૩. તતિયવગ્ગો

૧. પસન્નચિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે પસન્નચિત્તન્તિ રતનત્તયસદ્ધાય કમ્મફલસદ્ધાય ચ પસન્નમાનસં. સુગતિન્તિ સુન્દરં ગતિં, સુખસ્સ વા ગતિન્તિ સુગતિં. સગ્ગન્તિ રૂપાદિસમ્પત્તીહિ સુટ્ઠુ અગ્ગન્તિ સગ્ગં. લોકન્તિ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞપાપફલાનિ, લુજ્જનટ્ઠેનેવ વા લોકં. એત્થ ચ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ, સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિ એવ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનન્તિ એત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. પુઞ્ઞસદ્દો ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૮૦) પુઞ્ઞફલે આગતો. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) કામરૂપાવચરસુચરિતે. ‘‘પુઞ્ઞૂપગં ભવતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ સુગતિવિસેસભૂતે ઉપપત્તિભવે. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ – દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૬૦; અ. નિ. ૮.૩૬) કુસલચેતનાયં. ઇધ પન તેભૂમકકુસલધમ્મે વેદિતબ્બો. ભાયિત્થાતિ એત્થ દુવિધં ભયં ઞાણભયં, સારજ્જભયન્તિ. તત્થ ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૩) આગતં ઞાણભયં. ‘‘અહુદેવ ભયં, અહુ છમ્ભિતત્તં, અહુ લોમહંસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧૮) આગતં સારજ્જભયં. ઇધાપિ સારજ્જભયમેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કાયવચીસંયમો વત્તપટિવત્તપૂરણં એકાસનં, એકસેય્યં, ઇન્દ્રિયદમો, ધુતધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો, સતિસમ્પજઞ્ઞં, કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભોતિ એવમાદીનિ યાનિ ભિક્ખુના, નિરન્તરં પવત્તેતબ્બાનિ પુઞ્ઞાનિ, તેહિ મા ભાયિત્થ, મા ભયં સન્તાસં આપજ્જિત્થ, એકચ્ચસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખસ્સ ઉપરોધભયેન સમ્પરાયિકનિબ્બાનસુખદાયકેહિ પુઞ્ઞેહિ મા ભાયિત્થાતિ. નિસ્સક્કે હિ ઇદં સામિવચનં.

ઇદાનિ તતો અભાયિતબ્બભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખસદ્દો ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો, સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) સુખમૂલે આગતો. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૮) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાપજ્જે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૦૪; મ. નિ. ૨.૨૧૫) નિબ્બાને. ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૫) સુખવેદનાયં. ‘‘અદુક્ખમસુખં સન્તં, સુખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૫૩; ઇતિવુ. ૫૩) ઉપેક્ખાવેદનાયં. ‘‘દ્વેપિ મયા, આનન્દ, વેદના વુત્તા પરિયાયેન સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૯) ઇટ્ઠસુખે. ‘‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાન’’ન્તિઆદીસુ (પેટકો. ૨૩) સુખવિપાકે. ઇધાપિ ઇટ્ઠવિપાકે એવ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠસ્સાતિઆદીસુ એસિતબ્બતો અનિટ્ઠપટિક્ખેપતો ચ ઇટ્ઠસ્સ, કમનીયતો મનસ્મિઞ્ચ કમનતો પવિસનતો કન્તસ્સ, પિયાયિતબ્બતો સન્તપ્પનતો ચ પિયસ્સ, માનનીયતો મનસ્સ પવડ્ઢનતો ચ મનાપસ્સાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિદં પુઞ્ઞાનીતિ ‘‘પુઞ્ઞાની’’તિ યદિદં વચનં, એતં સુખસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વિપાકસ્સ અધિવચનં નામં, સુખમેવ તં યદિદં પુઞ્ઞન્તિ ફલેન કારણસ્સ અભેદૂપચારં વદતિ. તેન કતૂપચિતાનં પુઞ્ઞાનં અવસ્સંભાવિફલં સુત્વા અપ્પમત્તેન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કાતબ્બાનીતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં નિયોજેતિ, આદરઞ્ચ નેસં તત્થ ઉપ્પાદેતિ.

ઇદાનિ અત્તના સુનેત્તકાલે કતેન પુઞ્ઞકમ્મેન દીઘરત્તં પચ્ચનુભૂતં ભવન્તરપટિચ્છન્નં ઉળારતમં પુઞ્ઞવિપાકં ઉદાહરિત્વા તમત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અભિજાનામીતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનામિ, પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝામિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં. પુઞ્ઞાનન્તિ દાનાદિકુસલધમ્માનં. સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ. મેત્તચિત્તન્તિ મિજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તીતિપિ મેત્તા. લક્ખણાદિતો પન હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહાસમ્ભવો વિપત્તિ. સા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તચિત્તં. ભાવેત્વાતિ મેત્તાસહગતં ચિત્તં, ચિત્તસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ મેત્તાસમાધિં મેત્તાબ્રહ્મવિહારં ઉપ્પાદેત્વા ચેવ વડ્ઢેત્વા ચ. સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સત્ત મહાકપ્પે. સંવટ્ટ-વિવટ્ટગ્ગહણેનેવ હિ સંવટ્ટટ્ઠાયિ-વિવટ્ટટ્ઠાયિનોપિ ગહિતા. ઇમં લોકન્તિ કામલોકં. સંવટ્ટમાને સુદન્તિ સંવટ્ટમાને. સુદન્તિ નિપાતમત્તં વિનસ્સમાનેતિ અત્થો. ‘‘સંવત્તમાને સુદ’’ન્તિ ચ પઠન્તિ. કપ્પેતિ કાલે. કપ્પસીસેન હિ કાલો વુત્તો. કાલે ખીયમાને કપ્પોપિ ખીયતેવ. યથાહ –

‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૯૦);

‘‘આભસ્સરૂપગો હોમી’’તિ વુત્તત્તા તેજોસંવટ્ટવસેનેત્થ કપ્પવુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. આભસ્સરૂપગોતિ તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આભસ્સરબ્રહ્મલોકં ઉપગચ્છામીતિ આભસ્સરૂપગો હોમિ. વિવટ્ટમાનેતિ સણ્ઠહમાને, જાયમાનેતિ અત્થો. સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામીતિ કસ્સચિ સત્તસ્સ તત્થ નિબ્બત્તસ્સ અભાવતો સુઞ્ઞં, યં પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મવિમાનં આદિતો નિબ્બત્તં, તં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જામિ ઉપેમિ. બ્રહ્માતિ કામાવચરસત્તેહિ સેટ્ઠટ્ઠેન તથા તથા બ્રૂહિતગુણતાય બ્રહ્મવિહારતો નિબ્બત્તટ્ઠેન ચ બ્રહ્મા. બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતેહિ મહન્તો બ્રહ્માતિ મહાબ્રહ્મા. તતો એવ તે અભિભવિત્વા ઠિતત્તા અભિભૂ. તેહિ કેનચિ ગુણેન ન અભિભૂતોતિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસોતિ દસ્સનસીલો, સો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં દસ્સનસમત્થો, અભિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બં પસ્સામીતિ અત્થો. સેસબ્રહ્માનં ઇદ્ધિપાદભાવનાબલેન અત્તનો ચિત્તઞ્ચ મમ વસે વત્તેમીતિ વસવત્તી હોમીતિ યોજેતબ્બં. તદા કિર બોધિસત્તો અટ્ઠસમાપત્તિલાભીપિ સમાનો તથા સત્તહિતં અત્તનો પારમિપરિપૂરણઞ્ચ ઓલોકેન્તો તાસુ એવ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ નિકન્તિં ઉપ્પાદેત્વા મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન અપરાપરં સંસરિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્તવસ્સાનિ…પે… વસવત્તી’’તિ.

એવં ભગવા રૂપાવચરપુઞ્ઞસ્સ વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ કામાવચરપુઞ્ઞસ્સાપિ તં દસ્સેન્તો ‘‘છત્તિંસક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કો અહોસિન્તિ છત્તિંસ વારે અઞ્ઞત્થ અનુપપજ્જિત્વા નિરન્તરં સક્કો દેવાનમિન્દો તાવતિંસદેવરાજા અહોસિ. રાજા અહોસિન્તિઆદીસુ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ ચતૂહિ ચ સઙ્ગહવત્થૂહિ લોકં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તી. રાજાતિ ચેત્થ સામઞ્ઞં, ચક્કવત્તીતિ વિસેસં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો. ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેનેવ રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મચરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મચરણેન ધમ્મરાજા, ચતુરન્તાય ઇસ્સરોતિ ચાતુરન્તો, ચતુસમુદ્દન્તાય ચતુબ્બિધદીપવિભૂસિતાય ચ પથવિયા ઇસ્સરોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તં કોપાદિપચ્ચત્થિકે, બહિદ્ધા ચ સબ્બરાજાનો અદણ્ડેન અસત્થેન વિજેસીતિ વિજિતાવી. જનપદે થાવરભાવં ધુવભાવં પત્તો, ન સક્કા કેનચિ તતો ચાલેતું જનપદો વા તમ્હિ થાવરિયપ્પત્તો અનુયુત્તો સકમ્મનિરતો અચલો અસમ્પવેધીતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો.

ચક્કરતનં, હત્થિરતનં, અસ્સરતનં, મણિરતનં, ઇત્થિરતનં, ગહપતિરતનં, પરિણાયકરતનન્તિ ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ સમુપેતોતિ સત્તરતનસમન્નાગતો. તેસુ હિ રાજા ચક્કવત્તિ ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે સુખેનેવ અનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, પચ્છિમેન મન્તસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભૂસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ, ઇત્થિમણિરતનેહિ તિવિધસત્તિયોગફલં. સો ઇત્થિમણિરતનેહિ પરિભોગસુખમનુભવતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ વેદિતબ્બં પદેસરજ્જસ્સાતિ ખુદ્દકરજ્જસ્સ.

