૪. પઞ્ચપુબ્બનિમિત્તસુત્તવણ્ણના

૮૩. ચતુત્થે યદાતિ યસ્મિં કાલે. દેવોતિ ઉપપત્તિદેવો. તયો હિ દેવા – સમ્મુતિદેવા, ઉપપત્તિદેવા, વિસુદ્ધિદેવાતિ. તેસુ સમ્મુતિદેવા નામ રાજાનો ખત્તિયા. ઉપપત્તિદેવા નામ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય તદુપરિદેવા. વિસુદ્ધિદેવા નામ ખીણાસવા. ઇધ પન કામાવચરદેવો અધિપ્પેતો. તેન વુત્તં ‘‘દેવોતિ ઉપપત્તિદેવો’’તિ. દેવકાયાતિ દેવસમૂહતો, દેવટ્ઠાનતો વા, દેવલોકતોતિ અત્થો. સમૂહનિવાસવાચકો હિ અયં કાયસદ્દો. ચવનધમ્મોતિ મરણધમ્મો, આયુક્ખયેન વા પુઞ્ઞક્ખયેન વા ઉપટ્ઠિતમરણોતિ અત્થો.

પઞ્ચસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુભવન્તીતિ અસ્સ ઉપટ્ઠિતમરણસ્સ દેવપુત્તસ્સ પઞ્ચ મરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, પકાસાનિ વા હોન્તિ. માલા મિલાયન્તીતિ તેન પિળન્ધિતમાલા મજ્ઝન્હિકસમયે આતપે ખિત્તા વિય મિલાતા વિહતસોભા હોન્તિ.

વત્થાનિ કિલિસ્સન્તીતિ સરદસમયે વિગતવલાહકે આકાસે અબ્ભુસ્સક્કમાનબાલસૂરિયસદિસપ્પભાનિ નાનાવિરાગવણ્ણાનિ તેન નિવત્થપારુતવત્થાનિ તં ખણંયેવ કદ્દમે ખિપિત્વા મદ્દિતાનિ વિય વિહતપ્પભાનિ મલિનાનિ હોન્તિ.

કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તીતિ સુપરિસુદ્ધજાતિમણિ વિય સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયરચિતસુવણ્ણપટિમા વિય ચ પુબ્બે સેદમલજલ્લિકારહિતસરીરસ્સ તસ્મિં ખણે ઉભોહિ કચ્છેહિ સેદધારા સન્દન્તિ પગ્ઘરન્તિ. ન કેવલઞ્ચ કચ્છેહિયેવ, સકલસરીરતોપિ પનસ્સ સેદજલકણ્ણિકા મુચ્ચતિયેવ, યેન આમુત્તમુત્તાજાલગવચ્છિતો વિય તસ્સ કાયો હોતિ.

કાયે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતીતિ પુબ્બે પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યથાનુભાવં એકયોજનં દ્વિયોજનં યાવ દ્વાદસયોજનમત્તમ્પિ પદેસં આભાય ફરિત્વા વિજ્જોતમાનો કાયો હોતિ ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવિરહિતો, ન સીતં ન ઉણ્હં ઉપઘાતકં, દેવધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ, દેવપુત્તો વીસતિવસ્સુદ્દેસિકો વિય, તં ખણંયેવ નિપ્પભે નિત્તેજે કાયે વિરૂપભાવો અનુપવિસતિ સણ્ઠાતિ.

સકે દેવો દેવાસને નાભિરમતીતિ અત્તનો અચ્છરાગણેહિ સદ્ધિં કીળનપરિચરણકદિબ્બાસને ન રમતિ, ન ચિત્તસ્સાદં લભતિ. તસ્સ કિર મનુસ્સગણનાય સત્તહિ દિવસેહિ મરણં ભવિસ્સતીતિ ઇમાનિ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુભવન્તિ. સો તેસં ઉપ્પત્તિયા ‘‘એવરૂપાય નામ સમ્પત્તિયા વિના ભવિસ્સામી’’તિ બલવસોકાભિભૂતો હોતિ. તેનસ્સ કાયે મહાપરિળાહો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સબ્બતો ગત્તેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ. ચિરતરં કાલં અપરિચિતદુક્ખો તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો એકચ્ચો ‘‘દય્હામિ દય્હામી’’તિ કન્દન્તો પરિદેવન્તો કત્થચિ અસ્સાદં અલભન્તો વિજપ્પન્તો વિલપન્તો તહિં તહિં આહિણ્ડતિ. એકચ્ચો સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા કાયવાચાહિ વિકારં અકરોન્તોપિ પિયવિપ્પયોગદુક્ખં અસહન્તો વિહઞ્ઞમાનો વિચરતિ.

