૩. તતિયવગ્ગો

૧. મિચ્છાદિટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૭૦. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે દિટ્ઠા મયાતિ મયા દિટ્ઠા, મમ સમન્તચક્ખુના દિબ્બચક્ખુના ચાતિ દ્વીહિપિ ચક્ખૂહિ દિટ્ઠા પચ્ચક્ખતો વિદિતા. તેન અનુસ્સવાદિં પટિક્ખિપતિ, અયઞ્ચ અત્થો ઇદાનેવ પાળિયં આગમિસ્સતિ. કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતાતિ કાયદુચ્ચરિતેન સમઙ્ગીભૂતા. અરિયાનં ઉપવાદકાતિ બુદ્ધાદીનં અરિયાનં અન્તમસો ગિહિસોતાપન્નાનમ્પિ ગુણપરિધંસનેન અભૂતબ્ભક્ખાનેન ઉપવાદકા અક્કોસકા ગરહકા. મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ વિપરીતદસ્સના. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનાતિ મિચ્છાદસ્સનહેતુ સમાદિન્નનાનાવિધકમ્મા યે ચ, મિચ્છાદિટ્ઠિમૂલકેસુ કાયકમ્માદીસુ અઞ્ઞેપિ સમાદપેન્તિ. એત્થ ચ વચીમનોદુચ્ચરિતગ્ગહણેનેવ અરિયૂપવાદમિચ્છાદિટ્ઠીસુ ગહિતાસુ પુનવચનં મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં નેસં. મહાસાવજ્જો હિ અરિયૂપવાદો આનન્તરિયસદિસો. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો, સમાધિસમ્પન્નો, પઞ્ઞાસમ્પન્નો, દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય; એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ તં વાચં અપ્પહાય, તં ચિત્તં અપ્પહાય, તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૯).

મિચ્છાદિટ્ઠિતો ચ મહાસાવજ્જતરં નામ અઞ્ઞં નત્થિ. યથાહ –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહાસાવજ્જતરં યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, વજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦).

તં ખો પનાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ અત્તપચ્ચક્ખભાવં દળ્હતરં કત્વા દસ્સેતું આરદ્ધં. તમ્પિ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ગાથાસુ મિચ્છા મનં પણિધાયાતિ અભિજ્ઝાદીનં વસેન ચિત્તં અયોનિસો ઠપેત્વા. મિચ્છા વાચઞ્ચ ભાસિયાતિ મિચ્છા મુસાવાદાદિવસેન વાચં ભાસિત્વા. મિચ્છા કમ્માનિ કત્વાનાતિ પાણાતિપાતાદિવસેન કાયકમ્માનિ કત્વા. અથ વા મિચ્છા મનં પણિધાયાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન ચિત્તં વિપરીતં ઠપેત્વા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇદાનિસ્સ તથા દુચ્ચરિતચરણે કારણં દસ્સેતિ અપ્પસ્સુતોતિ, અત્તનો પરેસઞ્ચ હિતાવહેન સુતેન વિરહિતોતિ અત્થો. અપુઞ્ઞકરોતિ તતો એવ અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદતાય કિબ્બિસકારી પાપધમ્મો. અપ્પસ્મિં ઇધ જીવિતેતિ ઇધ મનુસ્સલોકે જીવિતે અતિપરિત્તે. તથા ચાહ ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૩; સં. નિ. ૧.૧૪૫), ‘‘અપ્પમાયુ મનુસ્સાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૪૫; મહાનિ. ૧૦) ચ. તસ્મા બહુસ્સુતો સપ્પઞ્ઞો સીઘં પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગૂપગો નિબ્બાનપતિટ્ઠો વા હોતિ. યો પન અપ્પસ્સુતો અપુઞ્ઞકરો, કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો નિરયં સો ઉપપજ્જતીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમ્માદિટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૭૧. દુતિયે પઠમસુત્તે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિસ્સરણિયસુત્તવણ્ણના

૭૨. તતિયે નિસ્સરણિયાતિ નિસ્સરણપટિસંયુત્તા. ધાતુયોતિ સત્તસુઞ્ઞસભાવા. કામાનન્તિ કિલેસકામાનઞ્ચેવ વત્થુકામાનઞ્ચ. અથ વા કામાનન્તિ કિલેસકામાનં. કિલેસકામતો હિ નિસ્સરણા વત્થુકામેહિપિ નિસ્સરણંયેવ હોતિ, ન અઞ્ઞથા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ન તે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો;

તિટ્ઠન્તિ ચિત્રાનિ તથેવ લોકે,

અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દ’’ન્તિ. (અ. નિ. ૬.૬૩);

નિસ્સરણન્તિ અપગમો. નેક્ખમ્મન્તિ પઠમજ્ઝાનં, વિસેસતો તં અસુભારમ્મણં દટ્ઠબ્બં. યો પન તં ઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયમગ્ગં પત્વા અનાગામિમગ્ગેન નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, તસ્સ ચિત્તં અચ્ચન્તમેવ કામેહિ નિસ્સટન્તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠતો કામાનં નિસ્સરણં વેદિતબ્બં. રૂપાનન્તિ રૂપધમ્માનં, વિસેસેન સદ્ધિં આરમ્મણેહિ કુસલવિપાકકિરિયાભેદતો સબ્બેસં રૂપાવચરધમ્માનં. આરુપ્પન્તિ અરૂપાવચરજ્ઝાનં. કેચિ પન ‘‘કામાન’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘સબ્બેસં કામાવચરધમ્માન’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. ‘‘નેક્ખમ્મ’’ન્તિ ચ ‘‘પઞ્ચ રૂપાવચરજ્ઝાનાની’’તિ. તં અટ્ઠકથાસુ નત્થિ, ન યુજ્જતિ ચ. ભૂતન્તિ જાતં. સઙ્ખતન્તિ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતં. પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ કારણતો નિબ્બત્તં. તીહિપિ પદેહિ તેભૂમકે ધમ્મે અનવસેસતો પરિયાદિયતિ. નિરોધોતિ નિબ્બાનં. એત્થ ચ પઠમાય ધાતુયા કામપરિઞ્ઞા વુત્તા, દુતિયાય રૂપપરિઞ્ઞા, તતિયાય સબ્બસઙ્ખતપરિઞ્ઞા સબ્બભવસમતિક્કમો વુત્તો.

ગાથાસુ કામનિસ્સરણં ઞત્વાતિ ‘‘ઇદં કામનિસ્સરણં – એવઞ્ચ કામતો નિસ્સરણ’’ન્તિ જાનિત્વા. અતિક્કમતિ એતેનાતિ અતિક્કમો, અતિક્કમનૂપાયો, તં અતિક્કમં આરુપ્પં ઞત્વા. સબ્બે સઙ્ખારા સમન્તિ વૂપસમન્તિ એત્થાતિ સબ્બસઙ્ખારસમથો, નિબ્બાનં, તં ફુસં ફુસન્તો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સન્તતરસુત્તવણ્ણના

૭૩. ચતુત્થે રૂપેહીતિ રૂપાવચરધમ્મેહિ. સન્તતરાતિ અતિસયેન સન્તા. રૂપાવચરધમ્મા હિ કિલેસવિક્ખમ્ભનતો વિતક્કાદિઓળારિકઙ્ગપ્પહાનતો સમાધિભૂમિભાવતો ચ સન્તા નામ, આરુપ્પા પન તેહિપિ અઙ્ગસન્તતાય ચેવ આરમ્મણસન્તતાય ચ અતિસયેન સન્તવુત્તિકા, તેન સન્તતરાતિ વુત્તા. નિરોધોતિ નિબ્બાનં. સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિતોપિ હિ ચતુત્થારુપ્પતો ફલસમાપત્તિયોવ સન્તતરા કિલેસદરથપટિપસ્સદ્ધિતો નિબ્બાનારમ્મણતો ચ, કિમઙ્ગં પન સબ્બસઙ્ખારસમથો નિબ્બાનં. તેન વુત્તં ‘‘આરુપ્પેહિ નિરોધો સન્તતરો’’તિ.

ગાથાસુ રૂપૂપગાતિ રૂપભવૂપગા. રૂપભવો હિ ઇધ રૂપન્તિ વુત્તો, ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ વિય. અરૂપટ્ઠાયિનોતિ અરૂપાવચરા. નિરોધં અપ્પજાનન્તા, આગન્તારો પુનબ્ભવન્તિ એતેન રૂપારૂપાવચરધમ્મેહિ નિરોધસ્સ સન્તભાવમેવ દસ્સેતિ. અરૂપેસુ અસણ્ઠિતાતિ અરૂપરાગેન અરૂપભવેસુ અપ્પતિટ્ઠહન્તા, તેપિ પરિજાનન્તાતિ અત્થો. નિરોધે યે વિમુચ્ચન્તીતિ એત્થ યેતિ નિપાતમત્તં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૪. પઞ્ચમે પુત્તાતિ અત્રજા ઓરસપુત્તા, દિન્નકાદયોપિ વા. સન્તોતિ ભવન્તા સંવિજ્જમાના લોકસ્મિન્તિ ઇમસ્મિં લોકે ઉપલબ્ભમાના. અત્થિભાવેન સન્તો, પાકટભાવેન વિજ્જમાના. અતિજાતોતિ અત્તનો ગુણેહિ માતાપિતરો અતિક્કમિત્વા જાતો, તેહિ અધિકગુણોતિ અત્થો. અનુજાતોતિ ગુણેહિ માતાપિતૂનં અનુરૂપો હુત્વા જાતો, તેહિ સમાનગુણોતિ અત્થો. અવજાતોતિ ગુણેહિ માતાપિતૂનં અધમો હુત્વા જાતો, તેહિ હીનગુણોતિ અત્થો. યેહિ પન ગુણેહિ યુત્તો માતાપિતૂનં અધિકો સમો હીનોતિ ચ અધિપ્પેતો, તે વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુત્તો અતિજાતો હોતી’’તિ કથેતુકમ્યતાય પુચ્છં કત્વા ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, પુત્તસ્સા’’તિઆદિના નિદ્દેસો આરદ્ધો.

તત્થ ન બુદ્ધં સરણં ગતાતિઆદીસુ બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખાધિગમપરિભાવિતં ખન્ધસન્તાનં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં વા સચ્ચાભિસમ્બોધિં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિકો સત્તાતિસયો બુદ્ધો. યથાહ –

‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧) –

અયં તાવ અત્થતો બુદ્ધવિભાવના.