એતદહોસીતિ અત્તનો સમ્પત્તિયો પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પચ્છિમે ચક્કવત્તિકાલે એતં ‘‘કિસ્સ નુ ખો મે ઇદં કમ્મસ્સ ફલ’’ન્તિઆદિકં અહોસિ. સબ્બત્થકમેવ તસ્મિં તસ્મિમ્પિ ભવે એતદહોસિયેવ. તત્થાયં ચક્કવત્તિકાલવસેન યોજના. એવંમહિદ્ધિકોતિ મણિરતનહત્થિરતનાદિપ્પમુખાય કોસવાહનસમ્પત્તિયા જનપદત્થાવરિયપ્પત્તિયા ચ એવંમહિદ્ધિકો. એવંમહાનુભાવોતિ ચક્કરતનાદિસમન્નાગમેન કસ્સચિપિ પીળં અકરોન્તોવ સબ્બરાજૂહિ સિરસા સમ્પટિચ્છિતસાસનવેહાસગમનાદીહિ એવં મહાનુભાવો. દાનસ્સાતિ અન્નાદિદેય્યધમ્મપરિચ્ચાગસ્સ. દમસ્સાતિ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયદમનસ્સ ચેવ સમાધાનવસેન રાગાદિકિલેસદમનસ્સ ચ. સંયમસ્સાતિ કાયવચીસંયમસ્સ. તત્થ યં સમાધાનવસેન કિલેસદમનં, તં ભાવનામયં પુઞ્ઞં, તઞ્ચ ખો મેત્તાબ્રહ્મવિહારભૂતં ઇધાધિપ્પેતં. તસ્મિઞ્ચ ઉપચારપ્પનાભેદેન દુવિધે યં અપ્પનાપ્પત્તં, તેનસ્સ યથાવુત્તાસુ દ્વીસુ ઝાનભૂમીસુ ઉપપત્તિ અહોસિ. ઇતરેન તિવિધેનાપિ યથારહં પત્તચક્કવત્તિઆદિભાવોતિ વેદિતબ્બં.

ઇતિ ભગવા અત્તાનં કાયસક્ખિ કત્વા પુઞ્ઞાનં વિપાકમહન્તતં પકાસેત્વા ઇદાનિ તમેવત્થં ગાથાબન્ધેન દસ્સેન્તો ‘‘પુઞ્ઞમેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુઞ્ઞમેવ સો સિક્ખેય્યાતિ યો અત્થકામો કુલપુત્તો, સો પુઞ્ઞફલનિબ્બત્તનતો, અત્તનો સન્તાનં પુનનતો ચ ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ લદ્ધનામં તિવિધં કુસલમેવ સિક્ખેય્ય નિવેસેય્ય ઉપચિનેય્ય પસવેય્યાતિ અત્થો. આયતગ્ગન્તિ વિપુલફલતાય ઉળારફલતાય આયતગ્ગં, પિયમનાપફલતાય વા આયતિં ઉત્તમન્તિ આયતગ્ગં, આયેન વા યોનિસોમનસિકારાદિપ્પચ્ચયેન ઉળારતમેન અગ્ગન્તિ આયતગ્ગં. તકારો પદસન્ધિકરો. અથ વા આયેન પુઞ્ઞફલેન અગ્ગં પધાનન્તિ આયતગ્ગં. તતો એવ સુખુદ્રયં સુખવિપાકન્તિ અત્થો.

કતમં પન તં પુઞ્ઞં, કથઞ્ચ નં સિક્ખેય્યાતિ આહ ‘‘દાનઞ્ચ સમચરિયઞ્ચ, મેત્તચિત્તઞ્ચ ભાવયે’’તિ. તત્થ સમચરિયન્તિ કાયવિસમાદીનિ વજ્જેત્વા કાયસમાદિચરિતં, સુવિસુદ્ધં સીલન્તિ અત્થો. ભાવયેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેય્ય વડ્ઢેય્ય. એતે ધમ્મેતિ એતે દાનાદિકે સુચરિતધમ્મે. સુખસમુદ્દયેતિ સુખાનિસંસે, આનિસંસફલમ્પિ નેસં સુખમેવાતિ દસ્સેતિ. અબ્યાપજ્જં સુખં લોકન્તિ કામચ્છન્દાદિબ્યાપાદવિરહિતત્તા અબ્યાપજ્જં નિદ્દુક્ખં, પરપીળાભાવે પન વત્તબ્બં નત્થિ. ઝાનસમાપત્તિવસેન સુખબહુલત્તા સુખં, એકન્તસુખઞ્ચ બ્રહ્મલોકં ઝાનપુઞ્ઞાનં, ઇતરપુઞ્ઞાનં પન તદઞ્ઞં સમ્પત્તિભવસઙ્ખાતં સુખં લોકં પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો ઉપપજ્જતિ ઉપેતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ગાથાસુ ચ વટ્ટસમ્પત્તિ એવ કથિતા.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉભયત્થસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો ચ વડ્ઢિતો ચ. બહુલીકતોતિ પુનપ્પુનં કતો. અત્થોતિ હિતં. તઞ્હિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અત્થોતિ વુચ્ચતિ. સમધિગય્હ તિટ્ઠતીતિ સમ્મા પરિગ્ગહેત્વા અવિજહિત્વા વત્તતિ. દિટ્ઠધમ્મિકન્તિ દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો અત્તભાવો, દિટ્ઠધમ્મે ભવં દિટ્ઠધમ્મિકં, ઇધલોકપરિયાપન્નન્તિ અત્થો. સમ્પરાયિકન્તિ ધમ્મવસેન સમ્પરેતબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો, સમ્પરાયે ભવં સમ્પરાયિકં, પરલોકપરિયાપન્નન્તિ વુત્તં હોતિ.

