૪. અદ્ધાસુત્તવણ્ણના

૬૩. ચતુત્થે અદ્ધાતિ કાલા. અતીતો અદ્ધાતિઆદીસુ દ્વે પરિયાયા – સુત્તન્તપરિયાયો, અભિધમ્મપરિયાયો ચ. તત્થ સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ, ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ, સહ ચુતિપટિસન્ધીહિ તદનન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન ઉપ્પાદો, ઠિતિ, ભઙ્ગોતિ ઇમે તયો ખણે પત્વા નિરુદ્ધધમ્મા અતીતો અદ્ધા નામ, તયોપિ ખણે અસમ્પત્તા અનાગતો અદ્ધા નામ, ખણત્તયસમઙ્ગિનો પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ.

અપરો નયો – અયઞ્હિ અતીતાદિવિભાગો અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેન ચતુધા વેદિતબ્બો. તેસુ અદ્ધાવિભાગો વુત્તો. સન્તતિવસેન સભાગા એકઉતુસમુટ્ઠાના, એકાહારસમુટ્ઠાના ચ પુબ્બાપરિયવસેન વત્તમાનાપિ પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાના અતીતા પચ્છા અનાગતા. ચિત્તજા એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિસમુટ્ઠાના પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. કમ્મસમુટ્ઠાનાનં પાટિયેક્કં સન્તતિવસેન અતીતાદિભેદો નત્થિ, તેસંયેવ પન ઉતુઆહારચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપત્થમ્ભકવસેન તસ્સ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો. સમયવસેન એકમુહુત્તપુબ્બણ્હસાયન્હરત્તિદિવાદીસુ સમયેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાના તંતંસમયે પચ્ચુપ્પન્ના નામ, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અયં તાવ રૂપધમ્મેસુ નયો. અરૂપધમ્મેસુ પન ખણવસેન ઉપ્પાદાદિક્ખણત્તયપરિયાપન્ના પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. અપિચ અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચા અતીતા, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચા અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચા પચ્ચુપ્પન્ના, ઉભયકિચ્ચં અસમ્પત્તા અનાગતા. અત્તનો વા કિચ્ચક્ખણે પચ્ચુપ્પન્ના, તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. એત્થ ચ ખણાદિકથાવ નિપ્પરિયાયા, સેસા પરિયાયા. અયઞ્હિ અતીતાદિભેદો નામ ધમ્માનં હોતિ, ન કાલસ્સ. અતીતાદિભેદે પન ધમ્મે ઉપાદાય પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો ઇધ તેનેવ વોહારેન અતીતોતિઆદિના વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ અક્ખેય્યસઞ્ઞિનોતિ એત્થ અક્ખાયતિ, કથીયતિ, પઞ્ઞાપીયતીતિ અક્ખેય્યં, કથાવત્થુ, અત્થતો રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય, અનાગતં વા…પે… પચ્ચુપ્પન્નં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫).

તથા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ; ન તસ્સ સઙ્ખા અત્થીતિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) –

એવં વુત્તેન નિરુત્તિપથસુત્તેનપિ એત્થ અત્થો દીપેતબ્બો. એવં કથાવત્થુભાવેન અક્ખેય્યસઙ્ખાતે ખન્ધપઞ્ચકે અહન્તિ ચ મમન્તિ ચ દેવોતિ ચ મનુસ્સોતિ ચ ઇત્થીતિ ચ પુરિસોતિ ચ આદિના પવત્તસઞ્ઞાવસેન અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સત્તપુગ્ગલાદિસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. અક્ખેય્યસ્મિં તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પતિટ્ઠિતા, રાગાદિવસેન વા અટ્ઠહાકારેહિ પતિટ્ઠિતા. રત્તો હિ રાગવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન, થામગતો અનુસયવસેન, વિનિબદ્ધો માનવસેન, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠિતો હોતીતિ.

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાયાતિ તં અક્ખેય્યં તેભૂમકધમ્મે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિજાનિત્વા તસ્સ અપરિજાનનહેતુ. યોગમાયન્તિ મચ્ચુનોતિ મરણસ્સ યોગં તેન સંયોગં ઉપગચ્છન્તિ, ન વિસંયોગન્તિ અત્થો.

અથ વા યોગન્તિ ઉપાયં, તેન યોજિતં પસારિતં મારસેનટ્ઠાનિયં અનત્થજાલં કિલેસજાલઞ્ચ ઉપગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૨; જા. ૨.૨૨.૧૨૧; નેત્તિ. ૧૦૩);

એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, તેન અક્ખેય્યપરિજાનનેન લદ્ધબ્બં વક્ખમાનમેવ વિસેસં જોતેતિ. પરિઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય દુક્ખન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનિત્વા, તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનેન વા તં સમતિક્કમિત્વા તિસ્સન્નમ્પિ પરિઞ્ઞાનં કિચ્ચં મત્થકં પાપેત્વા. અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ સબ્બસો મઞ્ઞનાનં પહીનત્તા ખીણાસવો અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ, કારકાદિસભાવં કિઞ્ચિ અત્તાનં ન પચ્ચેતીતિ અત્થો. ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તરન્તિ યસ્મા સબ્બસઙ્ખતવિમુત્તત્તા ‘‘વિમોક્ખો’’તિ સબ્બકિલેસસન્તાપવૂપસમનટ્ઠાનતાય ‘‘સન્તિપદ’’ન્તિ લદ્ધનામો નિબ્બાનધમ્મો ફુટ્ઠો ફુસિતો પત્તો, તસ્મા અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ. અથ વા ‘‘પરિઞ્ઞાયા’’તિ પદેન દુક્ખસચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયં સમુદયસચ્ચસ્સ પહાનાભિસમયઞ્ચ વત્વા ઇદાનિ ‘‘ફુટ્ઠો વિમોક્ખો મનસા, સન્તિપદમનુત્તર’’ન્તિ ઇમિના મગ્ગનિરોધાનં ભાવનાસચ્છિકિરિયાભિસમયં વદતિ. તસ્સત્થો – સમુચ્છેદવસેન સબ્બકિલેસેહિ વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખો, અરિયમગ્ગો. સો પનસ્સ મગ્ગચિત્તેન ફુટ્ઠો ફુસિતો ભાવિતો, તેનેવ અનુત્તરં સન્તિપદં નિબ્બાનં ફુટ્ઠં ફુસિતં સચ્છિકતન્તિ.

અક્ખેય્યસમ્પન્નોતિ અક્ખેય્યનિમિત્તં વિવિધાહિ વિપત્તીહિ ઉપદ્દુતે લોકે પહીનવિપલ્લાસતાય તતો સુપરિમુત્તો અક્ખેય્યપરિઞ્ઞાભિનિબ્બત્તાહિ સમ્પત્તીહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો. સઙ્ખાય સેવીતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચીવરાદિપચ્ચયે સઙ્ખાય પરિતુલેત્વાવ સેવનસીલો, સઙ્ખાતધમ્મત્તા ચ આપાથગતં સબ્બમ્પિ વિસયં છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન સઙ્ખાય સેવનસીલો. ધમ્મટ્ઠોતિ અસેક્ખધમ્મેસુ નિબ્બાનધમ્મે એવ વા ઠિતો. વેદગૂતિ વેદિતબ્બસ્સ ચતુસચ્ચસ્સ પારઙ્ગતત્તા વેદગૂ. એવંગુણો અરહા ભવાદીસુ કત્થચિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો મનુસ્સદેવાતિ સઙ્ખ્યં ન ઉપેતિ, અપઞ્ઞત્તિકભાવમેવ ગચ્છતીતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.