૩. દેવસદ્દસુત્તવણ્ણના

૮૨. તતિયે દેવેસૂતિ ઠપેત્વા અરૂપાવચરદેવે ચેવ અસઞ્ઞદેવે ચ તદઞ્ઞેસુ ઉપપત્તિદેવેસુ. દેવસદ્દાતિ દેવાનં પીતિસમુદાહારસદ્દા. નિચ્છરન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આલાપસલ્લાપવસેન પવત્તન્તિ. સમયા સમયં ઉપાદાયાતિ સમયતો સમયં પટિચ્ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિં કાલે ઠિતા તે દેવા તં કાલં આગમ્મ નં પસ્સિસ્સન્તિ, તતો તં સમયં સમ્પત્તં આગમ્માતિ. ‘‘સમયં સમયં ઉપાદાયા’’તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, તેસં તં તં સમયં પટિચ્ચાતિ અત્થો. યસ્મિં સમયેતિ યદા ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭), ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; સં. નિ. ૨.૧૫૪) ચ કામેસુ ઘરાવાસે ચ આદીનવા, તપ્પટિપક્ખતો નેક્ખમ્મે આનિસંસા ચ સુદિટ્ઠા હોન્તિ, તસ્મિં સમયે. તદા હિસ્સ એકન્તેન પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમતિ. અરિયસાવકોતિ અરિયસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાવકો, સાવકભાવં ઉપગન્તુકામો, અરિયસાવકો વા અવસ્સંભાવી. અન્તિમભવિકં સાવકબોધિસત્તં સન્ધાય અયમારમ્ભો. કેસમસ્સું ઓહારેત્વાતિ કેસે ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા અપનેત્વા. કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વાતિ કસાયેન રત્તતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ. અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાય ચેતેતીતિ અગારસ્મા ઘરા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજ્જં પબ્બજેય્યન્તિ પબ્બજ્જાય ચેતેતિ પકપ્પેતિ, પબ્બજતીતિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયન્તિ ઞાતબ્બા.

મારેનાતિ કિલેસમારેન. સઙ્ગામાય ચેતેતીતિ યુજ્ઝનત્થાય ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ, મારં અભિવિજેતું સન્નય્હતિ. યસ્મા પન એવરૂપસ્સ પટિપજ્જનકપુગ્ગલસ્સ દેવપુત્તમારોપિ અન્તરાયાય ઉપક્કમતિ, તસ્મા તસ્સપિ વસેન મારેનાતિ એત્થ દેવપુત્તમારેનાતિપિ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્સાપિ અયં ઇચ્છાવિઘાતં કરિસ્સતેવાતિ. યસ્મા પન પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ખુરગ્ગતો વા પટ્ઠાય સીલાનિ સમાદિયન્તો પરિસોધેન્તો સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તો યથારહં તદઙ્ગપ્પહાનવિક્ખમ્ભનપ્પહાનાનં વસેન કિલેસમારં પરિપાતેતિ નામ, ન યુજ્ઝતિ નામ સમ્પહારસ્સ અભાવતો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મારેન સદ્ધિં સઙ્ગામાય ચેતેતી’’તિ.

સત્તન્નન્તિ કોટ્ઠાસતો સત્તન્નં, પભેદતો પન તે સત્તતિંસ હોન્તિ. કથં? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ. એવં પભેદતો સત્તતિંસવિધાપિ સતિપટ્ઠાનાદિકોટ્ઠાસતો સત્તેવ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘સત્તન્ન’’ન્તિ. બોધિપક્ખિયાનન્તિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ મગ્ગઞાણસ્સેવ વા પક્ખે ભવાનં બોધિપક્ખિયાનં, બોધિકોટ્ઠાસિયાનન્તિ અત્થો. ‘‘બોધિપક્ખિકાન’’ન્તિપિ પાઠો, બોધિપક્ખવન્તાનં, બોધિપક્ખે વા નિયુત્તાનન્તિ અત્થો. ભાવનાનુયોગમનુયુત્તોતિ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગભાવનાનુયોગમનુયુત્તો. વિપસ્સનાક્ખણે હિ સતિપટ્ઠાનાદયો પરિયાયેન બોધિપક્ખિયા નામ, મગ્ગક્ખણેયેવ પન તે નિપ્પરિયાયેન બોધિપક્ખિયા નામ હોન્તિ.

