૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પુઞ્ઞકિરિયવત્થુસુત્તવણ્ણના

૬૦. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનીતિ પુજ્જભવફલં નિબ્બત્તેન્તિ, અત્તનો સન્તાનં પુનન્તીતિ વા પુઞ્ઞાનિ, પુઞ્ઞાનિ ચ તાનિ હેતુપચ્ચયેહિ કત્તબ્બતો કિરિયા ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયા. તા એવ ચ તેસં તેસં આનિસંસાનં વત્થુભાવતો પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. દાનમયન્તિ અનુપચ્છિન્નભવમૂલસ્સ અનુગ્ગહવસેન પૂજાવસેન વા અત્તનો દેય્યધમ્મસ્સ પરેસં પરિચ્ચાગચેતના દીયતિ એતાયાતિ દાનં, દાનમેવ દાનમયં. ચીવરાદીસુ હિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અન્નાદીસુ વા દસસુ દાનવત્થૂસુ રૂપાદીસુ વા છસુ આરમ્મણેસુ તં તં દેન્તસ્સ તેસં ઉપ્પાદનતો પટ્ઠાય પુબ્બભાગે પરિચ્ચાગકાલે પચ્છા સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણે ચાતિ તીસુ કાલેસુ વુત્તનયેન પવત્તચેતના દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ.

સીલમયન્તિ નિચ્ચસીલઉપોસથનિયમાદિવસેન પઞ્ચ, અટ્ઠ, દસ વા સીલાનિ સમાદિયન્તસ્સ સીલપૂરણત્થં પબ્બજિસ્સામીતિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ પબ્બજન્તસ્સ મનોરથં મત્થકં પાપેત્વા ‘‘પબ્બજિતો વતમ્હિ સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ સદ્ધાય પાતિમોક્ખં પરિપૂરેન્તસ્સ પઞ્ઞાય ચીવરાદિકે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સતિયા આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખુદ્વારાદીનિ સંવરન્તસ્સ વીરિયેન આજીવં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના સીલતીતિ સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ.

તથા પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૪૮) વુત્તેન વિપસ્સનામગ્ગેન ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ સોતં, ઘાનં, જિવ્હં, કાયં, મનં. રૂપે…પે… ધમ્મે, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં. રૂપસઞ્ઞં…પે… ધમ્મસઞ્ઞં. જરામરણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ યા ચેતના, યા ચ પથવીકસિણાદીસુ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ પવત્તા ઝાનચેતના, યા ચ અનવજ્જેસુ કમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનેસુ પરિચયમનસિકારાદિવસેન પવત્તા ચેતના, સબ્બા ભાવેતિ એતાયાતિ ભાવનામયં વુત્તનયેન પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ ચાતિ.

એકમેકઞ્ચેત્થ યથારહં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય કાયેન કરોન્તસ્સ કાયકમ્મં હોતિ, તદત્થં વાચં નિચ્છારેન્તસ્સ વચીકમ્મં, કાયઙ્ગં વાચઙ્ગઞ્ચ અચોપેત્વા મનસા ચિન્તેન્તસ્સ મનોકમ્મં. અન્નાદીનિ દેન્તસ્સ ચાપિ ‘‘અન્નદાનાદીનિ દેમી’’તિ વા દાનપારમિં આવજ્જેત્વા વા દાનકાલે દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ. વત્તસીસે ઠત્વા દદતો સીલમયં, ખયતો વયતો કમ્મતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા દદતો ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ.

અપરાનિપિ સત્ત પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ – અપચિતિસહગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ વેય્યાવચ્ચસહગતં પત્તિઅનુપ્પદાનં અબ્ભનુમોદનં દેસનામયં સવનમયં દિટ્ઠિજુગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ. સરણગમનમ્પિ હિ દિટ્ઠિજુગતેનેવ સઙ્ગય્હતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

