૩. ઇન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૬૨. તતિયે ઇન્દ્રિયાનીતિ અધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ. યાનિ હિ સહજાતધમ્મેસુ ઇસ્સરા વિય હુત્વા તેહિ અનુવત્તિતબ્બાનિ, તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ. અપિચ ઇન્દો ભગવા ધમ્મિસ્સરો પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો. તેન ઇન્દેન સબ્બપઠમં દિટ્ઠત્તા અધિગતત્તા પરેસઞ્ચ દિટ્ઠત્તા દેસિતત્તા વિહિતત્તા ગોચરભાવનાસેવનાહિ દિટ્ઠત્તા ચ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇન્દં વા મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતં પુઞ્ઞકમ્મં, તસ્સ લિઙ્ગાનીતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે અનઞ્ઞાતં અનધિગતં અમતપદં ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામી’’તિ પટિપન્નસ્સ ઇમિના પુબ્બભાગેન ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં, સોતાપત્તિમગ્ગપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ આજાનનઇન્દ્રિયં. તત્રાયં વચનત્થો – આજાનાતિ પઠમમગ્ગઞાણેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વાવ જાનાતીતિ અઞ્ઞા. યથેવ હિ પઠમમગ્ગપઞ્ઞા દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તતિ, તથેવ અયમ્પિ પવત્તતીતિ અઞ્ઞા ચ સા યથાવુત્તેનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં ચાતિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં. આજાનનટ્ઠેનેવ અઞ્ઞસ્સ વા અરિયપુગ્ગલસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, સોતાપત્તિફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. એત્થ ચ પઠમપચ્છિમાનિ પઠમમગ્ગચતુત્થફલવસેન એકટ્ઠાનિકાનિ, ઇતરં ઇતરમગ્ગફલવસેન છટ્ઠાનિકન્તિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ સિક્ખમાનસ્સાતિ અધિસીલસિક્ખાદયો સિક્ખમાનસ્સ ભાવેન્તસ્સ. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ ઉજુમગ્ગો વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, અન્તદ્વયવિવજ્જિતત્તા તસ્સ અનુસ્સરણતો ઉજુમગ્ગાનુસારિનો, પટિપાટિયા મગ્ગે ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ અત્થો. ખયસ્મિન્તિ અનવસેસકિલેસાનં ખેપનતો ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે ઞાણં પઠમં પુરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો મગ્ગઞાણતો અનન્તરા અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અથ વા ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનાદિકે વજ્જેત્વા સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા ભાવનાવસેન પવત્તં પુબ્બભાગમગ્ગં અનુસ્સરન્તસ્સ અનુગચ્છન્તસ્સ પટિપજ્જન્તસ્સ ગોત્રભુઞાણાનન્તરં દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં ખેપનતો ખયસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગે પઠમં ઞાણં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો પઠમઞાણતો અનન્તરા અનન્તરતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગા અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ.

તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સાતિ તતો અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયતો પચ્છા અરહત્તમગ્ગઞાણાનન્તરા અરહત્તફલેન પઞ્ઞાવિમુત્તિયા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન વિમુત્તસ્સ. ઞાણં વે હોતિ તાદિનોતિ અરહત્તફલુપ્પત્તિતો ઉત્તરકાલે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. કથં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘અકુપ્પા મે વિમુત્તી’’તિ. તસ્સ અકુપ્પભાવસ્સ કારણં દસ્સેતિ ‘‘ભવસંયોજનક્ખયા’’તિ.

ઇદાનિ તાદિસં ખીણાસવં થોમેન્તો ‘‘સ વે ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ તતિયં ગાથમાહ. તત્થ ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ યથાવુત્તેહિ તીહિ લોકુત્તરિન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો, સુદ્ધેહિપિ વા પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધેહિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો પરિપુણ્ણો, તતો એવ ચક્ખાદીહિ સુટ્ઠુ વૂપસન્તેહિ નિબ્બિસેવનેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો. તેનાહ ‘‘સન્તો’’તિ, સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમેન ઉપસન્તોતિ અત્થો. સન્તિપદે રતોતિ નિબ્બાને અભિરતો અધિમુત્તો. એત્થ ચ ‘‘ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ એતેન ભાવિતમગ્ગતા, પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધતા ચસ્સ દસ્સિતા. ‘‘સન્તો’’તિ એતેન પહીનકિલેસતા, ‘‘સન્તિપદે રતો’’તિ એતેન સચ્છિકતનિરોધતાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.