ઇમાનિ પન પુબ્બનિમિત્તાનિ યથા લોકે મહાપુઞ્ઞાનં રાજરાજમહામત્તાદીનંયેવ ઉક્કાપાતભૂમિચાલચન્દગ્ગાહાદીનિ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં; એવમેવ મહેસક્ખદેવાનંયેવ પઞ્ઞાયતિ. ઉપ્પન્નાનિ ચ તાનિ ‘‘ઇમાનિ મરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તાનિ નામા’’તિ કેચિ દેવા જાનન્તિ, ન સબ્બે. તત્થ યો મન્દેન કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તો, સો ‘‘ઇદાનિ કો જાનાતિ, ‘કુહિં નિબ્બત્તિસ્સામી’’’તિ ભાયતિ. યો પન મહાપુઞ્ઞો, સો ‘‘બહું મયા દાનં દિન્નં, સીલં રક્ખિતં, પુઞ્ઞં ઉપચિતં, ઇતો ચુતસ્સ મે સુગતિયેવ પાટિકઙ્ખા’’તિ ન ભાયતિ ન વિકમ્પતિ. એવં ઉપટ્ઠિતપુબ્બનિમિત્તં પન તં ગહેત્વા દેવતા નન્દનવનં પવેસેન્તિ સબ્બદેવલોકેસુ નન્દનવનં અત્થિયેવ.

તીહિ વાચાહિ અનુમોદેન્તીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનેહિ તીહિ વચનેહિ અનુમોદેન્તિ, મોદં પમોદં ઉપ્પાદેન્તિ, અસ્સાસેન્તિ, અભિવદનવસેન વા તંખણાનુરૂપં પમોદં કરોન્તિ. કેચિ પન ‘‘અનુમોદેન્તી’’તિ પદસ્સ ‘‘ઓવદન્તી’’તિ વદન્તિ. ઇતોતિ દેવલોકતો. ભોતિ આલપનં. સુગતિન્તિ સુન્દરગતિં, મનુસ્સલોકં સન્ધાય વદન્તિ. ગચ્છાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપેહિ.

એવં વુત્તેતિ એવં તદા તેહિ દેવેહિ તસ્સ ‘‘ઇતો ભો સુગતિં ગચ્છા’’તિઆદિના વત્તબ્બવચને ભગવતા વુત્તે અઞ્ઞતરો નામગોત્તેન અપાકટો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો અનુસન્ધિકુસલો એકો ભિક્ખુ ‘‘એતે સુગતિઆદયો ભગવતા અવિસેસતો વુત્તા અવિભૂતા, હન્દ તે વિભૂતતરે કારાપેસ્સામી’’તિ એતં ‘‘કિંનુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. સદ્ધાદિગુણવિસેસપટિલાભકારણતો દેવૂપપત્તિહેતુતો ચ મનુસ્સત્તં દેવાનં અભિસમ્મતન્તિ આહ ‘‘મનુસ્સત્તં ખો ભિક્ખુ દેવાનં સુગતિગમનસઙ્ખાત’’ન્તિ.

સુગતિગમનસઙ્ખાતન્તિ ‘‘સુગતિગમન’’ન્તિ સમ્મા કથિતં, વણ્ણિતં થોમિતન્તિ અત્થો. યં મનુસ્સભૂતોતિ એત્થ યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તેન પટિલભતીતિ એત્થ પટિલભનકિરિયા આમસીયતિ, યો સદ્ધાપટિલાભોતિ અત્થો. મનુસ્સભૂતોતિ મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નો, મનુસ્સભાવં વા પત્તો. યસ્મા દેવલોકે ઉપ્પન્નાનં તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના યેભુય્યેન દુલ્લભા સવનાય, ન તથા મનુસ્સાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનુસ્સભૂતો’’તિ. તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયેતિ તથાગતેન ભગવતા દેસિતે સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સાસને. તઞ્હિ ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો ચ, આસયાનુરૂપં વિનેય્યાનં વિનયનતો વિનયો ચાતિ ધમ્મવિનયો, ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા વા ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં અપ્પરજક્ખજાતિકં વિનેતીતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મેનેવ વા વિનયો, ન દણ્ડસત્થેહીતિ ધમ્મવિનયો, ધમ્મયુત્તો વા વિનયોતિ ધમ્મવિનયો, ધમ્માય વા સહ મગ્ગફલનિબ્બાનાય વિનયોતિ ધમ્મવિનયો, મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિધમ્મતો વા પવત્તો વિનયોતિ ધમ્મવિનયો. ધમ્મો વા ભગવા ધમ્મભૂતો ધમ્મકાયો ધમ્મસ્સામી, તસ્સ ધમ્મસ્સ વિનયો, ન તક્કિયાનન્તિ ધમ્મવિનયો, ધમ્મે વા મગ્ગફલે નિપ્ફાદેતબ્બવિસયભૂતે વા પવત્તો વિનયોતિ ધમ્મવિનયોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ધમ્મવિનયે.