બ્યઞ્જનતો પન સવાસનાય કિલેસનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમેન બુદ્ધવા પટિબુદ્ધવાતિ બુદ્ધો, બુદ્ધિયા વા વિકસિતભાવેન બુદ્ધવા વિબુદ્ધવાતિ બુદ્ધો, બુજ્ઝિતાતિ બુદ્ધો, બોધેતાતિ બુદ્ધોતિ એવમાદિના નયેન વેદિતબ્બો. યથાહ –

‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો, સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો, અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો, વિસવિતાય બુદ્ધો, ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, નિરુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, એકન્તવીતરાગોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતદોસોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતમોહોતિ બુદ્ધો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ બુદ્ધો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધો, અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભાતિ બુદ્ધો, બુદ્ધોતિ ચેતં નામં ન માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, અથ ખો વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં બુદ્ધો’’તિ (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨).

હિંસતીતિ સરણં, સબ્બં અનત્થં અપાયદુક્ખં સબ્બં સંસારદુક્ખં હિંસતિ વિનાસેતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો. સરણં ગતાતિ ‘‘બુદ્ધો ભગવા અમ્હાકં સરણં ગતિ પરાયણં પટિસરણં અઘસ્સ હન્તા હિતસ્સ વિધાતા’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન બુદ્ધં ભગવન્તં ગચ્છામ ભજામ સેવામ પયિરુપાસામ. એવં વા જાનામ બુજ્ઝામાતિ એવં ગતા ઉપગતા બુદ્ધં સરણં ગતા. તપ્પટિક્ખેપેન ન બુદ્ધં સરણં ગતા.

ધમ્મં સરણં ગતાતિ અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચતૂસુ અપાયેસુ અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો. સો અત્થતો અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ વિત્થારો (અ. નિ. ૪.૩૪).

ન કેવલઞ્ચ અરિયમગ્ગનિબ્બાનાનિ એવ, અપિચ ખો અરિયફલેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મો ચ. વુત્તઞ્હેતં છત્તમાણવકવિમાને –

‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં,

ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં,

ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૭);

તત્થ હિ રાગવિરાગોતિ મગ્ગો કથિતો, અનેજમસોકન્તિ ફલં, ધમ્મસઙ્ખતન્તિ નિબ્બાનં, અપ્પટિકૂલં મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તન્તિ પિટકત્તયેન વિભત્તા સબ્બધમ્મક્ખન્ધા કથિતા. તં ધમ્મં વુત્તનયેન સરણન્તિ ગતા ધમ્મં સરણં ગતા. તપ્પટિક્ખેપેન ન ધમ્મં સરણં ગતા.

દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેન સંહતોતિ સઙ્ઘો. સો અત્થતો અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહો. વુત્તઞ્હેતં તસ્મિં એવ વિમાને –

‘‘યત્થ ચ દિન્ન મહપ્ફલમાહુ,

ચતૂસુ સુચીસુ પુરિસયુગેસુ;

અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તે,

સઙ્ઘમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૮);

તં સઙ્ઘં વુત્તનયેન સરણન્તિ ગતા સઙ્ઘં સરણં ગતા. તપ્પટિક્ખેપેન ન સઙ્ઘં સરણં ગતાતિ.

એત્થ ચ સરણગમનકોસલ્લત્થં સરણં સરણગમનં, યો ચ સરણં ગચ્છતિ સરણગમનપ્પભેદો, ફલં, સંકિલેસો, ભેદો, વોદાનન્તિ અયં વિધિ વેદિતબ્બો.

તત્થ પદત્થતો તાવ હિંસતીતિ સરણં, સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિં પરિકિલેસં હનતિ વિનાસેતીતિ અત્થો, રતનત્તયસ્સેતં અધિવચનં. અથ વા હિતે પવત્તનેન અહિતા નિવત્તનેન ચ સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ બુદ્ધો સરણં, ભવકન્તારતો ઉત્તારણેન અસ્સાસદાનેન ચ ધમ્મો, અપ્પકાનમ્પિ કારાનં વિપુલફલપટિલાભકરણેન સઙ્ઘો. તસ્મા ઇમિનાપિ પરિયાયેન રતનત્તયં સરણં. તપ્પસાદતગ્ગરુતાહિ વિહતકિલેસો તપ્પરાયણતાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં. તંસમઙ્ગિસત્તો સરણં ગચ્છતિ, વુત્તપ્પકારેન ચિત્તુપ્પાદેન ‘‘એતાનિ મે તીણિ રતનાનિ સરણં, એતાનિ પરાયણ’’ન્તિ એવં ઉપેતીતિ અત્થો. એવં તાવ સરણં સરણગમનં, યો ચ સરણં ગચ્છતીતિ ઇદં તયં વેદિતબ્બં.

પભેદતો પન દુવિધં સરણગમનં – લોકિયં, લોકુત્તરઞ્ચ. તત્થ લોકુત્તરં દિટ્ઠસચ્ચાનં મગ્ગક્ખણે સરણગમનુપક્કિલેસસમુચ્છેદેન આરમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતિ, લોકિયં પુથુજ્જનાનં સરણગમનુપક્કિલેસવિક્ખમ્ભનેન આરમ્મણતો બુદ્ધાદિગુણારમ્મણં હુત્વા ઇજ્ઝતિ. તં અત્થતો બુદ્ધાદીસુ વત્થૂસુ સદ્ધાપટિલાભો, સદ્ધામૂલિકા ચ સમ્માદિટ્ઠિ દસસુ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ.

તયિદં ચતુધા પવત્તતિ – અત્તસન્નિય્યાતનેન, તપ્પરાયણતાય, સિસ્સભાવૂપગમનેન, પણિપાતેનાતિ. તત્થ અત્તસન્નિય્યાતનં નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં અત્તાનં બુદ્ધસ્સ નિય્યાતેમિ, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સા’’તિ એવં બુદ્ધાદીનં અત્તપરિચ્ચજનં. તપ્પરાયણં નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં બુદ્ધપરાયણો, ધમ્મપરાયણો, સઙ્ઘપરાયણો ઇતિ મં ધારેહી’’તિ એવં તપ્પટિસરણભાવો તપ્પરાયણતા. સિસ્સભાવૂપગમનં નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં બુદ્ધસ્સ અન્તેવાસિકો, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સ ઇતિ મં ધારેતૂ’’તિ એવં સિસ્સભાવસ્સ ઉપગમનં. પણિપાતો નામ ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા અહં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મં બુદ્ધાદીનં એવ તિણ્ણં વત્થૂનં કરોમિ ઇતિ મં ધારેતૂ’’તિ એવં બુદ્ધાદીસુ પરમનિપચ્ચકારો. ઇમેસઞ્હિ ચતુન્નં આકારાનં અઞ્ઞતરં કરોન્તેન ગહિતં એવ હોતિ સરણગમનં.

અપિચ ‘‘ભગવતો અત્તાનં પરિચ્ચજામિ, ધમ્મસ્સ, સઙ્ઘસ્સ અત્તાનં પરિચ્ચજામિ, જીવિતં પરિચ્ચજામિ, પરિચ્ચત્તો એવ મે અત્તા જીવિતઞ્ચ, જીવિતપરિયન્તિકં બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, બુદ્ધો મે સરણં તાણં લેણ’’ન્તિ એવમ્પિ અત્તસન્નિય્યાતનં વેદિતબ્બં. ‘‘સત્થારઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં, ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યં; સુગતઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં, ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યં; સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં; ભગવન્તમેવ પસ્સેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) એવં મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સરણગમનં વિય સિસ્સભાવૂપગમનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘સો અહં વિચરિસ્સામિ, ગામા ગામં પુરા પુરં;

નમસ્સમાનો સમ્બુદ્ધં, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મત’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૯૪) –

એવં આળવકાદીનં સરણગમનં વિય તપ્પરાયણતા વેદિતબ્બા. ‘‘અથ ખો, બ્રહ્માયુ, બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવતો પાદાનિ મુખેન ચ પરિચુમ્બતિ, પાણીહિ ચ પરિસમ્બાહતિ, નામઞ્ચ સાવેતિ ‘બ્રહ્માયુ અહં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો, બ્રહ્માયુ અહં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો’’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૪) એવં પણિપાતો દટ્ઠબ્બો.

સો પનેસ ઞાતિભયાચરિયદક્ખિણેય્યવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ દક્ખિણેય્યપણિપાતેન સરણગમનં હોતિ, ન ઇતરેહિ. સેટ્ઠવસેનેવ હિ સરણં ગય્હતિ, સેટ્ઠવસેન ભિજ્જતિ. તસ્મા યો ‘‘અયમેવ લોકે સબ્બસત્તુત્તમો અગ્ગદક્ખિણેય્યો’’તિ વન્દતિ, તેનેવ સરણં ગહિતં હોતિ, ન ઞાતિભયાચરિયસઞ્ઞાય વન્દન્તેન. એવં ગહિતસરણસ્સ ઉપાસકસ્સ વા ઉપાસિકાય વા અઞ્ઞતિત્થિયેસુ પબ્બજિતમ્પિ ‘‘ઞાતકો મે અય’’ન્તિ વન્દતો સરણં ન ભિજ્જતિ, પગેવ અપબ્બજિતં. તથા રાજાનં ભયેન વન્દતો. સો હિ રટ્ઠપૂજિતત્તા અવન્દિયમાનો અનત્થમ્પિ કરેય્યાતિ. તથા યંકિઞ્ચિ સિપ્પં સિક્ખાપકં તિત્થિયમ્પિ ‘‘આચરિયો મે અય’’ન્તિ વન્દતોપિ ન ભિજ્જતિ. એવં સરણગમનસ્સ પભેદો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ લોકુત્તરસ્સ સરણગમનસ્સ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલં, સબ્બદુક્ખક્ખયો આનિસંસફલં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો;

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ.

‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘એતં ખો સરણં ખેમં, એતં સરણમુત્તમં;

એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૯૦-૧૯૨);

અપિચ નિચ્ચતો અનુપગમનાદીનિપિ એતસ્સ આનિસંસફલં વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, કઞ્ચિ ધમ્મં અત્તતો ઉપગચ્છેય્ય, માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, પિતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, અરહન્તં જીવિતા વોરોપેય્ય, દુટ્ઠચિત્તો તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૭-૧૨૮; અ. નિ. ૧.૨૬૮-૨૭૬; વિભ. ૮૦૯).