તત્થ વુડ્ઢતરં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપટિગ્ગહણાભિવાદનમગ્ગસમ્પદાનાદિવસેન અપચાયનસહગતં વેદિતબ્બં. વુડ્ઢતરાનં વત્તપટિપત્તિકરણવસેન, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા ગામે ભિક્ખં સમ્પાદેત્વા ઉપસંહરણવસેન ‘‘ગચ્છ ભિક્ખૂનં પત્તં આહરા’’તિ સુત્વા વેગેન ગન્ત્વા પત્તાહરણાદિવસેન ચ વેય્યાવચ્ચસહગતં વેદિતબ્બં. ચત્તારો પચ્ચયે દત્વા પુપ્ફગન્ધાદીહિ રતનત્તયસ્સ પૂજં કત્વા અઞ્ઞં વા તાદિસં પુઞ્ઞં કત્વા ‘‘સબ્બસત્તાનં પત્તિ હોતૂ’’તિ પરિણામવસેન પત્તિઅનુપ્પદાનં વેદિતબ્બં. તથા પરેહિ દિન્નાય પત્તિયા કેવલં વા પરેહિ કતં પુઞ્ઞં ‘‘સાધુ, સુટ્ઠૂ’’તિ અનુમોદનવસેન અબ્ભનુમોદનં વેદિતબ્બં. અત્તનો પગુણધમ્મં અપચ્ચાસીસન્તો હિતજ્ઝાસયેન પરેસં દેસેતિ – ઇદં દેસનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. યં પન એકો ‘‘એવં મં ધમ્મકથિકોતિ જાનિસ્સન્તી’’તિ ઇચ્છાય ઠત્વા લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતો ધમ્મં દેસેતિ, તં ન મહપ્ફલં હોતિ. ‘‘અદ્ધા અયં અત્તહિતપરહિતાનં પટિપજ્જનૂપાયો’’તિ યોનિસોમનસિકારપુરેચારિકહિતફરણેન મુદુચિત્તેન ધમ્મં સુણાતિ, ઇદં સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ. યં પનેકો ‘‘ઇતિ મં સદ્ધોતિ જાનિસ્સન્તી’’તિ સુણાતિ, તં ન મહપ્ફલં હોતિ. દિટ્ઠિયા ઉજુગમનં દિટ્ઠિજુગતં, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ સમ્માદસ્સનસ્સ એતં અધિવચનં. ઇદઞ્હિ પુબ્બભાગે વા પચ્છાભાગે વા ઞાણવિપ્પયુત્તમ્પિ ઉજુકરણકાલે ઞાણસમ્પયુત્તમેવ હોતિ. અપરે પનાહુ ‘‘વિજાનનપજાનનવસેન દસ્સનં દિટ્ઠિ કુસલઞ્ચ વિઞ્ઞાણં કમ્મસ્સકતાઞાણાદિ ચ સમ્માદસ્સન’’ન્તિ. તત્થ કુસલેન વિઞ્ઞાણેન ઞાણસ્સ અનુપ્પાદેપિ અત્તના કતપુઞ્ઞાનુસ્સરણવણ્ણારહવણ્ણનાદીનં સઙ્ગહો, કમ્મસ્સકતાઞાણેન કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિયા. ઇતરં પન દિટ્ઠિજુગતં સબ્બેસં નિયમલક્ખણં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ પુઞ્ઞં કરોન્તસ્સ દિટ્ઠિયા ઉજુભાવેનેવ તં મહપ્ફલં હોતિ.

ઇમેસં પન સત્તન્નં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પુરિમેહિ તીહિ દાનમયાદીહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ સઙ્ગહો. તત્થ હિ અપચાયનવેય્યાવચ્ચાનિ સીલમયે, પત્તિઅનુપ્પદાનઅબ્ભનુમોદનાનિ દાનમયે, ધમ્મદેસનાસવનાનિ ભાવનામયે, દિટ્ઠિજુગતં તીસુપિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. કતમાનિ તીણિ? દાનમયં…પે… ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૬).

એત્થ ચ અટ્ઠન્નં કામાવચરકુસલચેતનાનં વસેન તિણ્ણમ્પિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પવત્તિ હોતિ. યથા હિ પગુણં ધમ્મં પરિવત્તેન્તસ્સ એકચ્ચે અનુસન્ધિં અસલ્લક્ખેન્તસ્સેવ ગચ્છન્તિ, એવં પગુણં સમથવિપસ્સનાભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ અન્તરન્તરા ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનાપિ મનસિકારો પવત્તતિ. સબ્બં તં પન મહગ્ગતકુસલચેતનાનં વસેન ભાવનામયમેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ, ન ઇતરાનિ. ગાથાય અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચક્ખુસુત્તવણ્ણના

૬૧. દુતિયે ચક્ખૂનીતિ ચક્ખન્તીતિ ચક્ખૂનિ, સમવિસમં આચિક્ખન્તાનિ વિય પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખૂનિ. કિમિદં ચક્ખનં નામ? અસ્સાદનં, તથા હિ વદન્તિ ‘‘મધું ચક્ખતિ બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિ ઇમાનિ ચ આરમ્મણરસં અનુભવન્તાનિ અસ્સાદેન્તાનિ વિય હોન્તીતિ ચક્ખનટ્ઠેન ચક્ખૂનિ. તાનિ પન સઙ્ખેપતો દ્વે ચક્ખૂનિ – ઞાણચક્ખુ, મંસચક્ખુ ચાતિ. તેસુ મંસચક્ખુ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઞાણચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખૂતિ ઇધ દ્વિધા કત્વા વુત્તં.