કો પનેસ દિટ્ઠધમ્મિકો નામ અત્થો, કો વા સમ્પરાયિકોતિ? સઙ્ખેપેન તાવ યં ઇધલોકસુખં, યઞ્ચેતરહિ ઇધલોકસુખાવહં, અયં દિટ્ઠધમ્મિકો અત્થો. સેય્યથિદં – ગહટ્ઠાનં તાવ ઇધ યં કિઞ્ચિ વિત્તૂપકરણં, અનાકુલકમ્મન્તતા, આરોગ્યસંવિધાનં, વત્થુવિસદકિરિયાયોગવિહિતાનિ સિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનાનિ સઙ્ગહિતપરિજનતાતિ એવમાદિ. પબ્બજિતાનં પન યે ઇમે જીવિતપરિક્ખારા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. તેસં અકિચ્છલાભો, તત્થ ચ સઙ્ખાય પટિસેવના, સઙ્ખાય પરિવજ્જના, વત્થુવિસદકિરિયા, અપ્પિચ્છતા, સન્તુટ્ઠિ, પવિવેકો, અસંસગ્ગોતિ એવમાદિ. પતિરૂપદેસવાસસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસદ્ધમ્મસ્સવનયોનિસોમનસિકારાદયો પન ઉભયેસં સાધારણા ઉભયાનુરૂપા ચાતિ વેદિતબ્બા.

અપ્પમાદોતિ એત્થ અપ્પમાદો પમાદપ્પટિપક્ખતો વેદિતબ્બો. કો પનેસ પમાદો નામ? પમજ્જનાકારો. વુત્તં હેતં –

‘‘તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પાદનં કુસલાનં વા ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગોપમાદો. યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં. અયં વુચ્ચતિ પમાદો’’તિ (વિભ. ૮૪૬).

તસ્મા વુત્તપ્પટિપક્ખતો અપ્પમાદો વેદિતબ્બો. અત્થતો હિ સો સતિયા અવિપ્પવાસો, નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિયા એતં નામં. અપરે પન ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞયોગેન પવત્તા ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા અપ્પમાદો’’તિ વદન્તિ.

‘‘ભાવિતો બહૂલીકતો’’તિ વુત્તં, કથં પનાયં અપ્પમાદો ભાવેતબ્બોતિ? ન અપ્પમાદભાવના નામ વિસું એકભાવના અત્થિ. યા હિ કાચિ પુઞ્ઞકિરિયા કુસલકિરિયા, સબ્બા સા અપ્પમાદભાવનાત્વેવ વેદિતબ્બા. વિસેસતો પન વિવટ્ટૂપનિસ્સયં સરણગમનં કાયિકવાચસિકસંવરઞ્ચ ઉપાદાય સબ્બા સીલભાવના, સબ્બા સમાધિભાવના, સબ્બા પઞ્ઞાભાવના, સબ્બા કુસલભાવના, અનવજ્જભાવના, અપ્પમાદભાવનાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘અપ્પમાદો’’તિ હિ ઇદં મહન્તં અત્થં દીપેતિ, મહન્તં અત્થં પરિગ્ગહેત્વા તિટ્ઠતિ. સકલમ્પિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં આહરિત્વા અપ્પમાદપદસ્સ અત્થં કત્વા કથેન્તો ધમ્મકથિકો ‘‘અતિત્થેન પક્ખન્દો’’તિ ન વત્તબ્બો. કસ્મા? અપ્પમાદપદસ્સ મહન્તભાવતો. તથા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો કુસિનારાયં યમકસાલાનમન્તરે પરિનિબ્બાનસમયે નિપન્નો અભિસમ્બોધિતો પટ્ઠાય પઞ્ચચત્તાલીસાય વસ્સેસુ અત્તના ભાસિતં ધમ્મં એકેન પદેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો – ‘‘અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ ભિક્ખૂનં ઓવાદમદાસિ. તથા ચ વુત્તં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ જઙ્ગલાનં પાણાનં પદજાતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ, હત્થિપદં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ યદિદં મહન્તટ્ઠેન; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બેતે અપ્પમાદમૂલકા અપ્પમાદસમોસરણા, અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૦).

ગાથાસુ અપ્પમાદં પસંસન્તીતિ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાસુ અપ્પમાદં અપ્પમજ્જનં પણ્ડિતા સપ્પઞ્ઞા બુદ્ધાદયો પસંસન્તિ, વણ્ણેન્તિ થોમેન્તિ. કસ્મા? યસ્મા અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે અધિગણ્હાતિ પણ્ડિતો. કે પન તે ઉભો અત્થાતિ આહ – ‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ, એવમેત્થ પદયોજના વેદિતબ્બા. ઇધાપિ દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થોતિ ગહટ્ઠસ્સ તાવ ‘‘અનવજ્જાનિ કમ્માનિ, અનાકુલા ચ કમ્મન્તા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો કસિગોરક્ખાદિવિધિના લદ્ધબ્બો અત્થો, પબ્બજિતસ્સ પન અવિપ્પટિસારાદિઅત્થો વેદિતબ્બો. યો ચત્થો સમ્પરાયિકોતિ પન ઉભયેસમ્પિ ધમ્મચરિયાવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અત્થાભિસમયાતિ દુવિધસ્સપિ અત્થસ્સ હિતસ્સ પટિલાભા, લદ્ધબ્બેન સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, લાભો. સમયો એવ અભિસમયો, અભિમુખભાવેન વા સમયો અભિસમયોતિ એવમેત્થ અભિસમયો વેદિતબ્બો. ધિતિસમ્પન્નત્તા ધીરો. તતિયેન ચેત્થ અત્થ-સદ્દેન પરમત્થસ્સ નિબ્બાનસ્સાપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટસમ્પત્તિ એવ કથિતા. ગાથાયં પન વિવટ્ટસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ વુત્તં –

‘‘અપ્પમાદો અમતપદં, પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મીયન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા.

‘‘એવં વિસેસતો ઞત્વા, અપ્પમાદમ્હિ પણ્ડિતા;

અપ્પમાદે પમોદન્તિ, અરિયાનં ગોચરે રતા.

