૨. દુતિયવગ્ગો

૧-૩. મોહપરિઞ્ઞાદિસુત્તવણ્ણના

૧૧-૧૩. દુતિયવગ્ગેપિ પઠમાદીનિ તીણિ સુત્તાનિ વુત્તનયાનેવ, તથા દેસનાકારણમ્પિ વુત્તમેવ.

૪. અવિજ્જાનીવરણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે’’તિઆદીસુ ન-કારો પટિસેધત્થો. અહન્તિ ભગવા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. અઞ્ઞન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બઅવિજ્જાનીવરણતો અઞ્ઞં. એકનીવરણમ્પીતિ એકનીવરણધમ્મમ્પિ. સમનુપસ્સામીતિ દ્વે સમનુપસ્સના – દિટ્ઠિસમનુપસ્સના ચ ઞાણસમનુપસ્સના ચ. તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૨૦૦; પટિ. મ. ૧.૧૩૦) આગતા અયં દિટ્ઠિસમનુપસ્સના નામ. ‘‘અનિચ્ચતો સમનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૫) પન આગતા અયં ઞાણસમનુપસ્સના નામ. ઇધાપિ ઞાણસમનુપસ્સનાવ અધિપ્પેતા. ‘‘સમનુપસ્સામી’’તિ ચ પદસ્સ ન-કારેન સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અહં, ભિક્ખવે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન સમન્તચક્ખુના સબ્બધમ્મે હત્થામલકં વિય ઓલોકેન્તોપિ અઞ્ઞં એકનીવરણમ્પિ ન સમનુપસ્સામી’’તિ.

યેન નીવરણેન નિવુતા પજા દીઘરત્તં સન્ધાવન્તિ સંસરન્તીતિ યેન નીવરણકસભાવત્તા નીવરણેન ધમ્મસભાવં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું અદત્વા છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ઠાનેન અન્ધકારેન નિવુતા સત્તા અનાદિમતસંસારે અપરિમાણે કપ્પે મહન્તેસુ ચેવ ખુદ્દકેસુ ચ ભવાદીસુ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન સબ્બતો ધાવન્તિ ચેવ સંસરન્તિ, ચ. આરમ્મણન્તરસઙ્કમનવસેન વા સન્ધાવનં, ભવન્તરસઙ્કમનવસેન સંસરણં. કિલેસાનં બલવભાવેન વા સન્ધાવનં, દુબ્બલભાવેન સંસરણં. ખણિકમરણવસેન વા એકજાતિયં સન્ધાવનં, વોહારમરણવસેન અનેકાસુ જાતીસુ સંસરણં. ચિત્તવસેન વા સન્ધાવનં, ‘‘ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ હિ વુત્તં, કમ્મવસેન સંસરણં. એવં સન્ધાવનસંસરણાનં વિસેસો વેદિતબ્બો.

યથયિદન્તિ યથા ઇદં. ય-કારો પદસન્ધિકરો, સન્ધિવસેન રસ્સત્તં. અવિજ્જાનીવરણન્તિ એત્થ પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. વિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં આધિપતેય્યટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા. અન્તવિરહિતે સંસારે સત્તે જવાપેતીતિ વા અવિજ્જા, પરમત્થતો વા અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ પવત્તતિ, વિજ્જમાનેસુ ખન્ધાદીસુ ન જવતિ, ન પવત્તતીતિ અવિજ્જા. અપિચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા. અવિજ્જાવ નીવરણન્તિ અવિજ્જાનીવરણં.

અવિજ્જાનીવરણેન હિ, ભિક્ખવે, નિવુતા પજા દીઘરત્તં સન્ધાવન્તિ સંસરન્તીતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં વુત્તં. પુરિમં વા – ‘‘યથયિદં, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણ’’ન્તિ એવં ઓપમ્મદસ્સનવસેન વુત્તં, ઇદં નીવરણાનુભાવદસ્સનવસેન. કસ્મા પનેત્થ અવિજ્જાવ એવં વુત્તા, ન અઞ્ઞે ધમ્માતિ? આદીનવપટિચ્છાદનેન કામચ્છન્દાદીનં વિસેસપ્પચ્ચયભાવતો. તથા હિ તાય પટિચ્છાદિતાદીનવે વિસયે કામચ્છન્દાદયો પવત્તન્તિ.

નત્થઞ્ઞોતિ આદિકા ગાથા વુત્તસ્સ અવુત્તસ્સ ચ અત્થસ્સ સઙ્ગણ્હનવસેન ભાસિતા. તત્થ નિવુતાતિ નિવારિતા પલિગુણ્ઠિતા, પટિચ્છાદિતાતિ અત્થો. અહોરત્તન્તિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ, સબ્બકાલન્તિ વુત્તં હોતિ. યથા મોહેન આવુતાતિ યેન પકારેન અવિજ્જાનીવરણસઙ્ખાતેન મોહેન આવુતા પટિચ્છાદિતા સુવિઞ્ઞેય્યમ્પિ અજાનન્તિયો પજા સંસારે સંસરન્તિ, તથારૂપો અઞ્ઞો એકધમ્મોપિ એકનીવરણમ્પિ નત્થીતિ યોજેતબ્બં. યે ચ મોહં પહન્ત્વાન, તમોખન્ધં પદાલયુન્તિ યે પન અરિયસાવકા પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિપ્પહાનવસેન, હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ વા તંતંમગ્ગવજ્ઝં મોહં પજહિત્વા અગ્ગમગ્ગેન વજિરૂપમઞાણેન મોહસઙ્ખાતમેવ તમોરાસિં પદાલયિંસુ, અનવસેસતો સમુચ્છિન્દિંસુ. ન તે પુન સંસરન્તીતિ તે અરહન્તો –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