તત્થ દિબ્બચક્ખૂતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણગ્ગહણસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદઞ્ચાપિ વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં, દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તનો ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તા. તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ, દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ.

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. કિં પજાનાતિ? ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પજાનાતીતિ ખો, આવુસો, તસ્મા પઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ પજાનાતિ? ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૪૯).

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘પઞ્ઞાપનવસેન પઞ્ઞા. કિન્તિ પઞ્ઞાપેતિ? અનિચ્ચન્તિ પઞ્ઞાપેતિ, દુક્ખન્તિ પઞ્ઞાપેતિ, અનત્તાતિ પઞ્ઞાપેતી’’તિ વુત્તં. સા પનાયં લક્ખણાદિતો યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. વિસેસતો પનેત્થ આસવક્ખયઞાણસઙ્ખાતા પઞ્ઞા ચતુસચ્ચદસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞાચક્ખૂતિ અધિપ્પેતા. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદિ, પઞ્ઞા ઉદપાદિ, વિજ્જા ઉદપાદિ, આલોકો ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫).

એતેસુ ચ મંસચક્ખુ પરિત્તં, દિબ્બચક્ખુ મહગ્ગતં, ઇતરં અપ્પમાણં. મંસચક્ખુ રૂપં, ઇતરાનિ અરૂપાનિ. મંસચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ચ લોકિયાનિ સાસવાનિ રૂપવિસયાનિ, ઇતરં લોકુત્તરં અનાસવં ચતુસચ્ચવિસયં. મંસચક્ખુ અબ્યાકતં, દિબ્બચક્ખુ સિયા કુસલં સિયા અબ્યાકતં, તથા પઞ્ઞાચક્ખુ. મંસચક્ખુ કામાવચરં, દિબ્બચક્ખુ રૂપાવચરં, ઇતરં લોકુત્તરન્તિ એવમાદિ વિભાગા વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ અનુત્તરન્તિ પઞ્ઞાચક્ખું સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ આસવક્ખયઞાણભાવતો અનુત્તરં. અક્ખાસિ પુરિસુત્તમોતિ પુરિસાનં ઉત્તમો અગ્ગો સમ્માસમ્બુદ્ધો દેસેસિ. ઉપ્પાદોતિ મંસચક્ખુસ્સ પવત્તિ. મગ્ગોતિ ઉપાયો, દિબ્બચક્ખુસ્સ કારણં. પકતિચક્ખુમતો એવ હિ દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, યસ્મા કસિણાલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ ઉપ્પાદનં, સો ચ કસિણમણ્ડલે ઉગ્ગહનિમિત્તેન વિના નત્થીતિ. યતોતિ યદા. ઞાણન્તિ આસવક્ખયઞાણં. તેનેવાહ ‘‘પઞ્ઞાચક્ખુ અનુત્તર’’ન્તિ. યસ્સ ચક્ખુસ્સ પટિલાભાતિ યસ્સ અરિયસ્સ પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ ઉપ્પત્તિયા ભાવનાય સબ્બસ્મા વટ્ટદુક્ખતો પમુચ્ચતિ પરિમુચ્ચતીતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઇન્દ્રિયસુત્તવણ્ણના

૬૨. તતિયે ઇન્દ્રિયાનીતિ અધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનિ. યાનિ હિ સહજાતધમ્મેસુ ઇસ્સરા વિય હુત્વા તેહિ અનુવત્તિતબ્બાનિ, તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ નામ. અપિચ ઇન્દો ભગવા ધમ્મિસ્સરો પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો. તેન ઇન્દેન સબ્બપઠમં દિટ્ઠત્તા અધિગતત્તા પરેસઞ્ચ દિટ્ઠત્તા દેસિતત્તા વિહિતત્તા ગોચરભાવનાસેવનાહિ દિટ્ઠત્તા ચ ઇન્દ્રિયાનિ. ઇન્દં વા મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતં પુઞ્ઞકમ્મં, તસ્સ લિઙ્ગાનીતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ. અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે અનઞ્ઞાતં અનધિગતં અમતપદં ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામી’’તિ પટિપન્નસ્સ ઇમિના પુબ્બભાગેન ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં, સોતાપત્તિમગ્ગપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ આજાનનઇન્દ્રિયં. તત્રાયં વચનત્થો – આજાનાતિ પઠમમગ્ગઞાણેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વાવ જાનાતીતિ અઞ્ઞા. યથેવ હિ પઠમમગ્ગપઞ્ઞા દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તતિ, તથેવ અયમ્પિ પવત્તતીતિ અઞ્ઞા ચ સા યથાવુત્તેનટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં ચાતિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં. આજાનનટ્ઠેનેવ અઞ્ઞસ્સ વા અરિયપુગ્ગલસ્સ ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયં, સોતાપત્તિફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતો ઇન્દ્રિયટ્ઠસમ્ભવતો ચ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. એત્થ ચ પઠમપચ્છિમાનિ પઠમમગ્ગચતુત્થફલવસેન એકટ્ઠાનિકાનિ, ઇતરં ઇતરમગ્ગફલવસેન છટ્ઠાનિકન્તિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ સિક્ખમાનસ્સાતિ અધિસીલસિક્ખાદયો સિક્ખમાનસ્સ ભાવેન્તસ્સ. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ ઉજુમગ્ગો વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, અન્તદ્વયવિવજ્જિતત્તા તસ્સ અનુસ્સરણતો ઉજુમગ્ગાનુસારિનો, પટિપાટિયા મગ્ગે ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ અત્થો. ખયસ્મિન્તિ અનવસેસકિલેસાનં ખેપનતો ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે ઞાણં પઠમં પુરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો મગ્ગઞાણતો અનન્તરા અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અથ વા ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનાદિકે વજ્જેત્વા સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા ભાવનાવસેન પવત્તં પુબ્બભાગમગ્ગં અનુસ્સરન્તસ્સ અનુગચ્છન્તસ્સ પટિપજ્જન્તસ્સ ગોત્રભુઞાણાનન્તરં દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં ખેપનતો ખયસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગે પઠમં ઞાણં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ તતો પઠમઞાણતો અનન્તરા અનન્તરતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગા અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ.