‘‘તે ઝાયિનો સાતતિકા, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમા;

ફુસન્તિ ધીરા નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૧-૨૩);

તસ્મા ‘‘અત્થાભિસમયા’’તિ એત્થ લોકુત્તરત્થવસેનપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અટ્ઠિપુઞ્જસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે એકપુગ્ગલસ્સાતિ એત્થ પુગ્ગલોતિ અયં વોહારકથા. બુદ્ધસ્સ હિ ભગવતો દુવિધા દેસના સમ્મુતિદેસના ચ પરમત્થદેસના ચાતિ. તત્થ ‘‘પુગ્ગલો, સત્તો, ઇત્થી, પુરિસો, ખત્તિયો, બ્રાહ્મણો, દેવો, મારો’’તિ એવરૂપા સમ્મુતિદેસના. ‘‘અનિચ્ચં, દુક્ખં, અનત્તા, ખન્ધા, ધાતુ, આયતના, સતિપટ્ઠાના’’તિ એવરૂપા પરમત્થદેસના. તત્થ ભગવા યે સમ્મુતિવસેન દેસનં સુત્વા વિસેસમધિગન્તું સમત્થા, નેસં સમ્મુતિદેસનં દેસેતિ. યે પન પરમત્થવસેન દેસનં સુત્વા વિસેસમધિગન્તું સમત્થા, તેસં પરમત્થદેસનં દેસેતિ.

તત્થાયં ઉપમા – યથા હિ દેસભાસાકુસલો તિણ્ણં વેદાનં અત્થસંવણ્ણનકો આચરિયો યે દમિળભાસાય વુત્તે અત્થં જાનન્તિ, તેસં દમિળભાસાય આચિક્ખતિ. યે અન્ધકભાસાદીસુ અઞ્ઞતરાય, તેસં તાય તાય ભાસાય. એવં તે માણવકા છેકં બ્યત્તં આચરિયમાગમ્મ ખિપ્પમેવ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ. તત્થ આચરિયો વિય બુદ્ધો ભગવા, તયો વેદા વિય કથેતબ્બભાવે ઠિતાનિ તીણિ પિટકાનિ, દેસભાસાકોસલ્લમિવ સમ્મુતિપરમત્થકોસલ્લં, નાનાદેસભાસા માણવકા વિય સમ્મુતિપરમત્થવસેન પટિવિજ્ઝનસમત્થા વેનેય્યા, આચરિયસ્સ દમિળભાસાદિઆચિક્ખનં વિય ભગવતો સમ્મુતિપરમત્થવસેન દેસના વેદિતબ્બા. આહ ચેત્થ –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નૂપલબ્ભતિ.

‘‘સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણા;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતકારણા.

‘‘તસ્મા વોહારકુસલસ્સ, લોકનાથસ્સ સત્થુનો;

સમ્મુતિં વોહરન્તસ્સ, મુસાવાદો ન જાયતી’’તિ.

અપિચ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા પુગ્ગલકથં કથેતિ – હિરોત્તપ્પદીપનત્થં, કમ્મસ્સકતાદીપનત્થં, પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં,, આનન્તરિયદીપનત્થં, બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં, પુબ્બેનિવાસદીપનત્થં, દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં, લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થં, ચાતિ. ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનાનિ હિરિયન્તિ ઓત્તપ્પન્તી’’તિ હિ વુત્તે મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ, પટિસત્તુ વા હોતિ – ‘‘કિમિદં ખન્ધધાતુઆયતનાનિ હિરિયન્તિ ઓત્તપ્પન્તિ નામા’’તિ? ‘‘ઇત્થી હિરિયતિ ઓત્તપ્પતિ, પુરિસો, ખત્તિયો, બ્રાહ્મણો, દેવો, મારો’’તિ પન વુત્તે જાનાતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ વા હોતિ. તસ્મા ભગવા હિરોત્તપ્પદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘ખન્ધા કમ્મસ્સકા, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા કમ્મસ્સકતાદીપનત્થમ્પિ પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘વેળુવનાદયો મહાવિહારા ખન્ધેહિ કારાપિતા, ધાતૂહિ આયતનેહી’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તથા ‘‘ખન્ધા માતરં જીવિતા વોરોપેન્તિ, પિતરં, અરહન્તં, રુહિરુપ્પાદકમ્મં, સઙ્ઘભેદકમ્મં કરોન્તિ, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. ‘‘ખન્ધા મેત્તાયન્તિ, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. ‘‘ખન્ધા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તિ, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં આનન્તરિયદીપનત્થં બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં પુબ્બેનિવાસદીપનત્થઞ્ચ પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘ખન્ધા દાનં પટિગ્ગણ્હન્તિ, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ, પટિસત્તુ વા હોતિ ‘‘કિમિદં ખન્ધા ધાતુયો આયતનાનિ પટિગ્ગણ્હન્તિ નામા’’તિ? ‘‘પુગ્ગલા પટિગ્ગણ્હન્તી’’તિ પન વુત્તે જાનાતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ વા હોતિ. તસ્મા ભગવા દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

