભો સહતે અભિભવતિ, તસ્સ અન્ધતમં તદા હોતિ, તતો ચ લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યો ચ લોભં પહન્ત્વાનાતિ યો પુબ્બભાગે તદઙ્ગવસેન વિક્ખમ્ભનવસેન ચ યથારહં સમથવિપસ્સનાહિ લોભં પજહિત્વા તથા પજહનહેતુ લોભનેય્યે દિબ્બેપિ રૂપાદિકે ઉપટ્ઠિતે ન લુબ્ભતિ, બલવવિપસ્સનાનુભાવેન લોભો પહીયતે તમ્હાતિ તસ્મા અરિયપુગ્ગલા અરિયમગ્ગેન લોભો પહીયતિ પજહીયતિ, અચ્ચન્તમેવ પરિચ્ચજીયતિ. યથા કિં? ઉદબિન્દૂવ પોક્ખરાતિ પદુમિનિપણ્ણતો ઉદકબિન્દુ વિય. સેસગાથાનમ્પિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

તથા દોસસ્સ –

‘‘યદપિ દુટ્ઠો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા તદપિ અકુસલં; યદપિ દુટ્ઠો દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પરસ્સ અસતા દુક્ખં ઉપ્પાદેતિ વધેન વા બન્ધેન વા જાનિયા વા ગરહાય વા પબ્બાજનાય વા બલવમ્હિ બલત્થો ઇતિ, તદપિ અકુસલં. ઇતિસ્સમે દોસજા દોસનિદાના દોસસમુદયા દોસપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૦).

તથા –

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૫).

તથા –

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથા ભૂતં ન પજાનાતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૫) –

આદિસુત્તપદાનુસારેન અનત્થજનનતા અત્થહાનિહેતુતા ચ વેદિતબ્બા.

તથા મોહસ્સ ‘‘યદપિ મૂળ્હો અભિસઙ્ખરોતિ કાયેન વાચાય મનસા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૩.૭૦), ‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતી’’તિઆદિના(અ. નિ. ૩.૫૫), ‘‘અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં ન પજાનાતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૩.૫૫) ચ આગતસુત્તપદાનુસારેન વેદિતબ્બા.

તાલપક્કંવ બન્ધનાતિ તાલફલં વિય ઉસુમુપ્પાદેન વણ્ટતો, તતિયમગ્ગઞાણુપ્પાદેન તસ્સ ચિત્તતો દોસો પહીયતિ, પરિચ્ચજીયતીતિ અત્થો. મોહં વિહન્તિ સો સબ્બન્તિ સો અરિયપુગ્ગલો સબ્બં અનવસેસં મોહં ચતુત્થમગ્ગેન વિહન્તિ વિધમતિ સમુચ્છિન્દતિ. આદિચ્ચોવુદયં તમન્તિ આદિચ્ચો વિય ઉદયં ઉગ્ગચ્છન્તો તમં અન્ધકારં.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૮૯. દસમે તીહિ, ભિક્ખવે, અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતોતિ કા ઉપ્પત્તિ? દેવદત્તે હિ અવીચિમહાનિરયં પવિટ્ઠે દેવદત્તપક્ખિયા અઞ્ઞતિત્થિયા ચ ‘‘સમણેન ગોતમેન અભિસપિતો દેવદત્તો પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ અબ્ભાચિક્ખિંસુ. તં સુત્વા સાસને અનભિપ્પસન્ના મનુસ્સા ‘‘સિયા નુ ખો એતદેવં, યથા ઇમે ભણન્તી’’તિ આસઙ્કં ઉપ્પાદેસું. તં પવત્તિં ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. અથ ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતા કસ્સચિ અભિસપં દેન્તિ, તસ્મા ન દેવદત્તો મયા અભિસપિતો, અત્તનો કમ્મેનેવ નિરયં પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા તેસં મિચ્છાગાહં પટિસેધેન્તો ઇમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇદં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ અસદ્ધમ્મેહીતિ અસતં ધમ્મેહિ, અસન્તેહિ વા ધમ્મેહિ. અતેકિચ્છોતિ બુદ્ધેહિપિ અનિવત્તનીયત્તા અવીચિનિબ્બત્તિયા તિકિચ્છાભાવતો અતેકિચ્છો, અતિકિચ્છનીયોતિ અત્થો. અસન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયેન પવત્તા પાપા ઇચ્છા એતસ્સાતિ પાપિચ્છો, તસ્સ ભાવો પાપિચ્છતા, તાય. ‘‘અહં બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, સઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ તસ્સ ઇચ્છા ઉપ્પન્ના. કોકાલિકાદયો પાપા લામકા મિત્તા એતસ્સાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા, તાય. ઉત્તરિકરણીયેતિ ઝાનાભિઞ્ઞાહિ ઉત્તરિકરણીયે અધિગન્તબ્બે મગ્ગફલે અનધિગતે સતિ એવ, તં અનધિગન્ત્વાતિ અત્થો. ઓરમત્તકેનાતિ અપ્પમત્તકેન ઝાનાભિઞ્ઞામત્તેન. વિસેસાધિગમેનાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમેન. અન્તરાતિ વેમજ્ઝે. વોસાનં આપાદીતિ અકતકિચ્ચોવ સમાનો ‘‘કતકિચ્ચોમ્હી’’તિ મઞ્ઞમાનો સમણધમ્મતો વિગમં આપજ્જિ. ઇતિ ભગવા ઇમિના સુત્તેન વિસેસતો પુથુજ્જનભાવે આદીનવં પકાસેસિ ભારિયો પુથુજ્જનભાવો, યત્ર હિ નામ ઝાનાભિઞ્ઞાપરિયોસાના સમ્પત્તિયો નિબ્બત્તેત્વાપિ અનેકાનત્થાવહં નાનાવિધં દુક્ખહેતું અસન્તગુણસમ્ભાવનં અસપ્પુરિસસંસગ્ગં આલસિયાનુયોગઞ્ચ અવિજહન્તો અવીચિમ્હિ કપ્પટ્ઠિયં અતેકિચ્છં કિબ્બિસં પસવિસ્સતીતિ.