તતો અઞ્ઞા વિમુત્તસ્સાતિ તતો અઞ્ઞા અઞ્ઞિન્દ્રિયતો પચ્છા અરહત્તમગ્ગઞાણાનન્તરા અરહત્તફલેન પઞ્ઞાવિમુત્તિયા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન વિમુત્તસ્સ. ઞાણં વે હોતિ તાદિનોતિ અરહત્તફલુપ્પત્તિતો ઉત્તરકાલે ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. કથં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘અકુપ્પા મે વિમુત્તી’’તિ. તસ્સ અકુપ્પભાવસ્સ કારણં દસ્સેતિ ‘‘ભવસંયોજનક્ખયા’’તિ.

ઇદાનિ તાદિસં ખીણાસવં થોમેન્તો ‘‘સ વે ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ તતિયં ગાથમાહ. તત્થ ઇન્દ્રિયસમ્પન્નોતિ યથાવુત્તેહિ તીહિ લોકુત્તરિન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો, સુદ્ધેહિપિ વા પટિપ્પસ્સદ્ધિલદ્ધેહિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો પરિપુણ્ણો, તતો એવ ચક્ખાદીહિ સુટ્ઠુ વૂપસન્તેહિ નિબ્બિસેવનેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતો. તેનાહ ‘‘સન્તો’’તિ, સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમેન ઉપસન્તોતિ અત્થો. સન્તિપદે રતોતિ નિબ્બાને અભિરતો અધિમુત્તો. એત્થ ચ ‘‘ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો’’તિ એતેન ભાવિતમગ્ગતા, પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધતા ચસ્સ દસ્સિતા. ‘‘સન્તો’’તિ એતેન પહીનકિલેસતા, ‘‘સન્તિપદે રતો’’તિ એતેન સચ્છિકતનિરોધતાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અદ્ધાસુત્તવણ્ણના

૬૩. ચતુત્થે અદ્ધાતિ કાલા. અતીતો અદ્ધાતિઆદીસુ દ્વે પરિયાયા – સુત્તન્તપરિયાયો, અભિધમ્મપરિયાયો ચ. તત્થ સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ, સહ ચુતિપટિસન્ધીહિ તદનન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન ઉપ્પાદો, ઠિતિ, ભઙ્ગોતિ ઇમે તયો ખણે પત્વા નિરુદ્ધધમ્મા અતીતો અદ્ધા નામ, તયોપિ ખણે અસમ્પત્તા અનાગતો અદ્ધા નામ, ખણત્તયસમઙ્ગિનો પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ.