એવં વુત્તે ઇમસ્મિં સંસારે ન સંસરન્તિ ન પરિબ્ભમન્તિ. કિં કારણા? હેતુ તેસં ન વિજ્જતિ, યસ્મા સંસારસ્સ હેતુ મૂલકારણં અવિજ્જા, સા તેસં ન વિજ્જતિ, સબ્બસો નત્થિ સમુચ્છિન્નત્તાતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તણ્હાસંયોજનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે યસ્સ વિજ્જતિ, તં પુગ્ગલં દુક્ખેહિ, કમ્મં વા વિપાકેહિ, ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસે વા ભવન્તરાદીહિ સંયોજેતીતિ સંયોજનં. તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, તસતિ સયં પરિતસતિ, તસન્તિ વા એતાયાતિ તણ્હા. સઞ્ઞુત્તાતિ ચક્ખાદીસુ અભિનિવેસવત્થૂસુ બદ્ધા. સેસં વુત્તનયમેવ. કામઞ્ચેત્થ અવિજ્જાયપિ સંયોજનભાવો તણ્હાય ચ નીવરણભાવો અત્થિયેવ, તથાપિ અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવેહિ ભવેહિ તણ્હા સત્તે સંયોજેતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પુરિમસુત્તે અવિજ્જા નીવરણભાવેન, ઇધ ચ તણ્હા સંયોજનભાવેનેવ વુત્તા. કિઞ્ચ નીવરણસંયોજનપ્પધાનસ્સ દસ્સનત્થં. યથા હિ નીવરણભાવેન અવિજ્જા સંકિલેસધમ્માનં પધાનભૂતા પુબ્બઙ્ગમા ચ, એવં સંયોજનભાવેન નેસં તણ્હાતિ તદધીનપ્પધાનભાવં દસ્સેતું સુત્તદ્વયે એવમેતે ધમ્મા વુત્તા. અપિચ વિસેસેન અવિજ્જા નિબ્બાનસુખં નિવારેતીતિ ‘‘નીવરણ’’ન્તિ વુત્તા, તણ્હા સંસારદુક્ખેન સત્તે સંયોજેતીતિ ‘‘સંયોજન’’ન્તિ.

દસ્સનગમનન્તરાયકરણતો વા વિજ્જાચરણવિપક્ખતો દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિજ્જાય હિ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા અવિજ્જા નિબ્બાનદસ્સનસ્સ અવિપરીતદસ્સનસ્સ ચ વિસેસતો અન્તરાયકરા, ચરણધમ્માનં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા તણ્હા ગમનસ્સ સમ્માપટિપત્તિયા અન્તરાયકરાતિ; એવમયં અવિજ્જાય નિવુતો અન્ધીકતો તણ્હાય સંવુતો બદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અન્ધો વિય બદ્ધો મહાકન્તારં, સંસારકન્તારં નાતિવત્તતિ. અનત્થુપ્પત્તિહેતુદ્વયદસ્સનત્થમ્પિ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. અવિજ્જાગતો હિ પુગ્ગલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ અત્તનો કરોતિ, અકુસલો વિય આતુરો અસપ્પાયકિરિયાય. જાનન્તોપિ બાલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ કરોતિ જાનન્તો વિય રોગી અસપ્પાયસેવી. મક્કટાલેપોપમસુત્તં ચેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલકારણદસ્સનત્થમ્પેત્થ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિસેસેન હિ સમ્મોહસ્સ બલવભાવતો અવિજ્જાખેત્તં અતીતો અદ્ધા, પત્થનાય બલવભાવતો તણ્હાખેત્તં અનાગતો અદ્ધા. તથા હિ બાલજનો સમ્મોહબહુલો અતીતમનુસોચતિ, તસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ સબ્બં નેતબ્બં. પત્થનાબહુલો અનાગતં પજપ્પતિ, તસ્સ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિઆદિ સબ્બં નેતબ્બં. તેનેવ તાસં પુબ્બન્તાહરણેન અપરન્તપટિસન્ધાનેન ચસ્સ યથાક્કમં મૂલકારણતા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બન્તિ.

ગાથાસુ તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. તણ્હા હિ નિરુદકકન્તારે મરીચિકાય ઉદકસઞ્ઞા વિય પિપાસાભિભૂતં અપ્પટિકારદુક્ખાભિભૂતમ્પિ સત્તં અસ્સાદસન્દસ્સનવસેન સહાયકિચ્ચં કરોન્તી ભવાદીસુ અનિબ્બિન્દં કત્વા પરિબ્ભમાપેતિ, તસ્મા તણ્હા પુરિસસ્સ ‘‘દુતિયા’’તિ વુત્તા. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ કિલેસાદયો ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયાવ? સચ્ચમેતં, ન પન તથા વિસેસપ્પચ્ચયો યથા તણ્હા. તથા હિ સા કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, કામાવચરાદિકુસલેહિ ચ વિના રૂપાવચરાદિકુસલેહિ ભવનિબ્બત્તિયા વિસેસપ્પચ્ચયો, યતો સમુદયસચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થભાવો ચ અઞ્ઞથાભાવો ચ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો. સો એતસ્સ અત્થીતિ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો સંસારો, તં તત્થ ઇત્થભાવો મનુસ્સત્તં, અઞ્ઞથાભાવો તતો અવસિટ્ઠસત્તાવાસા. ઇત્થભાવો વા તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો. તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં સંસારં ખન્ધધાતુઆયતનપટિપાટિં નાતિવત્તતિ, ન અતિક્કમતિ.

એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ એતં સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવં સમુદયં તણ્હં આદીનવં આદીનવતો ઞત્વાતિ અત્થો. અથ વા એતમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં યથાવુત્તં સંસારનાતિવત્તનં આદીનવં દોસં ઞત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ તણ્હઞ્ચ વુત્તનયેન વટ્ટદુક્ખસ્સ પધાનકારણન્તિ ઞત્વા. વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ, પરિબ્બજેતિ એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા તણ્હં વિગમેન્તો અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસો વીતતણ્હો વિગતતણ્હો, તતો એવ ચતૂસુ ઉપાદાનેસુ કસ્સચિપિ અભાવેન આયતિં પટિસન્ધિસઙ્ખાતસ્સ વા આદાનસ્સ અભાવેન અનાદાનો, સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થ સતોકારિતાય સતો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ પરિબ્બજે ચરેય્ય, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન વા સઙ્ખારપ્પવત્તિતો અપગચ્છેય્યાતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પઠમસેખસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સેખસ્સાતિ એત્થ કેનટ્ઠેન સેખો? સેક્ખધમ્મપટિલાભતો સેખો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેખો હોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખુ, સેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે… સેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, સેખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૩).

અપિચ સિક્ખતીતિ સેખો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ. સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૬).

યોપિ કલ્યાણપુથુજ્જનો અનુલોમપ્પટિપદાય પરિપૂરકારી સીલસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ – ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞફલં અધિગમિસ્સામી’’તિ, સોપિ વુચ્ચતિ સિક્ખતીતિ સેખોતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ન પટિવિજ્ઝન્તોવ સેખો અધિપ્પેતો, અથ ખો કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ. અપ્પત્તં માનસં એતેનાતિ અપ્પત્તમાનસો. માનસન્તિ ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) એત્થ રાગો માનસન્તિ વુત્તો. ‘‘ચિત્તં મનો માનસ’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૩, ૬૫) એત્થ ચિત્તં. ‘‘અપ્પત્તમાનસો સેખો, કાલં કયિરા જને સુતા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૯) એત્થ અરહત્તં. ઇધાપિ અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં. તેન અપ્પત્તઅરહત્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

અનુત્તરન્તિ સેટ્ઠં, અસદિસન્તિ અત્થો. ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં અનુપદ્દુતન્તિ યોગક્ખેમં, અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં. પત્થયમાનસ્સાતિ દ્વે પત્થના તણ્હાપત્થના, કુસલચ્છન્દપત્થના ચ. ‘‘પત્થયમાનસ્સ હિ જપ્પિતાનિ, પવેધિતં વાપિ પકપ્પિતેસૂ’’તિ (સુ. નિ. ૯૦૮; મહાનિ. ૧૩૭) એત્થ તણ્હાપત્થના.

‘‘છિન્નં પાપિમતો સોતં, વિદ્ધસ્તં વિનળીકતં;

પામોજ્જબહુલા હોથ, ખેમં પત્થેથ ભિક્ખવો’’તિ. (મ. નિ. ૧.૩૫૨);

એત્થ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દપત્થના, અયમેવ ઇધાધિપ્પેતા. તેન પત્થયમાનસ્સાતિ તં યોગક્ખેમં ગન્તુકામસ્સ તન્નિન્નસ્સ તપ્પોણસ્સ તપ્પબ્ભારસ્સાતિ અત્થો. વિહરતોતિ એકં ઇરિયાપથદુક્ખં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતો. અથ વા ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય વિહરતી’’તિઆદિના નિદ્દેસનયેન ચેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અજ્ઝત્તિકન્તિ નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતે અજ્ઝત્તે ભવં અજ્ઝત્તિકં. અઙ્ગન્તિ કારણં. ઇતિ કરિત્વાતિ એવં કત્વા. ન અઞ્ઞં એકઙ્ગમ્પિ સમનુપસ્સામીતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં અત્તનો સન્તાને સમુટ્ઠિતં કારણન્તિ કત્વા અઞ્ઞં એકકારણમ્પિ ન સમનુપસ્સામિ યં એવં બહૂપકારં, યથયિદં યોનિસો મનસિકારોતિ ઉપાયમનસિકારો, પથમનસિકારો, અનિચ્ચાદીસુ અનિચ્ચાદિનયેનેવ મનસિકારો, અનિચ્ચાનુલોમિકેન વા ચિત્તસ્સ આવટ્ટના અન્વાવટ્ટના આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો. અયં યોનિસો મનસિકારો.

ઇદાનિ યોનિસો મનસિકારસ્સ આનુભાવં દસ્સેતું ‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિ વુત્તં. તત્થ યોનિસો મનસિ કરોન્તોતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખનિરોધો અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ યોનિસો મનસિકારં પવત્તેન્તો.