ગાથાસુ માતિ પટિસેધે નિપાતો. જાતૂતિ એકંસેન. કોચીતિ સબ્બસઙ્ગાહકવચનં. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘ઇમસ્મિં સત્તલોકે કોચિ પુગ્ગલો એકંસેન પાપિચ્છો મા હોતૂ’’તિ. તદમિનાપિ જાનાથ, પાપિચ્છાનં યથા ગતીતિ પાપિચ્છાનં પુગ્ગલાનં યથા ગતિ યાદિસી નિપ્ફત્તિ, યાદિસો અભિસમ્પરાયો, તં ઇમિનાપિ કારણેન જાનાથાતિ દેવદત્તં નિદસ્સેન્તો એવમાહ. પણ્ડિતોતિ સમઞ્ઞાતોતિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચેન પણ્ડિતોતિ ઞાતો. ભાવિતત્તોતિ સમ્મતોતિ ઝાનાભિઞ્ઞાહિ ભાવિતચિત્તોતિ સમ્ભાવિતો. તથા હિ સો પુબ્બે ‘‘મહિદ્ધિકો ગોધિપુત્તો, મહાનુભાવો ગોધિપુત્તો’’તિ ધમ્મસેનાપતિનાપિ પસંસિતો અહોસિ. જલંવ યસસા અટ્ઠા, દેવદત્તોતિ વિસ્સુતોતિ અત્તનો કિત્તિયા પરિવારેન જલન્તો વિય ઓભાસેન્તો વિય ઠિતો દેવદત્તોતિ એવં વિસ્સુતો પાકટો અહોસિ. ‘‘મે સુત્ત’’ન્તિપિ પાઠો, મયા સુતં સુતમત્તં, કતિપાહેનેવ અતથાભૂતત્તા તસ્સ તં પણ્ડિચ્ચાદિ સવનમત્તમેવાતિ અત્થો.

સો સમાનમનુચિણ્ણો, આસજ્જ નં તથાગતન્તિ સો એવંભૂતો દેવદત્તો ‘‘બુદ્ધોપિ સક્યપુત્તો, અહમ્પિ સક્યપુત્તો, બુદ્ધોપિ સમણો, અહમ્પિ સમણો, બુદ્ધોપિ ઇદ્ધિમા, અહમ્પિ ઇદ્ધિમા, બુદ્ધોપિ દિબ્બચક્ખુકો, અહમ્પિ દિબ્બચક્ખુકો, બુદ્ધોપિ દિબ્બસોતકો, અહમ્પિ દિબ્બસોતકો, બુદ્ધોપિ ચેતોપરિયઞાણલાભી, અહમ્પિ ચેતોપરિયઞાણલાભી, બુદ્ધોપિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ને ધમ્મે જાનાતિ, અહમ્પિ તે જાનામી’’તિ અત્તનો પમાણં અજાનિત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં અત્તના સમસમટ્ઠપનેન સમાનં આપજ્જન્તો ‘‘ઇદાનાહં બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ અભિમારપયોજના તથાગતં આસજ્જ આસાદેત્વા વિહેઠેત્વા. ‘‘પમાદમનુજીનો’’તિપિ પઠન્તિ. તસ્સત્થો ‘‘વુત્તનયેન પમાદં આપજ્જન્તો પમાદં નિસ્સાય ભગવતા સદ્ધિં યુગગ્ગાહચિત્તુપ્પાદેન સહેવ ઝાનાભિઞ્ઞાહિ અનુજીનો પરિહીનો’’તિ. અવીચિનિરયં પત્તો, ચતુદ્વારં ભયાનકન્તિ જાલાનં તત્થ ઉપ્પન્નસત્તાનં વા નિરન્તરતાય ‘‘અવીચી’’તિ લદ્ધનામં ચતૂસુ પસ્સેસુ ચતુમહાદ્વારયોગેન ચતુદ્વારં અતિભયાનકં મહાનિરયં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન પત્તો. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ચતુક્કણ્ણો ચતુદ્વારો, વિભત્તો ભાગસો મિતો;

અયોપાકારપરિયન્તો, અયસા પટિકુજ્જિતો.

‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;