અપરો નયો – અયઞ્હિ અતીતાદિવિભાગો અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેન ચતુધા વેદિતબ્બો. તેસુ અદ્ધાવિભાગો વુત્તો. સન્તતિવસેન સભાગા એકઉતુસમુટ્ઠાના, એકાહારસમુટ્ઠાના ચ પુબ્બાપરિયવસેન વત્તમાનાપિ પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાના અતીતા પચ્છા અનાગતા. ચિત્તજા એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિસમુટ્ઠાના પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. કમ્મસમુટ્ઠાનાનં પાટિયેક્કં સન્તતિવસેન અતીતાદિભેદો નત્થિ, તેસંયેવ પન ઉતુઆહારચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપત્થમ્ભકવસેન તસ્સ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો. સમયવસેન એકમુહુત્તપુબ્બણ્હસાયન્હરત્તિદિવાદીસુ સમયેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાના તંતંસમયે પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અયં તાવ રૂપધમ્મેસુ નયો. અરૂપધમ્મેસુ પન ખણવસેન ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયપરિયાપન્ના પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અપિચ અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચા અતીતા, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચા અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચા પચ્ચુપ્પન્ના, ઉભયકિચ્ચં અસમ્પત્તા અનાગતા. અત્તનો વા કિચ્ચક્ખણે પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. એત્થ ચ ખણાદિકથાવ નિપ્પરિયાયા, સેસા પરિયાયા. અયઞ્હિ અતીતાદિભેદો નામ ધમ્માનં હોતિ, ન કાલસ્સ. અતીતાદિભેદે પન ધમ્મે ઉપાદાય પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો ઇધ તેનેવ વોહારેન અતીતોતિઆદિના વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ અક્ખેય્યસઞ્ઞિનોતિ એત્થ અક્ખાયતિ, કથીયતિ, પઞ્ઞાપીયતીતિ અક્ખેય્યં, કથાવત્થુ, અત્થતો રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય, અનાગતં વા…પે… પચ્ચુપ્પન્નં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫).

તથા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા અત્થીતિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) –

એવં વુત્તેન નિરુત્તિપથસુત્તેનપિ એત્થ અત્થો દીપેતબ્બો. એવં કથાવત્થુભાવેન અક્ખેય્યસઙ્ખાતે ખન્ધપઞ્ચકે અહન્તિ ચ મમન્તિ ચ દેવોતિ ચ મનુસ્સોતિ ચ ઇત્થીતિ ચ પુરિસોતિ ચ આદિના પવત્તસઞ્ઞાવસેન અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સત્તપુગ્ગલાદિસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. અક્ખેય્યસ્મિં તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પતિટ્ઠિતા, રાગાદિવસેન વા અટ્ઠહાકારેહિ પતિટ્ઠિતા. રત્તો હિ રાગવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન, થામગતો અનુસયવસેન, વિનિબદ્ધો માનવસેન, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠિતો હોતીતિ.

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાયાતિ તં અક્ખેય્યં તેભૂમકધમ્મે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિજાનિત્વા તસ્સ અપરિજાનનહેતુ. યોગમાયન્તિ મચ્ચુનોતિ મરણસ્સ યોગં તેન સંયોગં ઉપગચ્છન્તિ, ન વિસંયોગન્તિ અત્થો.

અથ વા યોગન્તિ ઉપાયં, તેન યોજિતં પસારિતં મારસેનટ્ઠાનિયં અનત્થજાલં કિલેસજાલઞ્ચ ઉપગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૨; જા. ૨.૨૨.૧૨૧; નેત્તિ. ૧૦૩);

એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, તેન અક્ખેય્યપરિજાનનેન લદ્ધબ્બં વક્ખમાનમેવ વિસેસં જોતેતિ. પરિઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય દુક્ખન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનિત્વા, તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનેન વા તં સમતિક્કમિત્વા તિસ્સન્નમ્પિ પરિઞ્ઞાનં કિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વા. અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ સબ્બસો મઞ્ઞનાનં પહીનત્તા ખીણાસવો અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ, કારકાદિસભાવં કિઞ્ચિ અત્તાનં ન પચ્ચેતીતિ અત્થો. ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તરન્તિ યસ્મા સબ્બસઙ્ખતવિમુત્તત્તા ‘‘વિમોક્ખો’’તિ સબ્બકિલેસસન્તાપવૂપસમનટ્ઠાનતાય ‘‘સન્તિપદ’’ન્તિ લદ્ધનામો નિબ્બાનધમ્મો ફુટ્ઠો ફુસિતો પત્તો, તસ્મા અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ. અથ વા ‘‘પરિઞ્ઞાયા’’તિ પદેન દુક્ખસચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયં સમુદયસચ્ચસ્સ પહાનાભિસમયઞ્ચ વત્વા ઇદાનિ ‘‘ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તર’’ન્તિ ઇમિના મગ્ગનિરોધાનં ભાવનાસચ્છિકિરિયાભિસમયં વદતિ. તસ્સત્થો – સમુચ્છેદવસેન સબ્બકિલેસેહિ વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખો, અરિયમગ્ગો. સો પનસ્સ મગ્ગચિત્તેન ફુટ્ઠો ફુસિતો ભાવિતો, તેનેવ અનુત્તરં સન્તિપદં નિબ્બાનં ફુટ્ઠં ફુસિતં સચ્છિકતન્તિ.