આસવાનં ખયાતિ કામાસવાદીનં સબ્બેસં આસવાનં ખયા. આસવેસુ હિ ખીણેસુ સબ્બે કિલેસા ખીણાયેવ હોન્તિ. તેન અરહત્તમગ્ગો વુત્તો હોતિ. અનાસવન્તિ આસવવિરહિતં. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થ ચેતોવચનેન અરહત્તફલસમાધિ, પઞ્ઞાવચનેન તંસમ્પયુત્તા ચ પઞ્ઞા વુત્તા. તત્થ સમાધિ રાગતો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તિ, પઞ્ઞા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યો હિસ્સ, ભિક્ખવે, સમાધિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૬).

અપિચેત્થ સમથફલં ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સનાફલં પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વા. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરતિ. તમેવ સઙ્ગામસીસં અભિવિજિય અજ્ઝાવસતીતિ મારં અભિવિજિનિત્વા વિજિતવિજયત્તા તેન કતસઙ્ગામસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ સીસભૂતં અરહત્તફલસમાપત્તિઇસ્સરિયટ્ઠાનં, અભિભવન્તો આવસતિ, સમાપજ્જતિ ઇચ્ચેવ અત્થો. ઇમે ચ દેવસદ્દા દિટ્ઠસચ્ચેસુ દેવેસુ પવત્તન્તિ, વિસેસતો સુદ્ધાવાસદેવેસૂતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ મહન્તન્તિ સીલાદિગુણમહત્તેન મહન્તં. વીતસારદન્તિ સારજ્જકરાનં કિલેસાનં અભાવેન વિગતસારજ્જં અપગતમઙ્કુભાવં. પુરિસાજઞ્ઞાતિ અસ્સાદીસુ અસ્સાજાનીયાદયો વિય પુરિસેસુ આજાનીયભૂતા ઉત્તમપુરિસા. દુજ્જયમજ્ઝભૂતિ પચુરજનેહિ જેતું અસક્કુણેય્યં કિલેસવાહિનિં અભિભવિ અજ્ઝોત્થરિ. ‘‘અજ્જયી’’તિપિ પઠન્તિ, અજિનીતિ અત્થો. જેત્વાન મચ્ચુનો સેનં, વિમોક્ખેન અનાવરન્તિ લોકત્તયાભિબ્યાપનતો દિયડ્ઢસહસ્સાદિવિભાગતો ચ વિપુલત્તા અઞ્ઞેહિ આવરિતું પટિસેધેતું અસક્કુણેય્યત્તા ચ અનાવરં, મચ્ચુનો મારસ્સ સેનં વિમોક્ખેન અરિયમગ્ગેન જેત્વા યો ત્વં દુજ્જયં અજયિ, તસ્સ નમો, તે પુરિસાજઞ્ઞાતિ સમ્બન્ધો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારેન. હિ-ઇતિ નિપાતમત્તં. એતં પત્તમાનસં અધિગતારહત્તં ખીણાસવં દેવતાનમસ્સન્તીતિ વુત્તમેવત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. અથ વા ઇતીતિ ઇમિના કારણેન. કિં પન એતં કારણં? નમુચિસેનાવિજયેન પત્તમાનસત્તં. ઇમિના કારણેન તં દેવતા નમસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇદાનિ તં કારણં ફલતો દસ્સેતું ‘‘તઞ્હિ તસ્સ ન પસ્સન્તિ, યેન મચ્ચુવસં વજે’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યસ્મા તસ્સ પુરિસાજઞ્ઞસ્સ પણિધાય ગવેસન્તાપિ દેવા અણુમત્તમ્પિ તં કારણં ન પસ્સન્તિ, યેન સો મચ્ચુનો મરણસ્સ વસં વજે ઉપગચ્છેય્ય. તસ્મા તં વિસુદ્ધિદેવા નમસ્સન્તીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.