સદ્ધં પટિલભતીતિ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના સદ્ધં ઉપ્પાદેતિ. સદ્ધો હિ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થે આરાધેસ્સતિ. સુલદ્ધલાભસઙ્ખાતન્તિ એત્થ યથા હિરઞ્ઞસુવણ્ણખેત્તવત્થાદિલાભો સત્તાનં ઉપભોગસુખં આવહતિ, ખુપ્પિપાસાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, ધનદાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, મુત્તાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ, લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતિ; એવં લોકિયલોકુત્તરા સદ્ધાપિ યથાસમ્ભવં લોકિયલોકુત્તરં વિપાકસુખમાવહતિ, સદ્ધાધુરેન પટિપન્નાનં જાતિજરાદિદુક્ખં પટિબાહતિ, ગુણદાલિદ્દિયં વૂપસમેતિ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિરતનપટિલાભહેતુ હોતિ, લોકસન્તતિઞ્ચ આવહતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, યસો ભોગસમપ્પિતો;

યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવ પૂજિતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૩);

એવં સદ્ધાપટિલાભસ્સ સુલદ્ધલાભતા વેદિતબ્બા. યસ્મા પનાયં સદ્ધાપટિલાભો અનુગામિકો અનઞ્ઞસાધારણો સબ્બસમ્પત્તિહેતુ, લોકિયસ્સ ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિધનલાભસ્સ કારણં. સદ્ધોયેવ હિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઉળારુળારવિત્તૂપકરણાનિ અધિગચ્છતિ, તેહિ ચ અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થમેવ સમ્પાદેતિ. અસ્સદ્ધસ્સ પન તાનિ અનત્થાવહાનિ હોન્તિ, ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચાતિ, એવમ્પિ સદ્ધાય સુલદ્ધલાભતા વેદિતબ્બા. તથા હિ –

‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યં’’. (સં. નિ. ૧.૭૯).

‘‘સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતી’’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૩૬, ૫૯).

‘‘સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૭૩; સુ. નિ. ૧૮૪).

‘‘સદ્ધાહત્થો મહાનાગો’’તિ ચ. (અ. નિ. ૬.૪૩; થેરગા. ૬૯૪).

‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭).

‘‘સદ્ધેસિકો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) ચ.

‘‘સદ્ધાય તરતિ ઓઘ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૨૪૬) –

અનેકેસુ ઠાનેસુ અનેકેહિ કારણેહિ સદ્ધા સંવણ્ણિતા.

ઇદાનિ યાય સદ્ધાય સાસને કુસલધમ્મેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ નિયામોક્કન્તિયા, તં સદ્ધં દસ્સેતું ‘‘સા ખો પનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસ્સાતિ ઇમસ્સ ભવેય્યાતિ અત્થો. નિવિટ્ઠાતિ અભિનિવિટ્ઠા ચિત્તસન્તાનં અનુપવિટ્ઠા. મૂલજાતાતિ જાતમૂલા. કિં પન સદ્ધાય મૂલં નામ? સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં ઓકપ્પનહેતુભૂતો ઉપાયમનસિકારો. અપિચ સપ્પુરિસસેવના સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તીતિ ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ મૂલાનિ વેદિતબ્બાનિ. પતિટ્ઠિતાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેન કેનચિ અકમ્પનીયભાવેન અવટ્ઠિતા. તેનેવાહ ‘‘દળ્હા અસંહારિયા’’તિ. દળ્હાતિ થિરા. અસંહારિયાતિ કેનચિ સંહરિતું વા હાપેતું વા અપનેતું વા અસક્કુણેય્યા. ઇતિ તે દેવા તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગસમધિગમં આસીસન્તા એવં વદન્તિ. અત્તનો દેવલોકે કામસુખૂપભોગારહમેવ હિ અરિયપુગ્ગલં તે ઇચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘એહિ, દેવ, પુનપ્પુન’’ન્તિ.