તત્રાયં અત્થવિભાવના – યદિપિ ઇદં સુત્તં અવિસેસેન સેક્ખપુગ્ગલવસેન આગતં, ચતુમગ્ગસાધારણવસેન પન સઙ્ખેપેનેવ કમ્મટ્ઠાનં કથયિસ્સામ. યો ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો યોગાવચરો ‘‘તણ્હાવજ્જા તેભૂમકા ખન્ધા દુક્ખં, તણ્હા સમુદયો, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધો, નિરોધસમ્પાપકો મગ્ગો’’તિ એવં પુબ્બે એવ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહિતચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનો. સો અપરેન સમયેન વિપસ્સનામગ્ગં સમારુળ્હો સમાનો તેભૂમકે ખન્ધે ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ. વિપસ્સના હિ ઇધ મનસિકારસીસેન વુત્તા. યા પનાયં તસ્સ દુક્ખસ્સ સમુટ્ઠાપિકા પુરિમભવિકા તણ્હા, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. યસ્મા પન ઇદં દુક્ખં, અયઞ્ચ સમુદયો ઇદં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ ન પવત્તન્તિ, તસ્મા યદિદં નિબ્બાનં નામ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. નિરોધસમ્પાપકં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ.

તત્રાયં ઉપાયો – અભિનિવેસો નામ ખન્ધે હોતિ, ન વિવટ્ટે, તસ્મા અયમત્થો – ‘‘ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ, આપોધાતૂ’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૮) નયેન ચત્તારિ મહાભૂતાનિ તદનુસારેન ઉપાદારૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો’’તિ વવત્થપેતિ. તં વવત્થાપયતો ઉપ્પન્ને તદારમ્મણે ચિત્તચેતસિકધમ્મે ‘‘ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા’’તિ વવત્થપેતિ. તતો ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તે પન સઙ્ખેપતો નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વે ભાગા હોન્તિ. ઇદઞ્ચ નામરૂપં સહેતુ સપ્પચ્ચયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ અયં અવિજ્જાભવતણ્હાદિકો હેતુ, અયં આહારાદિકો પચ્ચયોતિ હેતુપ્પચ્ચયે વવત્થપેતિ. સો તેસં પચ્ચયાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ યાથાવસરસલક્ખણં વવત્થપેત્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અહુત્વા ભવન્તિ, હુત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા અનિચ્ચા’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતિ, ‘‘ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા દુક્ખા’’તિ દુક્ખલક્ખણં આરોપેતિ, ‘‘અવસવત્તનતો અનત્તા’’તિ અનત્તલક્ખણં આરોપેતિ.

એવં તિલક્ખણાનિ આરોપેત્વા વિપસ્સન્તો ઉદયબ્બયઞાણુપ્પત્તિયા ઉપ્પન્ને ઓભાસાદિકે વિપસ્સનુપક્કિલેસે ‘અમગ્ગો’તિ ઉદયબ્બયઞાણમેવ ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ ઉપાયભૂતો પુબ્બભાગમગ્ગો’’તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા પુન ઉદયબ્બયઞાણં પટિપાટિયા ભઙ્ગઞાણાદીનિ ચ ઉપ્પાદેન્તો સોતાપત્તિમગ્ગાદયો પાપુણાતિ. તસ્મિં ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધેનેવ પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. તત્થ દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો, સમુદયં પહાનપ્પટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો સબ્બં અકુસલં પજહતિ, નિરોધં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો સબ્બં કુસલં ભાવેતિ. અરિયમગ્ગો હિ નિપ્પરિયાયતો કુચ્છિતસલનાદિઅત્થેન કુસલો, તસ્મિઞ્ચ ભાવિતે સબ્બેપિ કુસલા અનવજ્જબોધિપક્ખિયધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ. એવં યોનિસો મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૧). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘યોનિસો મનસિકારસમ્પન્નસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૫).

યોનિસો મનસિકારોતિ ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – સિક્ખતિ, સિક્ખાપદાનિ તસ્સ અત્થિ, સિક્ખનસીલોતિ વા સેખો. સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. તસ્સ સેખસ્સ ભિક્ખુનો ઉત્તમત્થસ્સ અરહત્તસ્સ પત્તિયા અધિગમાય યથા યોનિસો મનસિકારો, એવં બહુકારો બહૂપકારો અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો નત્થિ. કસ્મા? યસ્મા યોનિસો ઉપાયેન મનસિકારં પુરક્ખત્વા પદહં ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવસેન પદહન્તો, ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણે સંકિલેસવટ્ટદુક્ખસ્સ પરિક્ખયં પરિયોસાનં નિબ્બાનં પાપુણે અધિગચ્છેય્ય, તસ્મા યોનિસો મનસિકારો બહુકારોતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુતિયસેખસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે બાહિરન્તિ અજ્ઝત્તસન્તાનતો બહિ ભવં. કલ્યાણમિત્તતાતિ યસ્સ સીલાદિગુણસમ્પન્નો અઘસ્સ ઘાતા, હિતસ્સ વિધાતા સબ્બાકારેન ઉપકારકો મિત્તો હોતિ, સો પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તો, તસ્સ ભાવો કલ્યાણમિત્તતા. તત્રાયં કલ્યાણમિત્તો પકતિયા સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં, તેન સમ્માસમ્બોધિહેતુભૂતં સત્તેસુ હિતસુખેસિતં ન પરિચ્ચજતિ, સીલસમ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ ગરુ ચ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો, સુતસમ્પત્તિયા ખન્ધાયતનસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિકાનં ગમ્ભીરાનં કથાનં કત્તા હોતિ, ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, વીરિયસમ્પત્તિયા અત્તનો પરેસઞ્ચ હિતપ્પટિપત્તિયં આરદ્ધવીરિયો હોતિ, સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા, સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો હોતિ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો, પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં પજાનાતિ. સો સતિયા કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસન્તો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતસુખં યથાભૂતં જાનિત્વા સમાધિના તત્થ અબ્યગ્ગચિત્તો હુત્વા વીરિયેન સત્તે અહિતતો નિસેધેત્વા એકન્તહિતે નિયોજેતિ. તેનેવાહ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચાટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (નેત્તિ. ૧૧૩);