લોકિયસ્સ પન સરણગમનસ્સ ભવસમ્પદાપિ ભોગસમ્પદાપિ ફલમેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે,

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં,

દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૩૭);

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો અસીતિયા દેવતાસહસ્સેહિ સદ્ધિં યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં ઠિતં ખો સક્કં દેવાનમિન્દં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ – ‘સાધુ ખો, દેવાનમિન્દ, બુદ્ધં સરણગમનં હોતિ. બુદ્ધં સરણગમનહેતુ ખો, દેવાનમિન્દ, એવમિધેકચ્ચે સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. તે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હન્તિ – દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન, દિબ્બેહિ રૂપેહિ, દિબ્બેહિ સદ્દેહિ, દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ, દિબ્બેહિ રસેહિ, દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ…પે… ધમ્મં, સઙ્ઘં…પે… ફોટ્ઠબ્બેહી’’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧).

વેલામસુત્તાદિવસેનપિ (અ. નિ. ૯.૨૦) સરણગમનસ્સ ફલવિસેસો વેદિતબ્બો. એવં સરણગમનસ્સ ફલં વેદિતબ્બં.

લોકિયસરણગમનઞ્ચેત્થ તીસુ વત્થૂસુ અઞ્ઞાણસંસયમિચ્છાઞાણાદીહિ સંકિલિસ્સતિ, ન મહાજુતિકં હોતિ ન મહાવિપ્ફારં. લોકુત્તરસ્સ પન સંકિલેસો નત્થિ. લોકિયસ્સ ચ સરણગમનસ્સ દુવિધો ભેદો – સાવજ્જો, અનવજ્જો ચ. તત્થ સાવજ્જો અઞ્ઞસત્થારાદીસુ અત્તસન્નિય્યાતનાદીહિ હોતિ, સો અનિટ્ઠફલો. અનવજ્જો કાલકિરિયાય, સો અવિપાકત્તા અફલો. લોકુત્તરસ્સ પન નેવત્થિ ભેદો. ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો અઞ્ઞં સત્થારં ન ઉદ્દિસતીતિ એવં સરણગમનસ્સ સંકિલેસો ચ ભેદો ચ વેદિતબ્બો.

વોદાનમ્પિ ચ લોકિયસ્સેવ યસ્સ હિ સંકિલેસો, તસ્સેવ તતો વોદાનેન ભવિતબ્બં. લોકુત્તરં પન નિચ્ચવોદાનમેવાતિ.

પાણાતિપાતાતિ એત્થ પાણસ્સ સરસેનેવ પતનસભાવસ્સ અન્તરા એવ અતિપાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતનન્તિ અત્થો. અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો, પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ ખન્ધસન્તાનો, યો સત્તોતિ વોહરીયતિ, પરમત્થતો રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયં. રૂપજીવિતિન્દ્રિયે હિ વિકોપિતે ઇતરમ્પિ તંસમ્બન્ધતાય વિનસ્સતીતિ. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. યાય હિ ચેતનાય પવત્તમાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ નિસ્સયભૂતેસુ ઉપક્કમકરણહેતુકમહાભૂતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકમહાભૂતા પુરિમસદિસા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, વિસદિસા એવ ઉપ્પજ્જન્તિ, સા તાદિસપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પાણાતિપાતો. લદ્ધૂપક્કમાનિ હિ ભૂતાનિ પુરિમભૂતાનિ વિય ન વિસદાનીતિ સમાનજાતિયાનં કારણાનિ ન હોન્તીતિ. ‘‘કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા’’તિ ઇદં મનોદ્વારે પવત્તાય વધકચેતનાય પાણાતિપાતતાસમ્ભવદસ્સનં. કુલુમ્બસુત્તેપિ હિ ‘‘ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતો વસિપ્પત્તો અઞ્ઞિસ્સા કુચ્છિગતં ગબ્ભં પાપકેન મનસા અનુપેક્ખિતા હોતી’’તિ વિજ્જામયિદ્ધિ અધિપ્પેતા. સા ચ વચીદ્વારં મુઞ્ચિત્વા ન સક્કા નિબ્બત્તેતુન્તિ વચીદ્વારવસેનેવ નિપ્પજ્જતિ. યે પન ‘‘ભાવનામયિદ્ધિ તત્થ અધિપ્પેતા’’તિ વદન્તિ, તેસં વાદો કુસલત્તિકવેદનત્તિકવિતક્કત્તિકભૂમન્તરેહિ વિરુજ્ઝતિ.

સ્વાયં પાણાતિપાતો ગુણરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય. પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જો, ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જો.

એત્થ ચ પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો વેદિતબ્બા. યથાધિપ્પેતસ્સ પયોગસ્સ સહસા નિપ્ફાદનવસેન સકિચ્ચસાધિકાય બહુક્ખત્તું પવત્તજવનેહિ લદ્ધાસેવનાય ચ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય પયોગસ્સ મહન્તભાવો. સતિપિ કદાચિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ પાણે પયોગસ્સ સમભાવે મહન્તં હનન્તસ્સ ચેતના તિબ્બતરા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્થુમહન્તતાપિ ચેતનાય બલવભાવસ્સ કારણં. ઇતિ ઉભયમ્પેતં ચેતનાબલવભાવેનેવ મહાસાવજ્જતાય હેતુ હોતિ. તથા હન્તબ્બસ્સ મહાગુણભાવે તત્થ પવત્તઉપકારચેતના વિય ખેત્તવિસેસનિપ્ફત્તિયા અપકારચેતનાપિ બલવતી તિબ્બતરા ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સ મહાસાવજ્જતા દટ્ઠબ્બા. તસ્મા પયોગવત્થુઆદિપચ્ચયાનં અમહત્તેપિ ગુણમહન્તતાદિપચ્ચયેહિ ચેતનાય બલવભાવવસેનેવ મહાસાવજ્જતા વેદિતબ્બા.

તસ્સ પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ પઞ્ચ સમ્ભારા. પઞ્ચસમ્ભારયુત્તો પાણાતિપાતોતિ પઞ્ચસમ્ભારાવિનિમુત્તો દટ્ઠબ્બો. તેસુ પાણસઞ્ઞિતાવધકચિત્તાનિ પુબ્બભાગિયાનિપિ હોન્તિ, ઉપક્કમો વધકચેતનાસમુટ્ઠાપિતો. તસ્સ છ પયોગા – સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, થાવરો, વિજ્જામયો, ઇદ્ધિમયોતિ. તેસુ સહત્થેન નિબ્બત્તો સાહત્થિકો. પરેસં આણાપનવસેન પવત્તો આણત્તિકો. ઉસુસત્તિઆદીનં નિસ્સજ્જનવસેન પવત્તો નિસ્સગ્ગિયો. ઓપાતખણનાદિવસેન પવત્તો થાવરો. આથબ્બણિકાદીનં વિય મન્તપરિજપ્પનપયોગો વિજ્જામયો. દાઠાકોટ્ટનાદીનં વિય કમ્મવિપાકજિદ્ધિમયો.

એત્થાહ – ખણે ખણે નિરુજ્ઝનસભાવેસુ સઙ્ખારેસુ, કો હન્તા, કો વા હઞ્ઞતિ? યદિ ચિત્તચેતસિકસન્તાનો, સો અરૂપિતાય ન છેદનભેદનાદિવસેન વિકોપનસમત્થો, નાપિ વિકોપનીયો, અથ રૂપસન્તાનો, સો અચેતનતાય કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમોતિ ન તત્થ છેદનાદિના પાણાતિપાતો લબ્ભતિ, યથા મતસરીરે. પયોગોપિ પાણાતિપાતસ્સ યથાવુત્તો પહરણપ્પહારાદિકો અતીતેસુ સઙ્ખારેસુ ભવેય્ય અનાગતેસુ પચ્ચુપ્પન્નેસુ વા. તત્થ ન તાવ અતીતેસુ અનાગતેસુ ચ સમ્ભવતિ તેસં અવિજ્જમાનસભાવત્તા, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ચ સઙ્ખારાનં ખણિકત્તા સરસેનેવ નિરુજ્ઝનસભાવતાય વિનાસાભિમુખેસુ નિપ્પયોજનો પયોગો સિયા, વિનાસસ્સ ચ કારણરહિતત્તા ન પહરણપ્પહારાદિપ્પયોગહેતુકં મરણં, નિરીહત્તા ચ સઙ્ખારાનં કસ્સ સો પયોગો, ખણિકભાવેન વધાધિપ્પાયસમકાલમેવ ભિજ્જનકસ્સ યાવ કિરિયાપરિયોસાનકાલમનવટ્ઠાનતો કસ્સ વા પાણાતિપાતો કમ્મબન્ધોતિ?

વુચ્ચતે – યથાવુત્તવધકચેતનાસમઙ્ગી સઙ્ખારાનં પુઞ્જો સત્તસઙ્ખાતો હન્તા. તેન પવત્તિતવધપ્પયોગનિમિત્તં અપગતુસ્માવિઞ્ઞાણજીવિતિન્દ્રિયો મતોતિ વોહારસ્સ વત્થુભૂતો યથાવુત્તવધપ્પયોગાકરણે પુબ્બે વિય ઉદ્ધં પવત્તનારહો રૂપારૂપધમ્મપુઞ્જો હઞ્ઞતિ, ચિત્તચેતસિકસન્તાનો એવ વા. વધપ્પયોગાવિસયભાવેપિ તસ્સ પઞ્ચવોકારભવે રૂપસન્તાનાધીનવુત્તિતાય ભૂતરૂપેસુ કતપ્પયોગવસેન જીવિતિન્દ્રિયવિચ્છેદેન સોપિ વિચ્છિજ્જતીતિ ન પાણાતિપાતસ્સ અસમ્ભવો, નાપિ અહેતુકો, ન ચ પયોગો નિપ્પયોજનો. પચ્ચુપ્પન્નેસુ સઙ્ખારેસુ કતપ્પયોગવસેન તદનન્તરં ઉપ્પજ્જનારહસ્સ સઙ્ખારકલાપસ્સ તથા અનુપ્પત્તિતો ખણિકાનઞ્ચ સઙ્ખારાનં ખણિકમરણસ્સ ઇધ મરણભાવેન અનધિપ્પેતત્તા સન્તતિમરણસ્સ ચ યથાવુત્તનયેન સહેતુકભાવતો ન અહેતુકં મરણં, નિરીહકેસુપિ સઙ્ખારેસુ યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જિત્વા અત્થિભાવમત્તેનેવ અત્તનો અત્તનો અનુરૂપફલુપ્પાદનનિયતાનિ કારણાનિયેવ કરોન્તીતિ વુચ્ચતિ, યથા પદીપો પકાસેતીતિ, તથેવ ઘાતકવોહારો. ન ચ કેવલસ્સ વધાધિપ્પાયસહભુનો ચિત્તચેતસિકકલાપસ્સ પાણાતિપાતો ઇચ્છિતો, સન્તાનવસેન વત્તમાનસ્સેવ પન ઇચ્છિતોતિ અત્થેવ પાણાતિપાતેન કમ્મબન્ધો. સન્તાનવસેન વત્તમાનાનઞ્ચ પદીપાદીનં અત્થકિરિયાસિદ્ધિ દિસ્સતીતિ. અયઞ્ચ વિચારણા અદિન્નાદાનાદીસુપિ યથાસમ્ભવં વિભાવેતબ્બા. તસ્મા પાણાતિપાતા. ન પટિવિરતાતિ અપ્પટિવિરતા.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસ્સ હરણં થેય્યં ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ. તસ્મિં પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. તથા ખુદ્દકે પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, મહન્તે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુમહન્તતાય પયોગમહન્તતાય ચ. વત્થુસમત્તે પન સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં, તંતંગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં. વત્થુગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં પયોગસ્સ ચ મુદુભાવે અપ્પસાવજ્જં, તિબ્બભાવે મહાસાવજ્જં.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા – પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ. છ પયોગા સાહત્થિકાદયોવ. તે ચ ખો યથાનુરૂપં થેય્યાવહારો, પસય્હાવહારો, પરિકપ્પાવહારો, પટિચ્છન્નાવહારો, કુસાવહારોતિ ઇમેસં અવહારાનં વસેન પવત્તા. એત્થ ચ મન્તપરિજપ્પનેન પરસન્તકહરણં વિજ્જામયો પયોગો. વિના મન્તેન તાદિસેન ઇદ્ધાનુભાવસિદ્ધેન કાયવચીપયોગેન પરસન્તકસ્સ આકડ્ઢનં ઇદ્ધિમયો પયોગોતિ વેદિતબ્બો.