અક્ખેય્યસમ્પન્નોતિ અક્ખેય્યનિમિત્તં વિવિધાહિ વિપત્તીહિ ઉપદ્દુતે લોકે પહીનવિપલ્લાસતાય તતો સુપરિમુત્તો અક્ખેય્યપરિઞ્ઞાભિનિબ્બત્તાહિ સમ્પત્તીહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો. સઙ્ખાય સેવીતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચીવરાદિપચ્ચયે સઙ્ખાય પરિતુલેત્વાવ સેવનસીલો, સઙ્ખાતધમ્મત્તા ચ આપાથગતં સબ્બમ્પિ વિસયં છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન સઙ્ખાય સેવનસીલો. ધમ્મટ્ઠોતિ અસેક્ખધમ્મેસુ નિબ્બાનધમ્મે એવ વા ઠિતો. વેદગૂતિ વેદિતબ્બસ્સ ચતુસચ્ચસ્સ પારઙ્ગતત્તા વેદગૂ. એવંગુણો અરહા ભવાદીસુ કત્થચિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો મનુસ્સદેવાતિ સઙ્ખ્યં ન ઉપેતિ, અપઞ્ઞત્તિકભાવમેવ ગચ્છતીતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુચ્ચરિતસુત્તવણ્ણના

૬૪. પઞ્ચમે દુટ્ઠુ ચરિતાનિ, દુટ્ઠાનિ વા ચરિતાનિ દુચ્ચરિતાનિ. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા પવત્તં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇમાનિ ચ દુચ્ચરિતાનિ પઞ્ઞત્તિયા વા કથેતબ્બાનિ કમ્મપથેહિ વા. તત્થ પઞ્ઞત્તિયા તાવ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસ્સ વીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિકથા. પાણાતિપાતાદયો પન તિસ્સો ચેતના કાયદ્વારેપિ, વચીદ્વારેપિ, ઉપ્પન્ના કાયદુચ્ચરિતં, તથા ચતસ્સો મુસાવાદાદિચેતના વચીદુચ્ચરિતં, અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોદુચ્ચરિતન્તિ અયં કમ્મપથકથા.

ગાથાયં કમ્મપથપ્પત્તોયેવ પાપધમ્મો કાયદુચ્ચરિતાદિભાવેન વુત્તોતિ તદઞ્ઞં પાપધમ્મં સઙ્ગણ્હિતું ‘‘યઞ્ચઞ્ઞં દોસસઞ્હિત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ દોસસઞ્હિતન્તિ રાગાદિકિલેસસંહિતં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુચરિતસુત્તવણ્ણના

૬૫. છટ્ઠે સુટ્ઠુ ચરિતાનિ, સુન્દરાનિ વા ચરિતાનિ સુચરિતાનિ. કાયેન સુચરિતં, કાયતો વા પવત્તં સુચરિતં કાયસુચરિતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાપિ પન પઞ્ઞત્તિવસેન, કમ્મપથવસેન ચાતિ દુવિધા કથા. તત્થ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ અવીતિક્કમો કાયસુચરિતં, વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ અવીતિક્કમો વચીસુચરિતં, ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસ્સ અવીતિક્કમો મનોસુચરિતન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિકથા. પાણાતિપાતાદીહિ પન વિરમન્તસ્સ ઉપ્પન્ના તિસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ કાયસુચરિતં, મુસાવાદાદીહિ વિરમન્તસ્સ ચતસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ વચીસુચરિતં, અનભિજ્ઝા, અબ્યાપાદો, સમ્માદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોસુચરિતન્તિ અયં કમ્મપથકથા. સેસં વુત્તનયમેવ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સોચેય્યસુત્તવણ્ણના

૬૬. સત્તમે સોચેય્યાનીતિ સુચિભાવા. કાયસોચેય્યન્તિ કાયસુચરિતં, વચીમનોસોચેય્યાનિપિ વચીમનોસુચરિતાનેવ. તથા હિ વુત્તં ‘‘તત્થ કતમં કાયસોચેય્યં? પાણાતિપાતા વેરમણી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૧૨૧-૧૨૨).

ગાથાયં સમુચ્છેદવસેન પહીનસબ્બકાયદુચ્ચરિતત્તા કાયેન સુચીતિ કાયસુચિ. સોચેય્યસમ્પન્નન્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસત્તા સુપરિસુદ્ધાય સોચેય્યસમ્પત્તિયા ઉપેતં. સેસં વુત્તનયમેવ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. મોનેય્યસુત્તવણ્ણના

૬૭. અટ્ઠમે મોનેય્યાનીતિ એત્થ ઇધલોકપરલોકં અત્તહિતપરહિતઞ્ચ મુનાતીતિ મુનિ, કલ્યાણપુથુજ્જનેન સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા અરહા ચ. ઇધ પન અરહાવ અધિપ્પેતો. મુનિનો ભાવાતિ મોનેય્યાનિ, અરહતો કાયવચીમનોસમાચારા.