લોકસમ્મુતિઞ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ન પજહન્તિ, લોકસમઞ્ઞાય લોકનિરુત્તિયા લોકાભિલાપે ઠિતાયેવ ધમ્મં દેસેન્તિ. તસ્મા ભગવા લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થમ્પિ પુગ્ગલકથં કથેતિ. સો ઇધાપિ લોકવોહારવસેન દેસેતબ્બમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એકપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ એકપુગ્ગલસ્સાતિ એકસત્તસ્સ. કપ્પન્તિ મહાકપ્પં. યદિપિ અચ્ચન્તસંયોગે ઇદં ઉપયોગવચનં, યત્થ પન સત્તાનં સન્ધાવનં સંસરણં સમ્ભવતિ, તસ્સ વસેન ગહેતબ્બં. અટ્ઠિકઙ્કલોતિ અટ્ઠિભાગો. ‘‘અટ્ઠિખલો’’તિપિ પઠન્તિ, અટ્ઠિસઞ્ચયોતિ અત્થો. અટ્ઠિપુઞ્જોતિ અટ્ઠિસમૂહો. અટ્ઠિરાસીતિ તસ્સેવ વેવચનં. કેચિ પન ‘‘કટિપ્પમાણતો હેટ્ઠા સમૂહો કઙ્કલો નામ, તતો ઉપરિ યાવ તાલપ્પમાણં પુઞ્જો, તતો ઉપરિ રાસી’’તિ વદન્તિ. તં તેસં મતિમત્તં. સબ્બમેતં સમૂહસ્સેવ પરિયાયવચનં વેપુલ્લસ્સેવ ઉપમાભાવેન આહટત્તા.

સચે સંહારકો અસ્સાતિ અવિપ્પકિરણવસેન સંહરિત્વા ઠપેતા કોચિ યદિ સિયાતિ પરિકપ્પનવસેન વદતિ. સમ્ભતઞ્ચ ન વિનસ્સેય્યાતિ તથા કેનચિ સમ્ભતઞ્ચ તં અટ્ઠિકઙ્કલં અન્તરધાનાભાવેન પૂતિભૂતં ચુણ્ણવિચુણ્ણઞ્ચ અહુત્વા સચે ન વિનસ્સેય્યાતિ પરિકપ્પનવસેનેવ વદતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભિક્ખવે, એકસ્સ સત્તસ્સ કમ્મકિલેસેહિ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન એકં મહાકપ્પં સન્ધાવન્તસ્સ સંસરન્તસ્સ એવં મહાઅટ્ઠિસઞ્ચયો ભવેય્ય, આરોહપરિણાહેહિ યત્તકોયં વેપુલ્લપબ્બતો. સચે પનસ્સ કોચિ સંહરિત્વા ઠપેતા ભવેય્ય, સમ્ભતઞ્ચ તં સચે અવિનસ્સન્તં તિટ્ઠેય્યાતિ. અયઞ્ચ નયો નિબ્બુતપ્પદીપે વિય ભિજ્જનસભાવે કળેવરનિક્ખેપરહિતે ઓપપાતિકત્તભાવે સબ્બેન સબ્બં અનટ્ઠિકે ચ ખુદ્દકત્તભાવે વજ્જેત્વા વુત્તો. કેચિ પન ‘‘પરિકપ્પનવસેન ઇમસ્સ નયસ્સ આહટત્તા તેસમ્પિ યદિ સિયા અટ્ઠિકઙ્કલો, તેનાપિ સહેવ અયં અટ્ઠિપુઞ્જપરિમાણો વુત્તો’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘નયિદમેવં લબ્ભમાનસ્સેવ અટ્ઠિપુઞ્જસ્સ વસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ઇમસ્સ પરિમાણસ્સ વુત્તતા. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ.

ગાથાસુ મહેસિનાતિ મહન્તે સીલક્ખન્ધાદયો એસતિ ગવેસતીતિ મહેસી, સમ્માસમ્બુદ્ધો. ‘‘ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ ચ ભગવા ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો’’તિઆદીસુ વિય અત્તાનં અઞ્ઞં વિય કત્વા દસ્સેતિ. વેપુલ્લોતિ રાજગહં પરિવારેત્વા ઠિતેસુ પઞ્ચસુ પબ્બતેસુ વિપુલભાવતો વેપુલ્લોતિ લદ્ધનામો. તતો એવ મહા, ઠિતદિસાભાગવસેન ઉત્તરો ગિજ્ઝકૂટસ્સ. ગિરિબ્બજેતિ ગિરિબ્બજપુરનામકસ્સ રાજગહસ્સ સમીપે.

એત્તાવતા ભગવા ‘‘એત્તકેનાપિ કાલેન અનુપચ્છિન્નભવમૂલસ્સ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અયમીદિસી કટસિવડ્ઢના’’તિ વટ્ટે આદીનવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેસં અરિયસચ્ચાનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા અન્ધપુથુજ્જનસ્સ એવં કટસિવડ્ઢના, તાનિ અરિયસચ્ચાનિ દિટ્ઠવતો અરિયપુગ્ગલસ્સ અયં નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યતો ચ અરિયસચ્ચાની’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યતોતિ યદા. અરિયસચ્ચાનીતિ અરણીયતો અરિયાનિ, અવિતથભાવેન સચ્ચાનિ ચાતિ અરિયસચ્ચાનિ, અરિયભાવકરાનિ વા સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનિ, અરિયેહિ વા બુદ્ધાદીહિ પટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનિ. અથ વા અરિયસ્સ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનિ. સદેવકેન હિ લોકેન સરણન્તિ અરણીયતો અરિયો ભગવા, તેન સયમ્ભુઞાણેન દિટ્ઠત્તા તસ્સ સચ્ચાનીતિ અરિયસચ્ચાનિ. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ સમ્મા હેતુના ઞાયેન વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન પસ્સતિ. દુક્ખન્તિઆદિ અરિયસચ્ચાનં સરૂપદસ્સનં. તત્થ અનેકૂપદ્દવાધિટ્ઠાનતાય કુચ્છિતભાવતો બાલજનપરિકપ્પિતધુવસુભસુખત્તવિરહેન તુચ્છભાવતો ચ દુક્ખં. દુક્ખં સમુપ્પજ્જતિ એતેનાતિ દુક્ખસમુપ્પાદો, દુક્ખસમુદયો. દુક્ખં અતિક્કમતિ એતેન આરમ્મણપ્પચ્ચયભૂતેન, એત્થ વાતિ દુક્ખસ્સ અતિક્કમો, નિબ્બાનં. આરકત્તા કિલેસેહિ અરણીયતો ચ અરિયો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં વસેન અટ્ઠઙ્ગિકો. મારેન્તો કિલેસે ગચ્છતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગીયતિ, સયં વા નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ મગ્ગો. તતો એવ દુક્ખસ્સ ઉપસમં નિરોધં ગચ્છતીતિ દુક્ખૂપસમગામી. યતો સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