કામેસૂતિ મેથુનસમાચારેસુ. મિચ્છાચારોતિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુ મિચ્છાચારો. તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતાદયો દસ, ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો, ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં, દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞપુરિસા. સ્વાયં મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. ગુણરહિતેપિ ચ અભિભવિત્વા મિચ્છા ચરન્તસ્સ મહાસાવજ્જો, ઉભિન્નં સમાનચ્છન્દતાય અપ્પસાવજ્જો. સમાનચ્છન્દભાવેપિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અગમનીયવત્થુ, તસ્મિં સેવનચિત્તં, સેવનપયોગો, મગ્ગેનમગ્ગપ્પટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ. તત્થ અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ તયો, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ તયોતિ અનવસેસગ્ગહણેન ચત્તારો દટ્ઠબ્બા, અત્થસિદ્ધિ પન તીહેવ. એકો પયોગો સાહત્થિકોવ.

મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જકો કાયવચીપયોગો, વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો મુસાતિ અભૂતં વત્થુ, વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. તસ્મા અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞાપનપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો.

સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય નત્થીતિ આદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનવસેન વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન ‘‘દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો. તથા યસ્સ અત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જો. કિલેસાનં મુદુતિબ્બતાવસેન ચ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા લબ્ભતેવ.

તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અતથં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તં, તજ્જો વાયામો, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન હિ પયોગે કતેપિ પરેન તસ્મિં અત્થે અવિઞ્ઞાતે વિસંવાદનસ્સ અસિજ્ઝનતો પરસ્સ તદત્થવિજાનનમ્પિ એકો સમ્ભારો વેદિતબ્બો. કેચિ પન ‘‘અભૂતવચનં, વિસંવાદનચિત્તં, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ તયો સમ્ભારા’’તિ વદન્તિ. સચે પન પરો દન્ધતાય વિચારેત્વા તમત્થં જાનાતિ, સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય પવત્તત્તા કિરિયાસમુટ્ઠાપકચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ.

સુરાતિ પિટ્ઠસુરા, પૂવસુરા, ઓદનસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચ સુરા. મેરયન્તિ પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, મધ્વાસવો, ગુળાસવો સમ્ભારસંયુત્તોતિ પઞ્ચ આસવા. તદુભયમ્પિ મદનીયટ્ઠેન મજ્જં. યાય ચેતનાય તં પિવતિ, સા પમાદકારણત્તા પમાદટ્ઠાનં. લક્ખણતો પન યથાવુત્તસ્સ સુરામેરયસઙ્ખાતસ્સ મજ્જસ્સ બીજતો પટ્ઠાય મદવસેન કાયદ્વારપ્પવત્તા પમાદચેતના સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં. તસ્સ મજ્જભાવો, પાતુકમ્યતાચિત્તં, તજ્જો વાયામો, અજ્ઝોહરણન્તિ ચત્તારો સમ્ભારા. અકુસલચિત્તેનેવ ચસ્સ પાતબ્બતો એકન્તેન સાવજ્જભાવો. અરિયસાવકાનં પન વત્થું અજાનન્તાનમ્પિ મુખં ન પવિસતિ, પગેવ જાનન્તાનં. અડ્ઢપસતમત્તસ્સ પાનં અપ્પસાવજ્જં, અદ્ધાળ્હકમત્તસ્સ પાનં તતો મહન્તં મહાસાવજ્જં, કાયસઞ્ચાલનસમત્થં બહું પિવિત્વા ગામઘાતકાદિકમ્મં કરોન્તસ્સ મહાસાવજ્જમેવ. પાપકમ્મઞ્હિ પાણાતિપાતં પત્વા ખીણાસવે મહાસાવજ્જં, અદિન્નાદાનં પત્વા ખીણાસવસ્સ સન્તકે મહાસાવજ્જં, મિચ્છાચારં પત્વા ખીણાસવાય ભિક્ખુનિયા વીતિક્કમે, મુસાવાદં પત્વા મુસાવાદેન સઙ્ઘભેદે, સુરાપાનં પત્વા કાયસઞ્ચાલનસમત્થં બહું પિવિત્વા ગામઘાતકાદિકમ્મં મહાસાવજ્જં. સબ્બેહિપિ ચેતેહિ મુસાવાદેન સઙ્ઘભેદોવ મહાસાવજ્જો. તઞ્હિ કત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ.

ઇદાનિ એતેસુ સભાવતો, આરમ્મણતો, વેદનતો, મૂલતો, કમ્મતો, ફલતોતિ છહિ આકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ સભાવતો પાણાતિપાતાદયો સબ્બેપિ ચેતનાસભાવાવ. આરમ્મણતો પાણાતિપાતો જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણો, અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણં વા સઙ્ખારારમ્મણં વા, મિચ્છાચારો ફોટ્ઠબ્બવસેન સઙ્ખારારમ્મણો, સત્તારમ્મણોતિ એકે. મુસાવાદો સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા, સુરાપાનં સઙ્ખારારમ્મણં. વેદનતો પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનો, અદિન્નાદાનં તિવેદનં, મિચ્છાચારો સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદનો, તથા સુરાપાનં. સન્નિટ્ઠાપકચિત્તેન પન ઉભયમ્પિ મજ્ઝત્તવેદનં ન હોતિ. મુસાવાદો તિવેદનો. મૂલતો પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકો, અદિન્નાદાનં મુસાવાદો ચ દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા, મિચ્છાચારો સુરાપાનઞ્ચ લોભમોહવસેન દ્વિમૂલં. કમ્મતો મુસાવાદોયેવેત્થ વચીકમ્મં, સેસં ચતુબ્બિધમ્પિ કાયકમ્મમેવ. ફલતો સબ્બેપિ અપાયૂપપત્તિફલા ચેવ સુગતિયમ્પિ અપ્પાયુકતાદિનાનાવિધઅનિટ્ઠફલા ચાતિ એવમેત્થ સભાવાદિતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

અપ્પટિવિરતાતિ સમાદાનવિરતિયા સમ્પત્તવિરતિયા ચ અભાવેન ન પટિવિરતા. દુસ્સીલાતિ તતો એવ પઞ્ચસીલમત્તસ્સાપિ અભાવેન નિસ્સીલા. પાપધમ્માતિ લામકધમ્મા, હીનાચારા. પાણાતિપાતા પટિવિરતોતિ સિક્ખાપદસમાદાનેન પાણાતિપાતતો વિરતો, આરકા ઠિતો. એસ નયો સેસેસુપિ.

ઇધાપિ પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીનં સભાવતો આરમ્મણતો, વેદનતો, મૂલતો, કમ્મતો, સમાદાનતો, ભેદતો, ફલતો ચ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. તત્થ સભાવતો પઞ્ચપિ ચેતનાયોપિ હોન્તિ વિરતિયોપિ, વિરતિવસેન પન દેસના આગતા. યા પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ ‘‘યા તસ્મિં સમયે પાણાતિપાતા આરતિ વિરતી’’તિ એવં વુત્તા કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ. સા પભેદતો તિવિધા – સમ્પત્તવિરતિ, સમાદાનવિરતિ, સમુચ્છેદવિરતીતિ. તત્થ અસમાદિન્નસિક્ખાપદાનં અત્તનો જાતિવયબાહુસચ્ચાદીનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘અયુત્તમેતં અમ્હાકં કાતુ’’ન્તિ સમ્પત્તવત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ નામ. સમાદિન્નસિક્ખાપદાનં સિક્ખાપદસમાદાને તદુત્તરિ ચ અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ સમાદાનવિરતિ નામ. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા પન વિરતિ સમુચ્છેદવિરતિ નામ, યસ્સા ઉપ્પત્તિતો પટ્ઠાય અરિયપુગ્ગલાનં ‘‘પાણં ઘાતેસ્સામા’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ. તાસુ સમાદાનવિરતિ ઇધાધિપ્પેતા.

આરમ્મણતો પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ એતેસં આરમ્મણાનિ. વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વિરતિ નામ હોતિ. યથા પન નિબ્બાનારમ્મણો અરિયમગ્ગો કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણાયેવ એતે કુસલધમ્મા પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તિ. વેદનતો સબ્બાપિ સુખવેદનાવ.