અથ વા મુનિભાવકરા મોનેય્યપટિપદાધમ્મા મોનેય્યાનિ. તેસમયં વિત્થારો –

‘‘તત્થ કતમં કાયમોનેય્યં? તિવિધકાયદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં કાયમોનેય્યં, તિવિધં કાયસુચરિતં કાયમોનેય્યં, કાયારમ્મણે ઞાણં કાયમોનેય્યં, કાયપરિઞ્ઞા કાયમોનેય્યં, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો કાયમોનેય્યં, કાયસ્મિં છન્દરાગપ્પહાનં કાયમોનેય્યં, કાયસઙ્ખારનિરોધા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ કાયમોનેય્યં.

‘‘તત્થ કતમં વચીમોનેય્યં? ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં વચીમોનેય્યં, ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં, વાચારમ્મણે ઞાણં, વાચાપરિઞ્ઞા, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, વાચાય છન્દરાગપ્પહાનં, વચીસઙ્ખારનિરોધા દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ વચીમોનેય્યં.

‘‘તત્થ કતમં મનોમોનેય્યં? તિવિધમનોદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં મનોમોનેય્યં, તિવિધં મનોસુચરિતં, મનારમ્મણે ઞાણં, મનોપરિઞ્ઞા, પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, મનસ્મિં છન્દરાગપ્પહાનં, ચિત્તસઙ્ખારનિરોધા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ મનોમોનેય્ય’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૪; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૧).

નિન્હાતપાપકન્તિ અગ્ગમગ્ગજલેન સુટ્ઠુ વિક્ખાલિતપાપમલં.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમરાગસુત્તવણ્ણના

૬૮. નવમે યસ્સ કસ્સચીતિ અનિયમિતવચનં, તસ્મા યસ્સ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા. રાગો અપ્પહીનોતિ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો સમુચ્છેદવસેન ન પહીનો, મગ્ગેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં ન આપાદિતો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અપાયગમનીયા રાગદોસમોહા પઠમમગ્ગેન, ઓળારિકા કામરાગદોસા દુતિયમગ્ગેન, તેયેવ અનવસેસા તતિયમગ્ગેન, ભવરાગો અવસિટ્ઠમોહો ચ ચતુત્થમગ્ગેન પહીયન્તિ. એવમેતેસુ પહીયન્તેસુ તદેકટ્ઠતો સબ્બેપિ કિલેસા પહીયન્તેવ. એવમેતે રાગાદયો યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા ઉપાસકસ્સ વા ઉપાસિકાય વા મગ્ગેન અપ્પહીના. બદ્ધો મારસ્સાતિ કિલેસમારેન બદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. યદગ્ગેન ચ કિલેસમારેન બદ્ધો, તદગ્ગેન અભિસઙ્ખારમારાદીહિપિ બદ્ધોયેવ હોતિ. પટિમુક્કસ્સ મારપાસોતિ પટિમુક્કો અસ્સ અનેન અપ્પહીનકિલેસેન પુગ્ગલેન તાયેવ અપ્પહીનકિલેસતાય મારપાસસઙ્ખાતો કિલેસો અત્તનો ચિત્તસન્તાને પટિમુક્કો પવેસિતો, તેન સયં બન્ધાપિતોતિ અત્થો. અથ વા પટિમુક્કો અસ્સ ભવેય્ય મારપાસો. સુક્કપક્ખે ઓમુક્કસ્સાતિ અવમુક્કો મોચિતો અપનીતો અસ્સ. સેસં વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં.

ઇધ ગાથા સુક્કપક્ખવસેનેવ આગતા. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ રાગદોસાવિજ્જા વિરાજિતા અગ્ગમગ્ગેન નિરોધિતા, તં ભાવિતકાયસીલચિત્તપઞ્ઞતાય ભાવિતત્તેસુ અરહન્તેસુ અઞ્ઞતરં અબ્ભન્તરં એકં બ્રહ્મભૂતં બ્રહ્મં વા સેટ્ઠં અરહત્તફલં પત્તં. યથા અઞ્ઞે ખીણાસવા પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિસમન્નાગતા હુત્વા આગતા, યથા ચ તે અન્તદ્વયરહિતાય સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધસહગતાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય નિબ્બાનં ગતા અધિગતા. યથા વા તે ખન્ધાદીનં તથલક્ખણં યાથાવતો પટિવિજ્ઝિંસુ, યથા ચ તે તથધમ્મે દુક્ખાદયો અવિપરીતતો અબ્ભઞ્ઞિંસુ, રૂપાદિકે ચ વિસયે યથા તે દિટ્ઠમત્તાદિવસેનેવ પસ્સિંસુ, યથા વા પન તે અટ્ઠ અનરિયવોહારે વજ્જેત્વા અરિયવોહારવસેનેવ પવત્તવાચા, વાચાનુરૂપઞ્ચ પવત્તકાયા, કાયાનુરૂપઞ્ચ પવત્તવાચા, તથા અયમ્પિ અરિયપુગ્ગલોતિ તથાગતં, ચતુસચ્ચબુદ્ધતાય બુદ્ધં, પુગ્ગલવેરં કિલેસવેરં અત્તાનુવાદાદિભયઞ્ચ અતિક્કન્તન્તિ વેરભયાતીતં. સબ્બેસં કિલેસાભિસઙ્ખારાદીનં પહીનત્તા સબ્બપ્પહાયિનં બુદ્ધાદયો અરિયા આહુ કથેન્તિ કિત્તેન્તીતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયરાગસુત્તવણ્ણના