સ સત્તક્ખત્તું પરમં, સન્ધાવિત્વાન પુગ્ગલોતિ સો એવં ચતુસચ્ચદસ્સાવી અરિયપુગ્ગલો સોતાપન્નો સબ્બમુદિન્દ્રિયો સમાનો સત્તવારપરમંયેવ ભવાદીસુ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા. એકબીજી, કોલંકોલો, સત્તક્ખત્તુપરમોતિ ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમજ્ઝિમમુદુભાવેન તયો હિ સોતાપન્ના. તેસુ સબ્બમુદિન્દ્રિયસ્સ વસેનિદં વુત્તં ‘‘સ સત્તક્ખત્તું પરમં, સન્ધાવિત્વાના’’તિ. દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરો પરિયોસાનકરો હોતિ. કથં? સબ્બસંયોજનક્ખયા અનુપુબ્બેન અગ્ગમગ્ગં અધિગન્ત્વા નિરવસેસાનં સંયોજનાનં ખેપનાતિ અરહત્તફલેનેવ દેસનાય કૂટં ગણ્હિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મુસાવાદસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે એકધમ્મં અતીતસ્સાતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ, તિત્થિયાનં પરિહાયિ. તે હતલાભસક્કારા નિપ્પભા નિત્તેજા ઇસ્સાપકતા ચિઞ્ચમાણવિકં નામ પરિબ્બાજિકં ઉય્યોજેસું – ‘‘એહિ, ત્વં ભગિનિ, સમણં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખસ્સૂ’’તિ. સા ભગવન્તં ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તં ઉપગન્ત્વા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિત્વા સક્કેનસ્સા અભૂતભાવે પકાસિતે મહાજનેન ‘‘ધી કાળકણ્ણી’’તિ વિહારતો નિક્કડ્ઢાપિતા પથવિયા વિવરે દિન્ને અવીચિજાલાનં ઇન્ધનં હુત્વાવ અવીચિનિરયે નિબ્બત્તિ, ભિય્યોસોમત્તાય તિત્થિયાનં લાભસક્કારો પરિહાયિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, ચિઞ્ચમાણવિકા એવં ઉળારગુણં અગ્ગદક્ખિણેય્યં સમ્માસમ્બુદ્ધં અભૂતેન અક્કોસિત્વા મહાવિનાસં પત્તા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સા મં અભૂતેન અક્કોસિત્વા મહાવિનાસં પત્તાયેવા’’તિ મહાપદુમજાતકમ્પિ વિત્થારેત્વા ઉપરિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ‘‘એકધમ્મં અતીતસ્સા’’તિ ઇદં સુત્તં દેસેસિ.

તત્થ એકધમ્મન્તિ એકં વચીસચ્ચસઙ્ખાતં ધમ્મં. અતીતસ્સાતિ યા સા અટ્ઠ અનરિયવોહારે વજ્જેત્વા અટ્ઠસુ અરિયવોહારેસુ પતિટ્ઠાપનત્થં ‘‘સચ્ચં, ભણે, નાલિક’’ન્તિ અરિયેહિ ઠપિતા મરિયાદા, તં અતિક્કમિત્વા ઠિતસ્સ. પુરિસો એવ પુગ્ગલોતિ પુરિસપુગ્ગલો, તસ્સ. અકરણીયન્તિ કાતું અસક્કુણેય્યં. સમ્પજાનમુસાવાદી હિ પુગ્ગલો કિઞ્ચિ પાપકમ્મં કત્વા ‘‘ઇદં નામ તયા કત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન મયા કત’’ન્તિ મુસાવાદેનેવ પરિહરિસ્સતિ. એવઞ્ચ પટિપજ્જન્તો કિઞ્ચિ પાપકમ્મં કરોતિયેવ, ન તત્થ લજ્જતિ સચ્ચમરિયાદાય સમતિક્કન્તત્તા. તેન વુત્તં ‘‘કતમં એકધમ્મં, યદિદં, ભિક્ખવે, સમ્પજાનમુસાવાદો’’તિ.