મૂલતો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસઅમોહવસેન તિમૂલા હોન્તિ, ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસવસેન દ્વિમૂલા. કમ્મતો મુસાવાદા વેરમણિ વચીકમ્મં, સેસા કાયકમ્મં. સમાદાનતો અઞ્ઞસ્સ ગરુટ્ઠાનિયસ્સ સન્તિકે તં અલભન્તેન સયમેવ વા પઞ્ચ સીલાનિ એકજ્ઝં પાટિયેક્કં વા સમાદિયન્તેન સમાદિન્નાનિ હોન્તિ. ભેદતો ગહટ્ઠાનં યં યં વીતિક્કન્તં, તં તદેવ ભિજ્જતિ, ઇતરં ન ભિજ્જતિ. કસ્મા? ગહટ્ઠા હિ અનિબદ્ધસીલા હોન્તિ, યં યં સક્કોન્તિ, તં તદેવ રક્ખન્તિ. પબ્બજિતાનં પન એકસ્મિં વીતિક્કન્તે સબ્બાનિ ભિજ્જન્તીતિ.

ફલતોતિ પાણાતિપાતા વેરમણિયા ચેત્થ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પન્નતા, આરોહપરિણાહસમ્પત્તિ, જવનસમ્પત્તિ, સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતા, ચારુતા, મુદુતા, સુચિતા, સૂરતા, મહબ્બલતા, વિસ્સટ્ઠવચનતા, સત્તાનં પિયમનાપતા, અભિજ્જપરિસતા, અચ્છમ્ભિતા, દુપ્પધંસિયતા, પરૂપક્કમેન અમરણતા, મહાપરિવારતા, સુવણ્ણતા, સુસણ્ઠાનતા, અપ્પાબાધતા, અસોકતા, પિયમનાપેહિ અવિપ્પયોગો, દીઘાયુકતાતિ એવમાદીનિ ફલાનિ.

અદિન્નાદાના વેરમણિયા મહાધનધઞ્ઞતા, અનન્તભોગતા, થિરભોગતા, ઇચ્છિતાનં ભોગાનં ખિપ્પં પટિલાભો, રાજાદીહિ અસાધારણભોગતા, ઉળારભોગતા, તત્થ તત્થ જેટ્ઠકભાવો, નત્થિભાવસ્સ અજાનનતા, સુખવિહારિતાતિ એવમાદીનિ.

અબ્રહ્મચરિયા વેરમણિયા વિગતપચ્ચત્થિકતા, સબ્બસત્તાનં પિયમનાપતા, અન્નપાનવત્થચ્છાદનાદીનં લાભિતા, સુખસુપનતા, સુખપટિબુજ્ઝનતા, અપાયભયવિમોક્ખો, ઇત્થિભાવનપુંસકભાવાનં અભબ્બતા, અક્કોધનતા, સચ્ચકારિતા, અમઙ્કુતા, આરાધનસુખતા, પરિપુણ્ણિન્દ્રિયતા, પરિપુણ્ણલક્ખણતા, નિરાસઙ્કતા, અપ્પોસ્સુક્કતા, સુખવિહારિતા, અકુતોભયતા, પિયવિપ્પયોગાભાવોતિ એવમાદીનિ. યસ્મા પન મિચ્છાચારાવેરમણિયા ફલાનિપિ એત્થેવ અન્તોગધાનિ, તસ્મા (અબ્રહ્મચરિયા વેરમણિયા).

મુસાવાદા વેરમણિયા વિપ્પસન્નિન્દ્રિયતા, વિસ્સટ્ઠમધુરભાણિતા, સમસિતસુદ્ધદન્તતા, નાતિથૂલતા, નાતિકિસતા, નાતિરસ્સતા, નાતિદીઘતા, સુખસમ્ફસ્સતા, ઉપ્પલગન્ધમુખતા, સુસ્સૂસકપરિસતા, આદેય્યવચનતા, કમલદલસદિસમુદુલોહિતતનુજિવ્હતા, અલીનતા, અનુદ્ધતતાતિ એવમાદીનિ.

સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના વેરમણિયા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અપ્પમાદતા, ઞાણવન્તતા, સદા ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનવન્તતા, અનલસતા, અજળતા, અનુમ્મત્તતા, અચ્છમ્ભિતા, અસારમ્ભિતા, અનિસ્સુકિતા, અમચ્છરિતા, સચ્ચવાદિતા, અપિસુણઅફરુસઅસમ્ફપ્પલાપવાદિતા, કતઞ્ઞુતા, કતવેદિતા, ચાગવન્તતા, સીલવન્તતા, ઉજુકતા, અક્કોધનતા, હિરોત્તપ્પસમ્પન્નતા, ઉજુદિટ્ઠિતા, મહન્તતા, પણ્ડિતતા, અત્થાનત્થકુસલતાતિ એવમાદીનિ ફલાનિ. એવમેત્થ પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીનમ્પિ સભાવાદિતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સીલવાતિ યથાવુત્તપઞ્ચસીલવસેન સીલવા. કલ્યાણધમ્મોતિ સુન્દરધમ્મો, સરણગમનપરિદીપિતાય દિટ્ઠિસમ્પત્તિયા સમ્પન્નપઞ્ઞોતિ અત્થો. યો પન પુત્તો માતાપિતૂસુ અસ્સદ્ધેસુ દુસ્સીલેસુ ચ સયમ્પિ તાદિસો, સોપિ અવજાતોયેવાતિ વેદિતબ્બો. અસ્સદ્ધિયાદયો હિ ઇધ અવજાતભાવસ્સ લક્ખણં વુત્તા, તે ચ તસ્મિં સંવિજ્જન્તિ. માતાપિતરો પન ઉપાદાય પુત્તસ્સ અતિજાતાદિભાવો વુચ્ચતીતિ.

યો હોતિ કુલગન્ધનોતિ કુલચ્છેદકો કુલવિનાસકો. છેદનત્થો હિ ઇધ ગન્ધસદ્દો, ‘‘ઉપ્પલગન્ધપચ્ચત્થિકા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૫) વિય. કેચિ પન ‘‘કુલધંસનો’’તિ પઠન્તિ, સો એવત્થો.

એતે ખો પુત્તા લોકસ્મિન્તિ એતે અતિજાતાદયો તયો પુત્તા એવ ઇમસ્મિં સત્તલોકે પુત્તા નામ, ન ઇતો વિનિમુત્તા અત્થિ. ઇમેસુ પન યે ભવન્તિ ઉપાસકા યે સરણગમનસમ્પત્તિયા ઉપાસકા ભવન્તિ કમ્મસ્સકતાઞાણેન કમ્મસ્સ કોવિદા, તે ચ પણ્ડિતા પઞ્ઞવન્તો, પઞ્ચસીલદસસીલેન સમ્પન્ના પરિપુણ્ણા. યાચકાનં વચનં જાનન્તિ, તેસં મુખાકારદસ્સનેનેવ અધિપ્પાયપૂરણતોતિ વદઞ્ઞૂ, તેસં વા ‘‘દેહી’’તિ વચનં સુત્વા ‘‘ઇમે પુબ્બે દાનં અદત્વા એવંભૂતા, મયા પન એવં ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ તેસં પરિચ્ચાગેન તદત્થં જાનન્તીતિ વદઞ્ઞૂ, પણ્ડિતાનં વા કમ્મસ્સકતાદિદીપકં વચનં જાનન્તીતિ વદઞ્ઞૂ. ‘‘પદઞ્ઞૂ’’તિ ચ પઠન્તિ, પદાનિયા પરિચ્ચાગસીલાતિ અત્થો. તતો એવ વિગતમચ્છેરમલત્તા વીતમચ્છરા. અબ્ભઘનાતિ અબ્ભસઙ્ખાતા ઘના, ઘનમેઘપટલા વા મુત્તો ચન્દોવિય, ઉપાસકાદિપરિસાસુ ખત્તિયાદિપરિસાસુ ચ વિરોચરે વિરોચન્તિ, સોભન્તીતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અવુટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૭૫. છટ્ઠે અવુટ્ઠિકસમોતિ અવુટ્ઠિકમેઘસમો. એકચ્ચો હિ મેઘો સતપટલસહસ્સપટલો હુત્વા ઉટ્ઠહિત્વા થનન્તો ગજ્જન્તો વિજ્જોતન્તો એકં ઉદકબિન્દુમ્પિ અપાતેત્વા વિગચ્છતિ, તથૂપમો એકચ્ચો પુગ્ગલોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવુટ્ઠિકસમો’’તિ. પદેસવસ્સીતિ એકદેસવસ્સિમેઘસમો. પદેસવસ્સી વિયાતિ હિ પદેસવસ્સી. એકચ્ચો એકસ્મિંયેવ ઠાને ઠિતેસુ મનુસ્સેસુ યથા એકચ્ચે તેમેન્તિ, એકચ્ચે ન તેમેન્તિ, એવં મન્દં વસ્સતિ, તથૂપમં એકચ્ચં પુગ્ગલં દસ્સેતિ ‘‘પદેસવસ્સી’’તિ. સબ્બત્થાભિવસ્સીતિ સબ્બસ્મિં પથવીપબ્બતસમુદ્દાદિકે જગતિપ્પદેસે અભિવસ્સિમેઘસમો. એકચ્ચો હિ સકલચક્કવાળગબ્ભં પત્થરિત્વા સબ્બત્થકમેવ અભિવસ્સતિ, તં ચાતુદ્દીપિકમહામેઘં એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપમં કત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બત્થાભિવસ્સી’’તિ.

સબ્બેસાનન્તિ સબ્બેસં, અયમેવ વા પાઠો. ન દાતા હોતીતિ અદાનસીલો હોતિ, થદ્ધમચ્છરિતાય ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ દેતીતિ અત્થો. ઇદાનિ દાનસ્સ ખેત્તં દેય્યધમ્મઞ્ચ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમિતપાપસમણા ચેવ પબ્બજ્જમત્તસમણા ચ બાહિતપાપબ્રાહ્મણા ચેવ જાતિમત્તબ્રાહ્મણા ચ ઇધ ‘‘સમણબ્રાહ્મણા’’તિ અધિપ્પેતા. કપણા નામ દુગ્ગતા દલિદ્દમનુસ્સા. અદ્ધિકા નામ પથાવિનો પરિબ્બયવિહીના. વનિબ્બકા નામ યે ‘‘ઇટ્ઠં દેથ કન્તં મનાપં કાલેન અનવજ્જં ઉદગ્ગચિત્તા પસન્નચિત્તા, એવં દેન્તા ગચ્છથ સુગતિં, ગચ્છથ બ્રહ્મલોક’’ન્તિઆદિના નયેન દાને નિયોજેન્તા દાનસ્સ વણ્ણં થોમેન્તા વિચરન્તિ. યાચકા નામ યે કેવલં ‘‘મુટ્ઠિમત્તં દેથ, પસતમત્તં દેથ, સરાવમત્તં દેથા’’તિ અપ્પકમ્પિ યાચમાના વિચરન્તિ. તત્થ સમણબ્રાહ્મણગ્ગહણેન ગુણખેત્તં ઉપકારિખેત્તઞ્ચ દસ્સેતિ, કપણાદિગ્ગહણેન કરુણાખેત્તં. અન્નન્તિ યંકિઞ્ચિ ખાદનીયં ભોજનીયં. પાનન્તિ અમ્બપાનાદિપાનકં. વત્થન્તિ નિવાસનપારુપનાદિઅચ્છાદનં. યાનન્તિ રથવય્હાદિ અન્તમસો ઉપાહનં ઉપાદાય ગમનસાધનં. માલાતિ ગન્થિતાગન્થિતભેદં સબ્બં પુપ્ફં. ગન્ધન્તિ યંકિઞ્ચિ ગન્ધજાતં પિસિતં અપિસિતં ગન્ધૂપકરણઞ્ચ. વિલેપનન્તિ છવિરાગકરણં. સેય્યાતિ મઞ્ચપીઠાદિ ચેવ પાવારકોજવાદિ ચ સયિતબ્બવત્થુ. સેય્યગ્ગહણેન ચેત્થ આસનમ્પિ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. આવસથન્તિ વાતાતપાદિપરિસ્સયવિનોદનં પતિસ્સયં. પદીપેય્યન્તિ દીપકપલ્લિકાદિપદીપૂપકરણં.