કલ્યાણમિત્તો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતીતિ કલ્યાણમિત્તો પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય કમ્મસ્સકતાઞાણં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં સદ્ધં ફાતિં કરોતિ, સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણાતિ. તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ, તેન સદ્ધાપટિલાભેન ઘરાવાસં પહાય પબ્બજ્જં અનુતિટ્ઠતિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સમ્પાદેતિ, યથાબલં ધુતધમ્મે સમાદાય વત્તતિ, દસકથાવત્થુલાભી હોતિ, આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો, નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગાધિગમેન સબ્બં અકુસલં સમુચ્છિન્દતિ, સબ્બઞ્ચ કુસલં ભાવનાપારિપૂરિં ગમેન્તો વડ્ઢેતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ ‘યં સીલવા ભવિસ્સતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરિસ્સતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ, ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખિસ્સતિ, સિક્ખાપદેસુ’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં…પે… કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ ‘યં યાયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા એકન્તનિબ્બિદાય…પે… નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા, સન્તુટ્ઠિકથા, પવિવેકકથા, અસંસગ્ગકથા, વીરિયારમ્ભકથા, સીલકથા, સમાધિકથા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા. એવરૂપાય કથાય નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં …પે… કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ ‘યં આરદ્ધવીરિયો વિહરિસ્સતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ’.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં…પે… કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ ‘યં પઞ્ઞવા ભવિસ્સતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા’’’તિ (ઉદા. ૩૧).

એવં સકલવટ્ટદુક્ખપરિમુચ્ચનનિમિત્તં કલ્યાણમિત્તતાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ –

‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯).

તેન વુત્તં – ‘‘કલ્યાણમિત્તો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિ.

ગાથાય સપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સવસઙ્ખાતેન સહ પતિસ્સેનાતિ સપ્પતિસ્સો, કલ્યાણમિત્તસ્સ ઓવાદં સિરસા સમ્પટિચ્છકો સુબ્બચોતિ અત્થો. અથ વા હિતસુખે પતિટ્ઠાપનેન પતિ ઇસેતીતિ પતિસ્સો, ઓવાદદાયકો. ગરુઆદરયોગેન તેન પતિસ્સેન સહ વત્તતીતિ સપ્પતિસ્સો, ગરૂસુ ગરુચિત્તીકારબહુલો. સગારવોતિ છબ્બિધેનપિ ગારવેન યુત્તો. કરં મિત્તાનં વચનન્તિ કલ્યાણમિત્તાનં ઓવાદં કરોન્તો યથોવાદં પટિપજ્જન્તો. સમ્પજાનોતિ સત્તટ્ઠાનિયેન સમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો. પતિસ્સતોતિ કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં, ગમેતું સમત્થાય સતિયા પતિસ્સતો સતોકારી. અનુપુબ્બેનાતિ સીલાદિવિસુદ્ધિપટિપાટિયા, તત્થ ચ વિપસ્સનાપટિપાટિયા ચેવ મગ્ગપટિપાટિયા ચ. સબ્બસંયોજનક્ખયન્તિ કામરાગસંયોજનાદીનં સબ્બેસં સંયોજનાનં ખેપનતો સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ પરિયોસાનભૂતં અરહત્તં, તસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનમેવ વા. પાપુણે અધિગચ્છેય્યાતિ અત્થો. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ સત્થારા પધાનઙ્ગં નામ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સઙ્ઘભેદસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે એકધમ્મોતિ કતરોયં સુત્તનિક્ખેપો? અટ્ઠુપ્પત્તિકો. તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – દેવદત્તો હિ અજાતસત્તું દુગ્ગહણં ગાહાપેત્વા તસ્સ પિતરં રાજાનં બિમ્બિસારં તેન મારાપેત્વાપિ અભિમારે પયોજેત્વાપિ સિલાપવિજ્ઝનેન લોહિતુપ્પાદકમ્મં કત્વાપિ ન તાવતા પાકટો જાતો, નાળાગિરિં વિસ્સજ્જેત્વા પન પાકટો જાતો. અથ મહાજનો ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ પાપં ગહેત્વા રાજા વિચરતી’’તિ કોલાહલં અકાસિ, મહાઘોસો અહોસિ. તં સુત્વા રાજા અત્તના દીયમાનાનિ પઞ્ચ થાલિપાકસતાનિ પચ્છિન્દાપેસિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિસ્સ નાગમાસિ. નાગરાપિ કુલં ઉપગતસ્સ કટચ્છુભત્તમ્પિસ્સ નાદંસુ. સો પરિહીનલાભસક્કારો કોહઞ્ઞેન જીવિતુકામો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા ‘‘અલં, દેવદત્ત, યો ઇચ્છતિ, સો આરઞ્ઞિકો હોતૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) ભગવતા પટિક્ખિત્તો તેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ બાલં લૂખપ્પસન્નં જનં સઞ્ઞાપેન્તો પઞ્ચસતે વજ્જિપુત્તકે સલાકં ગાહાપેત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિત્વાવ તે આદાય ગયાસીસં અગમાસિ. અથ દ્વે અગ્ગસાવકા સત્થુ આણાય તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેત્વા તે અરિયફલે પતિટ્ઠાપેત્વા આનયિંસુ. યે પનસ્સ સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તસ્સ લદ્ધિં રોચેત્વા તથેવ પગ્ગય્હ ઠિતા સઙ્ઘે ભિજ્જન્તે ભિન્ને ચ સમનુઞ્ઞા અહેસું, તેસં તં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય અહોસિ.

