૧૦. પદુટ્ઠચિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? અટ્ઠુપ્પત્તિયેવ. એકદિવસં કિર ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ઇધેકચ્ચો બહું પુઞ્ઞકમ્મં કરોતિ, એકચ્ચો બહું પાપકમ્મં, એકચ્ચો ઉભયવોમિસ્સકં કરોતિ. તત્થ વોમિસ્સકારિનો કીદિસો અભિસમ્પરાયો’’તિ? અથ સત્થા ધમ્મસભં ઉપગન્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો તં કથં સુત્વા ‘‘ભિક્ખવે, મરણાસન્નકાલે સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા’’તિ દસ્સેન્તો ઇમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇદં સુત્તં દેસેસિ.

તત્થ ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો. સ્વાયં કત્થચિ પદેસં ઉપાદાય વુચ્ચતિ ‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૬૯). કત્થચિ સાસનં ઉપાદાય ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો ઇધ દુતિયો સમણો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ પદપૂરણમત્તે ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦). કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૧). ઇધાપિ લોકે એવ દટ્ઠબ્બો. એકચ્ચન્તિ એકં, અઞ્ઞતરન્તિ અત્થો. પુગ્ગલન્તિ સત્તં. સો હિ યથાપચ્ચયં કુસલાકુસલાનં તબ્બિપાકાનઞ્ચ પૂરણતો મરણવસેન ગલનતો ચ પુગ્ગલોતિ વુચ્ચતિ. પદુટ્ઠચિત્તન્તિ પદોસેન આઘાતેન દુટ્ઠચિત્તં. અથ વા પદુટ્ઠચિત્તન્તિ દોસેન રાગાદિના પદૂસિતચિત્તં. એત્થ ચ એકચ્ચન્તિ ઇદં પદુટ્ઠચિત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસેસનં. યસ્સ હિ પટિસન્ધિદાયકકમ્મં ઓકાસમકાસિ, સો તથા વુત્તો. યસ્સ ચ અકુસલપ્પવત્તિતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા કુસલવસેન ઓતારેતું ન સક્કા, એવં આસન્નમરણો. એવન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બાકારં દસ્સેતિ. ચેતસાતિ અત્તનો ચિત્તેન ચેતોપરિયઞાણેન. ચેતોતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં. પરિચ્ચાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા પજાનામિ. નનુ ચ યથાકમ્મુપગઞાણસ્સાયં વિસયોતિ? સચ્ચમેતં, તદા પવત્તમાનઅકુસલચિત્તવસેન પનેતં વુત્તં.

ઇમમ્હિ ચાયં સમયેતિ ઇમસ્મિં કાલે, ઇમાયં વા પચ્ચયસામગ્ગિયં, અયં પુગ્ગલો જવનવીથિયા અપરભાગે કાલં કરેય્ય ચેતિ અત્થો. ન હિ જવનક્ખણે કાલંકિરિયા અત્થિ. યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયેતિ યથા આભતં કિઞ્ચિ આહરિત્વા ઠપિતં, એવં અત્તનો કમ્મુના નિક્ખિત્તો નિરયે ઠપિતો એવાતિ અત્થો. કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં.

અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયસ્સેવ વેવચનં. નિરયો હિ અયસઙ્ખાતા સુખા અપેતોતિ અપાયો; સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા વા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતોતિપિ અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ; દોસબહુલત્તા વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિપિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કટકમ્મકારિનો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયો. અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિ વુચ્ચતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયો. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપાતત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયો. સો હિ યથાવુત્તેન અત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ, સબ્બસમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ વિનિપતિતત્તા વિનિપાતોતિ ચ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિઅનેકપ્પકારો નિરયોવ વુચ્ચતિ. ઇધ પન સબ્બપદેહિપિ નિરયોવ વુત્તો. ઉપપજ્જન્તીતિ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ.

ગાથાસુ પઠમગાથા સઙ્ગીતિકાલે ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતા. ઞત્વાનાતિ પુબ્બકાલકિરિયા. ઞાણપુબ્બકઞ્હિ બ્યાકરણં. હેતુઅત્થો વા ત્વા-સદ્દો યથા ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિ, જાનનહેતૂતિ અત્થો. બુદ્ધો, ભિક્ખૂનં સન્તિકેતિ બુદ્ધો ભગવા અત્તનો સન્તિકે ભિક્ખૂનં એતં પરતો દ્વીહિ ગાથાહિ વુચ્ચમાનં અત્થં બ્યાકાસિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.