એવં ખો, ભિક્ખવેતિ વિજ્જમાનેપિ દેય્યધમ્મે પટિગ્ગાહકાનં એવં દાતબ્બવત્થું સબ્બેન સબ્બં અદેન્તો પુગ્ગલો અવસ્સિકમેઘસદિસો હોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, યથા સો મેઘો સતપટલસહસ્સપટલો હુત્વા ઉટ્ઠહિત્વા ન કિઞ્ચિ વસ્સિ વિગચ્છતિ, એવમેવ યો ઉળારં વિપુલઞ્ચ ભોગં સંહરિત્વા ગેહં આવસન્તો કસ્સચિ કટચ્છુમત્તં ભિક્ખં વા ઉળુઙ્કમત્તં યાગું વા અદત્વા વિગચ્છતિ, વિવસો મચ્ચુવસં ગચ્છતિ, સો અવુટ્ઠિકસમો નામ હોતીતિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ નિગમનં વેદિતબ્બં. ઇમેસુ ચ તીસુ પુગ્ગલેસુ પઠમો એકંસેનેવ ગરહિતબ્બો, દુતિયો પસંસનીયો, તતિયો, પસંસનીયતરો. પઠમો વા એકન્તેનેવ સબ્બનિહીનો, દુતિયો મજ્ઝિમો, તતિયો ઉત્તમોતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ સમણેતિ ઉપયોગવસેન બહુવચનં તથા સેસેસુપિ. લદ્ધાનાતિ લભિત્વા, સમણે દક્ખિણેય્યે પવારેત્વા પુટ્ઠો ન સંવિભજતિ. અન્નં પાનઞ્ચ ભોજનન્તિ અન્નં વા પાનં વા અઞ્ઞં વા ભુઞ્જિતબ્બયુત્તકં ભોજનં, તં ન સંવિભજતિ. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યો અત્થિકભાવેન ઉપગતે સમ્પટિગ્ગાહકે લભિત્વા અન્નાદિના સંવિભાગમત્તમ્પિ ન કરોતિ, કિં સો અઞ્ઞં દાનં દસ્સતિ, તં એવરૂપં થદ્ધમચ્છરિયં પુરિસાધમં નિહીનપુગ્ગલં પણ્ડિતા અવુટ્ઠિકસમોતિ આહુ કથયન્તીતિ.

એકચ્ચાનં ન દદાતીતિ વિજ્જમાનેપિ મહતિ દાતબ્બધમ્મે એકેસં સત્તાનં તેસુ કોધવસેન વા, દેય્યધમ્મે લોભવસેન વા ન દદાતિ. એકચ્ચાનં પવેચ્છતીતિ એકેસંયેવ પન દદાતિ. મેધાવિનોતિ પઞ્ઞવન્તો પણ્ડિતા જના.

સુભિક્ખવાચોતિ યો ઉપગતાનં યાચકાનં ‘‘અન્નં દેથ, પાનં દેથા’’તિઆદિના તં તં દાપેતિ, સો સુલભભિક્ખતાય સુભિક્ખા વાચા એતસ્સાતિ સુભિક્ખવાચો. ‘‘સુભિક્ખવસ્સી’’તિપિ પઠન્તિ. યથા લોકો સુભિક્ખો હોતિ, એવં સબ્બત્થાભિવસ્સિતમહામેઘો સુભિક્ખવસ્સી નામ હોતિ. એવમયમ્પિ મહાદાનેહિ સબ્બત્થાભિવસ્સી સુભિક્ખવસ્સીતિ. આમોદમાનો પકિરેતીતિ તુટ્ઠહટ્ઠમાનસો સહત્થેન દાનં દેન્તો પટિગ્ગાહકખેત્તે દેય્યધમ્મં પકિરેન્તો વિય હોતિ, વાચાયપિ ‘‘દેથ દેથા’’તિ ભાસતિ.

ઇદાનિ નં સુભિક્ખવસ્સિતભાવં દસ્સેતું ‘‘યથાપિ મેઘો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યથા મહામેઘો પઠમં મન્દનિગ્ઘોસેન થનયિત્વા પુન સકલનદીકન્દરાનિ એકનિન્નાદં કરોન્તો ગજ્જયિત્વા પવસ્સતિ, સબ્બત્થકમેવ વારિના ઉદકેન થલં નિન્નઞ્ચ અભિસન્દન્તો પૂરેતિ એકોઘં કરોતિ, એવમેવ ઇધ ઇમસ્મિં સત્તલોકે એકચ્ચો ઉળારપુગ્ગલો સબ્બસમતાય સો મહામેઘો વિય વસ્સિતબ્બત્તા તાદિસો યથા ધનં ઉટ્ઠાનાધિગતં અત્તનો ઉટ્ઠાનવીરિયાભિનિબ્બત્તં હોતિ, એવં અનલસો હુત્વા તઞ્ચ ધમ્મેન ઞાયેન સંહરિત્વા તન્નિબ્બત્તેન અન્નેન પાનેન અઞ્ઞેન ચ દેય્યધમ્મેન પત્તે સમ્પત્તે વનિબ્બકે સમ્મા સમ્મદેવ દેસકાલાનુરૂપઞ્ચેવ ઇચ્છાનુરૂપઞ્ચ તપ્પેતિ સમ્પવારેતીતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સુખપત્થનાસુત્તવણ્ણના

૭૬. સત્તમે સુખાનીતિ સુખનિમિત્તાનિ. પત્થયમાનોતિ ઇચ્છમાનો આકઙ્ખમાનો. સીલન્તિ ગહટ્ઠસીલં પબ્બજિતસીલઞ્ચ. ગહટ્ઠો ચે ગહટ્ઠસીલં, પબ્બજિતો ચે ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ અધિપ્પાયો. રક્ખેય્યાતિ સમાદિયિત્વા અવીતિક્કમન્તો સમ્મદેવ ગોપેય્ય. પસંસા મે આગચ્છતૂતિ ‘‘મમ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો આગચ્છતૂ’’તિ ઇચ્છન્તો પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો સીલં રક્ખેય્ય. સીલવતો હિ ગહટ્ઠસ્સ તાવ ‘‘અસુકો અસુકકુલસ્સ પુત્તો સીલવા કલ્યાણધમ્મો સદ્ધો પસન્નો દાયકો કારકો’’તિઆદિના પરિસમજ્ઝે કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, પબ્બજિતસ્સ ‘‘અસુકો નામ ભિક્ખુ સીલવા વત્તસમ્પન્નો સોરતો સુખસંવાસો સગારવો સપ્પતિસ્સો’’તિઆદિના…પે… અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧૩; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૨૮૫).

તથા –

‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ – ‘સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચસ્સં મનાપો, ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૬૫).

ભોગા મે ઉપ્પજ્જન્તૂતિ એત્થ ગહટ્ઠસ્સ તાવ સીલવતો કલ્યાણધમ્મસ્સ યેન યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ – યદિ કસિયા, યદિ વણિજ્જાય, યદિ રાજપોરિસેન, તં તં યથાકાલં યથાવિધિઞ્ચ અતિવિય અપ્પમત્તભાવતો અથસ્સ અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ ભોગા ફાતિં ગમિસ્સન્તિ. પબ્બજિતસ્સ પન સીલાચારસમ્પન્નસ્સ અપ્પમાદવિહારિસ્સ સતો સીલસમ્પન્નસ્સ સીલસમ્પદાય અપ્પિચ્છતાદિગુણેસુ ચ પસન્ના મનુસ્સા ઉળારુળારે પચ્ચયે અભિહરન્તિ, એવમસ્સ અનુપ્પન્ના ચેવ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ થિરા હોન્તિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘પુન ચપરં, ગહપતયો, સીલવા સીલસમ્પન્નો અપ્પમાદાધિકરણં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧૩; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૨૮૫).

તથા –

‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ – ‘લાભી અસ્સ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) ચ –

સેસં વુત્તનયમેવ.