દેવદત્તોપિ ન ચિરસ્સેવ રોગાભિભૂતો બાળ્હગિલાનો મરણકાલે ‘‘સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ મઞ્ચકસિવિકાય નીયમાનો જેતવનપોક્ખરણિતીરે ઠપિતો પથવિયા વિવરે દિન્ને પતિત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ, યોજનસતિકો ચસ્સ અત્તભાવો અહોસિ કપ્પટ્ઠિયો તાલક્ખન્ધપરિમાણેહિ અયસૂલેહિ વિનિવિદ્ધો. દેવદત્તપક્ખિકાનિ ચ પઞ્ચમત્તાનિ કુલસતાનિ તસ્સ લદ્ધિયં ઠિતાનિ સહ બન્ધવેહિ નિરયે નિબ્બત્તાનિ. એકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન સઙ્ઘં ભિન્દન્તેન ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. અથ સત્થા ધમ્મસભં ઉપગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે સઙ્ઘભેદે આદીનવં દસ્સેન્તો ઇમં સુત્તં અભાસિ. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘દેવદત્તસ્સ તપ્પક્ખિકાનઞ્ચ તથા નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા સઙ્ઘભેદે આદીનવં દસ્સેન્તો ભગવા અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ઇમં સુત્તં દેસેસી’’તિ.

તત્થ એકધમ્મોતિ એકો અકુસલો મહાસાવજ્જધમ્મો. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ ભેદસંવત્તનિકેસુ ભણ્ડનાદીસુ સઙ્ઘે ઉપ્પન્નેસુપિ ‘‘ધમ્મો અધમ્મો’’તિઆદીસુ અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂસુ યસ્સ કસ્સચિ દીપનવસેન વોહરન્તેસુપિ તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેન્તેસુપિ અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ સઙ્ઘભેદો ઉપ્પજ્જમાનો નામ હોતિ, સલાકાય પન ગાહિતાય ચત્તારો વા અતિરેકા વા યદા આવેણિકં ઉદ્દેસં વા સઙ્ઘકમ્મં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘભેદો ઉપ્પજ્જતિ નામ. કતે પન તસ્મિં સઙ્ઘભેદો ઉપ્પન્નો નામ? કમ્મં, ઉદ્દેસો, વોહારો, અનુસ્સાવના, સલાકગ્ગાહોતિ ઇમેસુ હિ પઞ્ચસુ સઙ્ઘસ્સ ભેદકારણેસુ કમ્મં વા ઉદ્દેસો વા પમાણં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગાતિ.

બહુજનાહિતાયાતિઆદીસુ ૦.મહાજનસ્સ ઝાનમગ્ગાદિસમ્પત્તિનિવારણેન અહિતાય, સગ્ગસમ્પત્તિનિવારણેન અસુખાય, અપાયૂપપત્તિહેતુભાવેન અનત્થાય. અકુસલધમ્મવસેન વા અહિતાય, હિતમત્તસ્સપિ અભાવા સુગતિયમ્પિ નિબ્બત્તનકકાયિકચેતસિકદુક્ખાય ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. દેવમનુસ્સાનન્તિ ઇદં ‘‘બહુનો જનસ્સા’’તિ વુત્તેસુ ઉક્કટ્ઠપુગ્ગલનિદ્દેસો. અપરો નયો – બહુજનાહિતાયાતિ બહુજનસ્સ મહતો સત્તકાયસ્સ અહિતત્થાય, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅનત્થાયાતિ અત્થો. અસુખાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅસુખત્થાય, દુવિધદુક્ખત્થાયાતિ અત્થો. અનત્થાયાતિ પરમત્થપટિક્ખેપાય. નિબ્બાનઞ્હિ પરમત્થો, તતો ઉત્તરિં અત્થો નત્થિ. અહિતાયાતિ મગ્ગપટિક્ખેપાય. નિબ્બાનસમ્પાપકમગ્ગતો હિ ઉત્તરિં હિતં નામ નત્થિ. દુક્ખાયાતિ અરિયસુખવિરાધનેન વટ્ટદુક્ખતાય. યે હિ અરિયસુખતો વિરદ્ધા તં અધિગન્તું અભબ્બા, તે વટ્ટદુક્ખે પરિબ્ભમન્તિ, અરિયસુખતો ચ ઉત્તરિં સુખં નામ નત્થિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૭).