ગાથાસુ પુઞ્ઞક્ખયમરણમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘ચવતિ આયુસઙ્ખયા’’તિ. અનુમોદતન્તિ અનુમોદન્તાનં. મનુસ્સાનં સહબ્યતન્તિ મનુસ્સેહિ સહભાવં. સહ બ્યેતીતિ સહબ્યો, સહપવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા. નિવિટ્ઠસ્સાતિ નિવિટ્ઠા ભવેય્ય. યાવજીવન્તિ યાવ જીવિતપ્પવત્તિયા, યાવ પરિનિબ્બાનાતિ અત્થો.

અપ્પમાણન્તિ સક્કચ્ચં બહું ઉળારં બહુક્ખત્તુઞ્ચ કરણવસેન પમાણરહિતં. નિરૂપધિન્તિ કિલેસૂપધિરહિતં, સુવિસુદ્ધં નિમ્મલન્તિ અત્થો. યસ્મા પન તે દેવા મહગ્ગતકુસલં ન ઇચ્છન્તિ કામલોકસમતિક્કમનતો, કામાવચરપુઞ્ઞમેવ ઇચ્છન્તિ, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો – ‘‘ઇતો દેવલોકતો ચુતો મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કાયદુચ્ચરિતાદિં સબ્બં દુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતાદિં સબ્બં સુચરિતં ઉળારં વિપુલં ઉપચિનિત્વા અરિયમગ્ગેન આગતસદ્ધો ભવાહી’’તિ. યસ્મા પન લોકુત્તરેસુ પઠમમગ્ગં દુતિયમગ્ગમ્પિ વા ઇચ્છન્તિ અત્તનો દેવલોકૂપપત્તિયા અનતિવત્તનતો, તસ્મા તેસમ્પિ વસેન ‘‘અપ્પમાણં નિરૂપધિ’’ન્તિપદાનં અત્થો વેદિતબ્બો – પમાણકરાનં દિટ્ઠેકટ્ઠઓળારિકકામરાગાદિકિલેસાનં ઉપચ્છેદેન અપ્પમાણં, સત્તમભવતો વા ઉપ્પજ્જનારહસ્સ ખન્ધૂપધિસ્સ તંનિબ્બત્તકઅભિસઙ્ખારૂપધિસ્સ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસૂપધિસ્સ ચ પહાનેન તેસં અનિબ્બત્તનતો નિરુપધિસઙ્ખાતનિબ્બાનસન્નિસ્સિતત્તા ચ નિરુપધીતિ.

એવં અચ્ચન્તમેવ અપાયદ્વારપિધાયકં કમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સગ્ગસમ્પત્તિનિબ્બત્તકકમ્મં દસ્સેતું ‘‘તતો ઓપધિક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઓપધિકન્તિ ઉપધિવેપક્કં અત્તભાવસમ્પત્તિયા ચેવ ભોગસમ્પત્તિયા ચ નિબ્બત્તકન્તિ અત્થો. ઉપધીતિ હિ અત્તભાવો વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘સન્તેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાહિતાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિ (વિભ. ૮૧૦). કામગુણાપિ. યથાહ ‘‘ઉપધીહિ નરસ્સ સોચના’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨; સુ. નિ. ૩૪). તત્રાયં વચનત્થો – ઉપધીયતિ એત્થ સુખદુક્ખન્તિ ઉપધિ, અત્તભાવો કામગુણા ચ. ઉપધિકરણં સીલં એતસ્સ, ઉપધિં વા અરહતીતિ ઓપધિકં, પુઞ્ઞં, તં બહું ઉળારં કત્વા. કથં? દાનેન. દાનઞ્હિ ઇતરેહિ સુકરન્તિ એવં વુત્તં. દાનેનાતિ વા પદેન અભયદાનમ્પિ વુત્તં, ન આમિસદાનમેવાતિ સીલસ્સાપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પન તે દેવા અસુરકાયહાનિં એકન્તેનેવ દેવકાયપારિપૂરિઞ્ચ ઇચ્છન્તિ, તસ્મા તસ્સ ઉપાયં દસ્સેન્તા ‘‘અઞ્ઞેપિ મચ્ચે સદ્ધમ્મે, બ્રહ્મચરિયે નિવેસયા’’તિ ધમ્મદાને નિયોજેન્તિ. યદા વિદૂતિ યસ્મિં કાલે દેવા દેવં ચવન્તં વિદૂ વિજાનેય્યું, તદા ઇમાય યથાવુત્તાય અનુકમ્પાય દુક્ખાપનયનકમ્યતાય ‘‘દેવ, ઇમે દેવકાયે પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન એહિ આગચ્છાહી’’તિ ચ અનુમોદેન્તીતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.