ગાથાસુ પત્થયાનોતિ પત્થયન્તો. તયો સુખેતિ તીણિ સુખાનિ. વિત્તલાભન્તિ ધનલાભં, ભોગુપ્પત્તિન્તિ અત્થો. વિસેસતો ચેત્થ પસંસાય ચેતસિકસુખં, ભોગેહિ કાયિકસુખં, ઇતરેન ઉપપત્તિસુખં; તથા પઠમેન દિટ્ઠધમ્મસુખં, તતિયેન સમ્પરાયસુખં, દુતિયેન ઉભયસુખં ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ પસંસાદિકારણસ્સ સીલસ્સ વિય પસંસાદીનમ્પિ વિસેસકારણં પાપમિત્તપરિવજ્જનં કલ્યાણમિત્તસેવનઞ્ચ આદીનવાનિસંસેહિ સદ્ધિં દસ્સેન્તો ‘‘અકરોન્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્કિયોતિ પાપસ્મિં પરિસઙ્કિતબ્બો ‘‘અદ્ધા ઇમિના પાપં કતં વા કરિસ્સતિ વા, તથા હેસ પાપપુરિસેહિ સદ્ધિં સઞ્ચરતી’’તિ. અસ્સાતિ ઇમસ્સ પાપજનસેવિનો પુગ્ગલસ્સ ઉપરિ, અસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ અવણ્ણો અભૂતોપિ પાપજનસેવિતાય રુહતિ વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ પત્થરતિ. અસ્સાતિ વા ભુમ્મત્થે સામિવચનં, તસ્મિં પુગ્ગલેતિ અત્થો. સ વે તાદિસકો હોતીતિ યો યાદિસં પાપમિત્તં વા કલ્યાણમિત્તં વા ભજતિ ઉપસેવતિ ચ, સો પુગ્ગલો ભૂમિભાગવસેન ઉદકં વિય તાદિસોવ હોતિ, પાપધમ્મો કલ્યાણધમ્મો વા હોતિ. કસ્મા? સહવાસો હિ તાદિસો; યસ્મા સહવાસો સંસગ્ગો ઉપરાગો વિય ફલિકમણીસુ પુરિસઉપનિસ્સયભૂતં પુગ્ગલાકારં ગાહાપેતિ, તસ્મા પાપપુગ્ગલેન સહ વાસો ન કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

સેવમાનો સેવમાનન્તિ પરં પકતિસુદ્ધં પુગ્ગલં કાલેન કાલં અત્તાનં સેવમાનં સેવમાનો ભજમાનો પાપપુગ્ગલો, તેન વા સેવિયમાનો. સમ્ફુટ્ઠો સમ્ફુસન્તિ તેન પકતિસુદ્ધેન પુગ્ગલેન સહવાસેન સંસગ્ગેન સમ્ફુટ્ઠો પાપપુગ્ગલો સયમ્પિ, તથા તં ફુસન્તો. સરો દિદ્ધો કલાપં વાતિ યથા નામ સરો વિસેન દિદ્ધો લિત્તો સરકલાપગતો સરસમૂહસઙ્ખાતં સરકલાપં અત્તના ફુટ્ઠં અલિત્તમ્પિ ઉપલિમ્પતિ, એવં પાપેન ઉપલેપભયા ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નત્તા ધીરો પણ્ડિતપુરિસો પાપસહાયો ન ભવેય્ય.

પૂતિમચ્છં કુસગ્ગેનાતિ યથા કુચ્છિતભાવેન પૂતિભૂતં મચ્છં કુસતિણગ્ગેન યો પુરિસો ઉપનય્હતિ પુટબન્ધવસેન બન્ધતિ, તસ્સ તે કુસા અપૂતિકાપિ પૂતિમચ્છસમ્બન્ધેન પૂતિ દુગ્ગન્ધમેવ વાયન્તિ. એવં બાલૂપસેવનાતિ એવંસમ્પદા બાલજનૂપસેવના દટ્ઠબ્બા. એવં ધીરૂપસેવનાતિ યથા અસુરભિનોપિ પત્તા તગરસમ્બન્ધેન સુરભિં વાયન્તિ, એવં પણ્ડિતૂપસેવના પકતિયા અસીલવતો સીલસમાદાનાદિવસેન સીલગન્ધવાયનસ્સ કારણં હોતિ.

તસ્માતિ યસ્મા અકલ્યાણમિત્તસેવનાય કલ્યાણમિત્તસેવનાય ચ અયં એદિસો આદીનવો આનિસંસો ચ, તસ્મા પત્તપુટસ્સેવ પલાસપુટસ્સ વિય દુગ્ગન્ધસુગન્ધવત્થુસંસગ્ગેન અસાધુસાધુજનસન્નિસ્સયેન ચ. ઞત્વા સમ્પાકમત્તનોતિ અત્તનો દુક્ખુદ્રયં સુખુદ્રયઞ્ચ ફલનિપ્ફત્તિં ઞત્વા જાનિત્વા અસન્તે પાપમિત્તે ન ઉપસેવેય્ય, સન્તે ઉપસન્તે વન્તદોસે પસત્થે વા પણ્ડિતે સેવેય્ય. તથા હિ અસન્તો નિરયં નેન્તિ, સન્તો પાપેન્તિ સુગ્ગતિન્તિ. ઇતિ ભગવા પઠમગાથાય યથાવુત્તાનિ તીણિ સુખનિમિત્તાનિ દસ્સેત્વા તતો પરાહિ પઞ્ચહિ ગાથાહિ પટિપક્ખપરિવજ્જનેન સદ્ધિં પસંસાસુખસ્સ આગમનં દસ્સેત્વા ઓસાનગાથાય તિણ્ણમ્પિ સુખાનં આગમનકારણેન સદ્ધિં ઓસાનસુખં દસ્સેતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભિદુરસુત્તવણ્ણના

૭૭. અટ્ઠમે ભિદુરાયન્તિ ભિદુરો અયં. કાયોતિ રૂપકાયો. સો હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કેસાદીનઞ્ચ સમૂહટ્ઠેન, એવં કુચ્છિતાનં જેગુચ્છાનં આયો ઉપ્પત્તિદેસોતિપિ કાયો. તત્રાયં વચનત્થો – આયન્તિ એત્થાતિ આયો. કે આયન્તિ? કુચ્છિતા કેસાદયો. ઇતિ કુચ્છિતાનં આયોતિપિ કાયો. અત્થતો પન ચતુસન્તતિવસેન પવત્તમાનાનં ભૂતુપાદાયધમ્માનં પુઞ્જો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખવે, અયં ચતુમહાભૂતમયો રૂપકાયો ભિદુરો ભેદનસીલો ભેદનસભાવો ખણે ખણે વિદ્ધંસનસભાવોતિ. ‘‘ભિન્દરાય’’ન્તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. વિઞ્ઞાણન્તિ તેભૂમકં કુસલાદિચિત્તં. વચનત્થો પન – તં તં આરમ્મણં વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. યઞ્હિ સઞ્જાનનપજાનનવિધુરં આરમ્મણવિજાનનં ઉપલદ્ધિ, તં વિઞ્ઞાણં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનધમ્મં, પલુજ્જનસભાવન્તિ અત્થો. સબ્બે ઉપધીતિ ખન્ધૂપધિ, કિલેસૂપધિ, અભિસઙ્ખારૂપધિ, પઞ્ચકામગુણૂપધીતિ એતે ‘‘ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખ’’ન્તિ ઉપધિસઞ્ઞિતા સબ્બેપિ ઉપાદાનક્ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારપઞ્ચકામગુણધમ્મા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, ઉદયબ્બયપ્પટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા, જરાય મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામેતબ્બસભાવતાય પકતિવિજહનટ્ઠેન વિપરિણામધમ્મા. એવમેત્થ અનિચ્ચદસ્સનસુખતાય રૂપધમ્મે વિઞ્ઞાણઞ્ચ વિસું ગહેત્વા પુન ઉપધિવિભાગેન સબ્બેપિ તેભૂમકધમ્મે એકજ્ઝં ગહેત્વા અનિચ્ચદુક્ખાનુપસ્સનામુખેન તથાબુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન સમ્મસનચારો.કથિતો. કામઞ્ચેત્થ લક્ખણદ્વયમેવ પાળિયં આગતં, ‘‘યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) પન વચનતો દુક્ખલક્ખણેનેવ અનત્તલક્ખણમ્પિ દસ્સિતમેવાતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાયં ઉપધીસુ ભયં દિસ્વાતિ ઉપધીસુ ભયતુપટ્ઠાનઞાણવસેન ભયં દિસ્વા, તેસં ભાયિતબ્બતં પસ્સિત્વા. ઇમિના બલવવિપસ્સનં દસ્સેતિ. ભયતુપટ્ઠાનઞાણમેવ હિ વિભજિત્વા વિસેસવસેન આદીનવાનુપસ્સના નિબ્બિદાનુપસ્સનાતિ ચ વુચ્ચતિ. જાતિમરણમચ્ચગાતિ એવં સમ્મસન્તો વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગેન ઘટેત્વા મગ્ગપરમ્પરાય અરહત્તં પત્તો જાતિમરણં અતીતો નામ હોતિ. કથં? સમ્પત્વા પરમં સન્તિન્તિ પરમં ઉત્તમં અનુત્તરં સન્તિં સબ્બસઙ્ખારૂપસમં નિબ્બાનં અધિગન્ત્વા. એવંભૂતો ચ કાલં કઙ્ખતિ ભાવિતત્તોતિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં વસેન ભાવનાભિસમયનિપ્ફત્તિયા ભાવિતકાયસીલચિત્તપઞ્ઞત્તા ભાવિતત્તો મરણં જીવિતઞ્ચ અનભિનન્દન્તો કેવલં અત્તનો ખન્ધપરિનિબ્બાનકાલં કઙ્ખતિ ઉદિક્ખતિ, ન તસ્સ કત્થચિ પત્થના હોતીતિ. તેનાહ –

‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૦૬);

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ધાતુસોસંસન્દનસુત્તવણ્ણના

૭૮. નવમે ધાતુસોતિ ધાતુતો. ધાતૂતિ ચ અજ્ઝાસયધાતુ અજ્ઝાસયસભાવો અધિપ્પેતો, યો અધિમુત્તીતિપિ વુચ્ચતિ. સંસન્દન્તીતિ તાય ધાતુસભાગતાય યથાધાતુ યથાઅજ્ઝાસયં અલ્લીયન્તિ એકતો હોન્તિ. સમેન્તીતિ તાય એવ સમાનજ્ઝાસયતાય એકચિત્તા હુત્વા સમાગચ્છન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભજન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તનો રુચિભાવખન્તિદિટ્ઠિયો વા તત્થ તત્થ સમે કરોન્તા પવત્તન્તિ. હીનાધિમુત્તિકાતિ હીને કામગુણાદિકે અધિમુત્તિ એતેસન્તિ હીનાધિમુત્તિકા, હીનજ્ઝાસયા. કલ્યાણાધિમુત્તિકાતિ કલ્યાણે નેક્ખમ્માદિકે અધિમુત્તિ એતેસન્તિ કલ્યાણાધિમુત્તિકા, પણીતજ્ઝાસયા. સચે હિ આચરિયુપજ્ઝાયા ન સીલવન્તો, અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકા ચ સીલવન્તો, તે આચરિયુપજ્ઝાયેપિ ન ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તનો સદિસે સારુપ્પભિક્ખૂયેવ ઉપસઙ્કમન્તિ. સચે પન આચરિયુપજ્ઝાયા સીલવન્તો, ઇતરે ન સીલવન્તો, તેપિ ન આચરિયુપજ્ઝાયે ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તનો સદિસે હીનાધિમુત્તિકેયેવ ઉપસઙ્કમન્તિ. એવં ઉપસઙ્કમનં પન ન કેવલં એતરહિ એવ, અથ ખો અતીતાનાગતેપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અતીતમ્પિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. સઙ્ખેપતો સંકિલેસધમ્મેસુ અભિનિવિટ્ઠા હીનાધિમુત્તિકા, વોદાનધમ્મેસુ અભિનિવિટ્ઠા કલ્યાણાધિમુત્તિકા.