ઇદાનિ ‘‘સઙ્ઘભેદો’’તિ સરૂપતો દસ્સેત્વા તસ્સ અહિતાદીનં એકન્તહેતુભાવં પકાસેતું ‘‘સઙ્ઘે ખો પન, ભિક્ખવે, ભિન્ને’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભિન્નેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં યથા ‘‘અધનાનં ધને અનનુપ્પદીયમાને’’તિ (દી. નિ. ૩.૯૧), ભેદહેતૂતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞં ભણ્ડનાનીતિ ચતુન્નં પરિસાનં તપ્પક્ખિકાનઞ્ચ ‘‘એસો ધમ્મો, નેસો ધમ્મો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદનાનિ. ભણ્ડનઞ્હિ કલહસ્સ પુબ્બભાગો. પરિભાસાતિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વો અનત્થં કરિસ્સામા’’તિ ભયુપ્પાદનવસેન તજ્જના. પરિક્ખેપાતિ જાતિઆદિવસેન પરિતો ખેપા, દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ ખુંસનવમ્ભના. પરિચ્ચજનાતિ ઉક્ખેપનિયકમ્મકરણાદિવસેન નિસ્સારણા. તત્થાતિ તસ્મિં સઙ્ઘભેદે, તન્નિમિત્તે વા ભણ્ડનાદિકે. અપ્પસન્નાતિ રતનત્તયગુણાનં અનભિઞ્ઞા. ન પસીદન્તીતિ ‘‘ધમ્મચારિનો સમચારિનો’’તિઆદિના ય્વાયં ભિક્ખૂસુ પસાદનાકારો, તથા ન પસીદન્તિ, તેસં વા સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં ન મઞ્ઞન્તિ. તથા ચ ધમ્મે સત્થરિ ચ અપ્પસન્નાવ હોન્તિ. એકચ્ચાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ પુથુજ્જનાનં અવિરુળ્હસદ્ધાનં પસાદઞ્ઞથત્તં.

ગાથાયં આપાયિકોતિઆદીસુ અપાયે નિબ્બત્તનારહતાય આપાયિકો. તત્થપિ અવીચિસઙ્ખાતે મહાનિરયે ઉપ્પજ્જતીતિ નેરયિકો. એકં અન્તરકપ્પં પરિપુણ્ણમેવ કત્વા તત્થ તિટ્ઠતીતિ કપ્પટ્ઠો. સઙ્ઘભેદસઙ્ખાતે વગ્ગે રતોતિ વગ્ગરતો. અધમ્મિયતાય અધમ્મો. ભેદકરવત્થૂહિ સઙ્ઘભેદસઙ્ખાતે એવ ચ અધમ્મે ઠિતોતિ અધમ્મટ્ઠો. યોગક્ખેમા પધંસતીતિ યોગક્ખેમતો હિતતો પધંસતિ પરિહાયતિ, ચતૂહિ વા યોગેહિ અનુપદ્દુતત્તા યોગક્ખેમં નામ અરહત્તં નિબ્બાનઞ્ચ, તતો પનસ્સ ધંસને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞતો સંહતટ્ઠેન સઙ્ઘં, તતો એવ એકકમ્માદિવિધાનયોગેન સમગ્ગં સહિતં. ભેત્વાનાતિ પુબ્બે વુત્તલક્ખણેન સઙ્ઘભેદેન ભિન્દિત્વા. કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. સો પનેત્થ અન્તરકપ્પોવ. નિરયમ્હીતિ અવીચિમહાનિરયમ્હિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સઙ્ઘસામગ્ગીસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે એકધમ્મોતિ એકો કુસલધમ્મો અનવજ્જધમ્મો. ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિઆદિના સચે સઙ્ઘે વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, તત્થ ધમ્મકામેન વિઞ્ઞુના ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘ઠાનં ખો, પનેતં વિજ્જતિ, યદિદં વિવાદો વડ્ઢમાનો સઙ્ઘરાજિયા વા સઙ્ઘભેદાય વા સંવત્તેય્યા’’તિ. સચે તં અધિકરણં અત્તના પગ્ગહેત્વા ઠિતો, અગ્ગિં અક્કન્તેન વિય સહસા તતો ઓરમિતબ્બં. અથ પરેહિ તં પગ્ગહિતં સયઞ્ચેતં સક્કોતિ વૂપસમેતું, ઉસ્સાહજાતો હુત્વા દૂરમ્પિ ગન્ત્વા તથા પટિપજ્જિતબ્બં, યથા તં વૂપસમ્મતિ. સચે પન સયં ન સક્કોતિ, સો ચ વિવાદો ઉપરૂપરિ વડ્ઢતેવ, ન વૂપસમ્મતિ. યે તત્થ પતિરૂપા સિક્ખાકામા સબ્રહ્મચારિનો, તે ઉસ્સાહેત્વા યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં યથા વૂપસમ્મતિ, તથા વૂપસમેતબ્બં. એવં વૂપસમેન્તસ્સ યો સઙ્ઘસામગ્ગિકરો કુસલો ધમ્મો, અયમેત્થ એકધમ્મોતિ અધિપ્પેતો. સો હિ ઉભતોપક્ખિયાનં દ્વેળ્હકજાતાનં ભિક્ખૂનં, તેસં અનુવત્તનવસેન ઠિતાનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં તેસં આરક્ખદેવતાનં યાવદેવ બ્રહ્માનમ્પિ ઉપ્પજ્જનારહં અહિતં દુક્ખાવહં સંકિલેસધમ્મં અપનેત્વા મહતો પુઞ્ઞરાસિસ્સ કુસલાભિસન્દસ્સ હેતુભાવતો સદેવકસ્સ લોકસ્સ હિતસુખાવહો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘એકધમ્મો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાયા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો અનન્તરસુત્તે વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. સઙ્ઘસામગ્ગીતિ સઙ્ઘસ્સ સમગ્ગભાવો ભેદાભાવો એકકમ્મતા એકુદ્દેસતા ચ.