૬૯. દસમે અતરીતિ તિણ્ણો, ન તિણ્ણો અતિણ્ણો. સમુદ્દન્તિ સંસારસમુદ્દં, ચક્ખાયતનાદિસમુદ્દં વા. તદુભયમ્પિ દુપ્પૂરણટ્ઠેન સમુદ્દો વિયાતિ સમુદ્દં. અથ વા સમુદ્દનટ્ઠેન સમુદ્દં, કિલેસવસ્સનેન સત્તસન્તાનસ્સ કિલેસસદનતોતિ અત્થો. સવીચિન્તિ કોધૂપાયાસવીચીહિ સવીચિં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘વીચિભયન્તિ ખો, ભિક્ખુ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૯; મ. નિ. ૨.૧૬૨). સાવટ્ટન્તિ પઞ્ચકામગુણાવટ્ટેહિ સહ આવટ્ટં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘આવટ્ટભયન્તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૯; મ. નિ. ૨.૧૬૪; અ. નિ. ૪.૧૨૨). સગહં સરક્ખસન્તિ અત્તનો ગોચરગતાનં અનત્થજનનતો ચણ્ડમકરમચ્છકચ્છપરક્ખસસદિસેહિ વિસભાગપુગ્ગલેહિ સહિતં. તથા ચાહ ‘‘સગહં સરક્ખસન્તિ ખો, ભિક્ખુ, માતુગામસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૯). અતરીતિ મગ્ગપઞ્ઞાનાવાય યથાવુત્તં સમુદ્દં ઉત્તરિ. તિણ્ણોતિ નિત્તિણ્ણો. પારઙ્ગતોતિ તસ્સ સમુદ્દસ્સ પારં પરતીરં નિરોધં ઉપગતો. થલે તિટ્ઠતીતિ તતો એવ સંસારમહોઘં કામાદિમહોઘઞ્ચ અતિક્કમિત્વા થલે પરતીરે નિબ્બાને બાહિતપાપબ્રાહ્મણો તિટ્ઠતીતિ વુચ્ચતિ.

ઇધાપિ ગાથા સુક્કપક્ખવસેનેવ આગતા. તત્થ ઊમિભયન્તિ યથાવુત્તઊમિભયં, ભાયિતબ્બં એતસ્માતિ તં ઊમિ ભયં. દુત્તરન્તિ દુરતિક્કમં. અચ્ચતારીતિ અતિક્કમિ.

સઙ્ગાતિગોતિ રાગાદીનં પઞ્ચન્નં સઙ્ગાનં અતિક્કન્તત્તા પહીનત્તા સઙ્ગાતિગો. અત્થઙ્ગતો સો ન પમાણમેતીતિ સો એવંભૂતો અરહા રાગાદીનં પમાણકરધમ્માનં અચ્ચન્તમેવ અત્થં ગતત્તા અત્થઙ્ગતો, તતો એવ સીલાદિધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિયા ચ ‘‘એદિસો સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાયા’’તિ કેનચિ પમિણિતું અસક્કુણેય્યો પમાણં ન એતિ, અથ વા અનુપાદિસેસનિબ્બાનસઙ્ખાતં અત્થં ગતો સો અરહા ‘‘ઇમાય નામ ગતિયા ઠિતો, એદિસો ચ નામગોત્તેના’’તિ પમિણિતું અસક્કુણેય્યતાય પમાણં ન એતિ ન ઉપગચ્છતિ. તતો એવ અમોહયિ મચ્ચુરાજં, તેન અનુબન્ધિતું અસક્કુણેય્યોતિ વદામીતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયાવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. ઇતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે પઠમપઞ્ચમછટ્ઠેસુ વટ્ટં કથિતં, દુતિયસત્તમઅટ્ઠમેસુ વિવટ્ટં, સેસેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.