ઇદં પન દુસ્સીલાનં દુસ્સીલસેવનમેવ, સીલવન્તાનં સીલવન્તસેવનમેવ, દુપ્પઞ્ઞાનં દુપ્પઞ્ઞસેવનમેવ, પઞ્ઞવન્તાનં પઞ્ઞવન્તસેવનમેવ કો નિયામેતીતિ? અજ્ઝાસયધાતુ નિયામેતિ. સમ્બહુલા કિર ભિક્ખૂ એકસ્મિં ગામે ભિક્ખાચારં ચરન્તિ. તે મનુસ્સા બહું ભત્તં આહરિત્વા પત્તાનિ પૂરેત્વા ‘‘યથાસભાગં પરિભુઞ્જથા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસું. ભિક્ખૂ આહંસુ ‘‘આવુસો, મનુસ્સા ધાતુસંયુત્તકમ્મે પયોજેન્તી’’તિ. એવં અજ્ઝાસયધાતુ નિયામેતીતિ. ધાતુસંયુત્તેન અયમત્થો દીપેતબ્બો – ગિજ્ઝકૂટપબ્બતસ્મિઞ્હિ ગિલાનસેય્યાય નિપન્નો ભગવા આરક્ખત્થાય પરિવારેત્વા વસન્તેસુ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદીસુ એકમેકં અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં ચઙ્કમન્તં ઓલોકેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, સારિપુત્તં સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ચઙ્કમન્તન્તિ. એવં, ભન્તે. સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મહાપઞ્ઞા’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૯) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં.

ગાથાસુ સંસગ્ગાતિ સંકિલેસતો સહવાસાદિવસેન સમાયોગતો, અથ વા દસ્સનસંસગ્ગો, સવનસંસગ્ગો, સમુલ્લાપસંસગ્ગો, સમ્ભોગસંસગ્ગો, કાયસંસગ્ગોતિ એવં પઞ્ચવિધે સંસગ્ગે યતો કુતોચિ સંસગ્ગતો. વનથો જાતોતિ કિલેસો ઉપ્પન્નો મગ્ગેન અસમૂહતો. અસંસગ્ગેન છિજ્જતીતિ સંસગ્ગપટિક્ખેપેન કાયવિવેકાદિના પુબ્બભાગે છિજ્જિત્વા પુન અચ્ચન્તાસંસગ્ગેન સમુચ્છેદવિવેકેન છિજ્જતિ પહીયતિ. એત્તાવતા સઙ્ખેપતો હીનાધિમુત્તિયા સમુદયો અત્થઙ્ગમો ચ દસ્સિતો હોતિ.

યસ્મા પન તે સંસગ્ગા તે ચ કિલેસા કોસજ્જવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ વડ્ઢન્તિ ચ, ન વીરિયારમ્ભવસેન, તસ્મા હીનાધિમુત્તિકે કુસીતપુગ્ગલે વજ્જેત્વા કલ્યાણાધિમુત્તિકે આરદ્ધવીરિયે સેવન્તેન અસંસગ્ગેન સંસગ્ગજો વનથો છિન્દિતબ્બોતિ યથાવુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો કુસીતસેવનાય તાવ આદીનવં પકાસેતું ‘‘પરિત્તં દારુ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ પરિત્તં દારુન્તિ ખુદ્દકં કટ્ઠમયં કુલ્લં. યથા સીદે મહણ્ણવેતિ યથા ખુદ્દકં કુલ્લં આરુહિત્વા મહાસમુદ્દં તરિતુકામો તીરં અપ્પત્વા સમુદ્દમજ્ઝેયેવ સીદેય્ય, પતિત્વા મચ્છકચ્છપભક્ખો ભવેય્ય. એવં કુસીતં આગમ્મ, સાધુજીવીપિ સીદતીતિ એવમેવ કુસીતં વીરિયારમ્ભરહિતં કિલેસવસિકં પુગ્ગલં નિસ્સાય તેન કતસંસગ્ગો સાધુજીવીપિ પરિસુદ્ધાજીવો પરિસુદ્ધસીલોપિ સમાનો હીનસંસગ્ગતો ઉપ્પન્નેહિ કામવિતક્કાદીહિ ખજ્જમાનો પારં ગન્તું અસમત્થો સંસારણ્ણવેયેવ સીદતિ. તસ્માતિ યસ્મા એવં અનત્થાવહો કુસીતસંસગ્ગો, તસ્મા તં આગમ્મ આલસિયાનુયોગેન કુચ્છિતં સીદતીતિ કુસીતં. તતો એવ હીનવીરિયં નિબ્બીરિયં અકલ્યાણમિત્તં પરિવજ્જેય્ય. એકન્તેનેવ પન કાયવિવેકાદીનઞ્ચેવ તદઙ્ગવિવેકાદીનઞ્ચ વસેન પવિવિત્તેહિ, તતો એવ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયેહિ પરિસુદ્ધેહિ નિબ્બાનં પટિપેસિતત્તભાવતો પહિતત્તેહિ આરમ્મણલક્ખણૂપનિજ્ઝાનાનં વસેન ઝાયનતો ઝાયીહિ સબ્બકાલં પગ્ગહિતવીરિયતાય આરદ્ધવીરિયેહિ પણ્ડિતેહિ સપ્પઞ્ઞેહિયેવ સહ આવસેય્ય સંવસેય્યાતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પરિહાનસુત્તવણ્ણના

૭૯. દસમે પરિહાનાય સંવત્તન્તીતિ અવુદ્ધિયા ભવન્તિ, મગ્ગાધિગમસ્સ પરિપન્થાય હોન્તિ. અધિગતસ્સ પન મગ્ગસ્સ પરિહાનિ નામ નત્થિ. ‘‘તયો ધમ્મા’’તિ ધમ્માધિટ્ઠાનવસેન ઉદ્દિટ્ઠધમ્મે પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વિભજન્તો ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, સેખો ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કમ્મં આરમિતબ્બતો આરામો એતસ્સાતિ કમ્મારામો. કમ્મે રતોતિ કમ્મરતો. કમ્મારામતં કમ્માભિરતિં અનુયુત્તો પયુત્તોતિ કમ્મારામતમનુયુત્તો. તત્થ કમ્મં નામ ઇતિકત્તબ્બં કમ્મં, સેય્યથિદં – ચીવરવિચારણં, ચીવરકરણં, ઉપત્થમ્ભનં, પત્તત્થવિકં, અંસબન્ધનં, કાયબન્ધનં, ધમકરણં, આધારકં, પાદકથલિકં, સમ્મજ્જનીતિ એવમાદીનં ઉપકરણાનં કરણં, યઞ્ચ વિહારે ખણ્ડફુલ્લાદિપટિસઙ્ખરણં. એકચ્ચો હિ એતાનિ કરોન્તો સકલદિવસં એતાનેવ કરોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યો પન એતેસં કરણવેલાયમેવ એતાનિ કરોતિ, ઉદ્દેસવેલાયં ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, સજ્ઝાયવેલાયં સજ્ઝાયતિ, ચેતિયઙ્ગણવત્તાદિકરણવેલાયં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ કરોતિ, મનસિકારવેલાયં મનસિકારં કરોતિ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાને વા પારિહારિયકમ્મટ્ઠાને વા, ન સો કમ્મારામો નામ. તસ્સ તં –

‘‘યાનિ ખો પન તાનિ સબ્રહ્મચારીનં ઉચ્ચાવચાનિ કિંકરણીયાનિ, તત્થ દક્ખો હોતિ અનલસો, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતો, અલં કાતું અલં સંવિધાતુ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૫; અ. નિ. ૧૦.૧૮) –

આદિના સત્થારા અનુઞ્ઞાતકરણમેવ હોતિ.

ભસ્સારામોતિ યો ભગવતા પટિક્ખિત્તરાજકથાદિવસેન રત્તિન્દિવં વીતિનામેતિ, અયં ભસ્સે પરિયન્તકારી ન હોતીતિ ભસ્સારામો નામ. યો પન રત્તિમ્પિ દિવાપિ ધમ્મં કથેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, અયં અપ્પભસ્સો ભસ્સે પરિયન્તકારીયેવ. કસ્મા? ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં – ધમ્મી વા કથા, અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩) વુત્તવિધિંયેવ પટિપન્નોતિ.

નિદ્દારામોતિ યો યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં, પસ્સસુખં, મિદ્ધસુખં અનુયુઞ્જતિ, યો ચ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ ઠિતોપિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો નિદ્દાયતિ, અયં નિદ્દારામો નામ. યસ્સ પન કરજકાયગેલઞ્ઞેન ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, નાયં નિદ્દારામો, તેનેવાહ –

‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭).

એત્થ ચ પુથુજ્જનકલ્યાણકોપિ સેખોત્વેવ વેદિતબ્બો. તસ્મા તસ્સ સબ્બસ્સપિ વિસેસાધિગમસ્સ ઇતરેસં ઉપરિ વિસેસાધિગમસ્સ ચ પરિહાનાય વત્તન્તીતિ વેદિતબ્બં. સુક્કપક્ખસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થવિભાવના વેદિતબ્બા.

ગાથાસુ ઉદ્ધતોતિ ચિત્તવિક્ખેપકરેન ઉદ્ધચ્ચેન ઉદ્ધતો અવૂપસન્તો. અપ્પકિચ્ચસ્સાતિ અનુઞ્ઞાતસ્સપિ વુત્તપ્પકારસ્સ કિચ્ચસ્સ યુત્તપ્પયુત્તકાલેયેવ કરણતો અપ્પકિચ્ચો અસ્સ ભવેય્ય. અપ્પમિદ્ધોતિ ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિઆદિના વુત્તજાગરિયાનુયોગેન નિદ્દારહિતો અસ્સ. અનુદ્ધતોતિ ભસ્સારામતાય ઉપ્પજ્જનકચિત્તવિક્ખેપસ્સ અભસ્સારામો હુત્વા પરિવજ્જનેન ન ઉદ્ધતો વૂપસન્તચિત્તો, સમાહિતોતિ અત્થો. સેસં પુબ્બે વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે પઠમદુતિયપઞ્ચમછટ્ઠસત્તમઅટ્ઠમનવમેસુ સુત્તેસુ વટ્ટં કથિતં, ઇતરેસુ વટ્ટવિવટ્ટં.