ગાથાયં સુખા સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગીતિ સુખસ્સ પચ્ચયભાવતો સામગ્ગી સુખાતિ વુત્તા. યથા ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો’’તિ (ધ. પ. ૧૯૪). સમગ્ગાનઞ્ચનુગ્ગહોતિ સમગ્ગાનં સામગ્ગિઅનુમોદનેન અનુગ્ગણ્હનં સામગ્ગિઅનુરૂપં, યથા તે સામગ્ગિં ન વિજહન્તિ, તથા ગહણં ઠપનં અનુબલપ્પદાનન્તિ અત્થો. સઙ્ઘં સમગ્ગં કત્વાનાતિ ભિન્નં સઙ્ઘં રાજિપત્તં વા સમગ્ગં સહિતં કત્વા. કપ્પન્તિ આયુકપ્પમેવ. સગ્ગમ્હિ મોદતીતિ કામાવચરદેવલોકે અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અભિભવિત્વા દિબ્બસુખં અનુભવન્તો ઇચ્છિતનિપ્ફત્તિયાવ મોદતિ પમોદતિ લલતિ કીળતીતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પદુટ્ઠચિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? અટ્ઠુપ્પત્તિયેવ. એકદિવસં કિર ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ઇધેકચ્ચો બહું પુઞ્ઞકમ્મં કરોતિ, એકચ્ચો બહું પાપકમ્મં, એકચ્ચો ઉભયવોમિસ્સકં કરોતિ. તત્થ વોમિસ્સકારિનો કીદિસો અભિસમ્પરાયો’’તિ? અથ સત્થા ધમ્મસભં ઉપગન્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો તં કથં સુત્વા ‘‘ભિક્ખવે, મરણાસન્નકાલે સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા’’તિ દસ્સેન્તો ઇમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇદં સુત્તં દેસેસિ.

તત્થ ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો. સ્વાયં કત્થચિ પદેસં ઉપાદાય વુચ્ચતિ ‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૬૯). કત્થચિ સાસનં ઉપાદાય ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો ઇધ દુતિયો સમણો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ પદપૂરણમત્તે ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦). કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૧). ઇધાપિ લોકે એવ દટ્ઠબ્બો. એકચ્ચન્તિ એકં, અઞ્ઞતરન્તિ અત્થો. પુગ્ગલન્તિ સત્તં. સો હિ યથાપચ્ચયં કુસલાકુસલાનં તબ્બિપાકાનઞ્ચ પૂરણતો મરણવસેન ગલનતો ચ પુગ્ગલોતિ વુચ્ચતિ. પદુટ્ઠચિત્તન્તિ પદોસેન આઘાતેન દુટ્ઠચિત્તં. અથ વા પદુટ્ઠચિત્તન્તિ દોસેન રાગાદિના પદૂસિતચિત્તં. એત્થ ચ એકચ્ચન્તિ ઇદં પદુટ્ઠચિત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસેસનં. યસ્સ હિ પટિસન્ધિદાયકકમ્મં ઓકાસમકાસિ, સો તથા વુત્તો. યસ્સ ચ અકુસલપ્પવત્તિતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા કુસલવસેન ઓતારેતું ન સક્કા, એવં આસન્નમરણો. એવન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બાકારં દસ્સેતિ. ચેતસાતિ અત્તનો ચિત્તેન ચેતોપરિયઞાણેન. ચેતોતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં. પરિચ્ચાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા પજાનામિ. નનુ ચ યથાકમ્મુપગઞાણસ્સાયં વિસયોતિ? સચ્ચમેતં, તદા પવત્તમાનઅકુસલચિત્તવસેન પનેતં વુત્તં.

ઇમમ્હિ ચાયં સમયેતિ ઇમસ્મિં કાલે, ઇમાયં વા પચ્ચયસામગ્ગિયં, અયં પુગ્ગલો જવનવીથિયા અપરભાગે કાલં કરેય્ય ચેતિ અત્થો. ન હિ જવનક્ખણે કાલંકિરિયા અત્થિ. યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયેતિ યથા આભતં કિઞ્ચિ આહરિત્વા ઠપિતં, એવં અત્તનો કમ્મુના નિક્ખિત્તો નિરયે ઠપિતો એવાતિ અત્થો. કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં.

અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયસ્સેવ વેવચનં. નિરયો હિ અયસઙ્ખાતા સુખા અપેતોતિ અપાયો; સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા વા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતોતિપિ અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ; દોસબહુલત્તા વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિપિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કટકમ્મકારિનો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયો. અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિ વુચ્ચતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયો. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપાતત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયો. સો હિ યથાવુત્તેન અત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ, સબ્બસમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ વિનિપતિતત્તા વિનિપાતોતિ ચ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિઅનેકપ્પકારો નિરયોવ વુચ્ચતિ. ઇધ પન સબ્બપદેહિપિ નિરયોવ વુત્તો. ઉપપજ્જન્તીતિ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ.

ગાથાસુ પઠમગાથા સઙ્ગીતિકાલે ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતા. ઞત્વાનાતિ પુબ્બકાલકિરિયા. ઞાણપુબ્બકઞ્હિ બ્યાકરણં. હેતુઅત્થો વા ત્વા-સદ્દો યથા ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિ, જાનનહેતૂતિ અત્થો. બુદ્ધો, ભિક્ખૂનં સન્તિકેતિ બુદ્ધો ભગવા અત્તનો સન્તિકે ભિક્ખૂનં એતં પરતો દ્વીહિ ગાથાહિ વુચ્ચમાનં અત્થં બ્યાકાસિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.