ગાથાયં મુસાવાદિસ્સાતિ મુસા અભૂતં અતચ્છં પરેસં વિઞ્ઞાપનવસેન વદનસીલસ્સ. યસ્સ દસસુ વચનેસુ એકમ્પિ સચ્ચં નત્થિ, એવરૂપે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. સત્તો હિ જાયનટ્ઠેન ‘‘જન્તૂ’’તિ વુચ્ચતિ. વિતિણ્ણપરલોકસ્સાતિ વિસ્સટ્ઠપરલોકસ્સ. ઈદિસો હિ મનુસ્સસમ્પત્તિ દેવલોકસમ્પત્તિ અવસાને નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ ઇમા તિસ્સોપિ સમ્પત્તિયો ન પસ્સતિ. નત્થિ પાપન્તિ તસ્સ તાદિસસ્સ ઇદં નામ પાપં ન કત્તબ્બન્તિ નત્થીતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દાનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે એવઞ્ચેતિ એત્થ એવન્તિ ઉપમાકારે નિપાતો, ચેતિ પરિકપ્પને. સત્તાતિ રૂપાદીસુ સત્તા વિસત્તા. જાનેય્યુન્તિ બુજ્ઝેય્યું. દાનસંવિભાગસ્સાતિ યાય હિ ચેતનાય અન્નાદિદેય્યધમ્મં સંહરિત્વા અનુકમ્પાપૂજાસુ અઞ્ઞતરવસેન પરેસં દીયતિ, તં દાનં. યાય પન અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બભાવેન ગહિતવત્થુસ્સ એકદેસો સંવિભજિત્વા દીયતિ, અયં સંવિભાગો. વિપાકન્તિ ફલં. યથાહં જાનામીતિ યથા અહં જાનામિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તિરચ્છાનગતસ્સપિ દાનં દત્વા અત્તભાવસતે પવત્તસુખવિપચ્ચનવસેન સતગુણા દક્ખિણા હોતીતિ એવમાદિના, ભિક્ખવે, યેન પકારેન અહં દાનસ્સ સંવિભાગસ્સ ચ વિપાકં કમ્મવિપાકં ઞાણબલેન પચ્ચક્ખતો જાનામિ, એવં ઇમે સત્તા યદિ જાનેય્યુન્તિ. ન અદત્વા ભુઞ્જેય્યુન્તિ યં ભુઞ્જિતબ્બયુત્તકં અત્તનો અત્થિ, તતો પરેસં ન અદત્વા મચ્છરિયચિત્તેન ચ તણ્હાલોભવસેન ચ ભુઞ્જેય્યું, દત્વાવ ભુઞ્જેય્યું. ન ચ નેસં મચ્છેરમલં ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્યાતિ અત્તનો સમ્પત્તીનં પરેહિ સાધારણભાવાસહનલક્ખણં ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવદૂસકાનં ઉપક્કિલેસભૂતાનં કણ્હધમ્માનં અઞ્ઞતરં મચ્છેરમલં. અથ વા યથાવુત્તમચ્છેરઞ્ચેવ અઞ્ઞમ્પિ દાનન્તરાયકરં ઇસ્સાલોભદોસાદિમલઞ્ચ નેસં સત્તાનં ચિત્તં યથા દાનચેતના ન પવત્તતિ, ન વા સુપરિસુદ્ધા હોતિ, એવં પરિયાદાય પરિતો ગહેત્વા અભિભવિત્વા ન તિટ્ઠેય્ય. કો હિ સમ્મદેવ દાનફલં જાનન્તો અત્તનો ચિત્તે મચ્છેરમલસ્સ ઓકાસં દદેય્ય.

યોપિ નેસં અસ્સ ચરિમો આલોપોતિ નેસં સત્તાનં યો સબ્બપચ્છિમકો આલોપો સિયા. ચરિમં કબળન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે સત્તા પકતિયા યત્તકેહિ આલોપેહિ સયં યાપેય્યું, તેસુ એકમેવ આલોપં અત્તનો અત્થાય ઠપેત્વા તદઞ્ઞે સબ્બે આલોપે આગતાગતાનં અત્થિકાનં દત્વા યો ઠપિતો આલોપો અસ્સ, સો ઇધ ચરિમો આલોપો નામ. તતોપિ ન અસંવિભજિત્વા ભુઞ્જેય્યું, સચે નેસં પટિગ્ગાહકા અસ્સૂતિ નેસં સત્તાનં પટિગ્ગાહકા યદિ સિયું, તતોપિ યથાવુત્તચરિમાલોપતોપિ સંવિભજિત્વાવ એકદેસં દત્વાવ ભુઞ્જેય્યું, યથાહં દાનસંવિભાગસ્સ વિપાકં પચ્ચક્ખતો જાનામિ, એવં યદિ જાનેય્યુન્તિ. યસ્મા ચ ખોતિઆદિના કમ્મફલસ્સ અપ્પચ્ચક્ખભાવતો એવમેતે સત્તા દાનસંવિભાગેસુ ન પવત્તન્તીતિ યથાધિપ્પેતમત્થં કારણેન સમ્પટિપાદેતિ. એતેનેવ તેસં તદઞ્ઞપુઞ્ઞેસુ ચ અપ્પટિપત્તિયા અપુઞ્ઞેસુ ચ પટિપત્તિયા કારણં દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગાથાસુ યથાવુત્તં મહેસિનાતિ મહેસિના ભગવતા ‘‘તિરચ્છાનગતે દાનં દત્વા સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’ તિઆદિના, ઇધેવ વા ‘‘એવં ચે સત્તા જાનેય્યુ’’ન્તિઆદિના યથાવુત્તં, ઞાણચારેન તં યથાવુત્તં ચિત્તં ઞાતન્તિ અત્થો. વિપાકં સંવિભાગસ્સાતિ સંવિભાગસ્સપિ વિપાકં, કો પન વાદો દાનસ્સ. યથા હોતિ મહપ્ફલન્તિ યથા સો વિપાકો મહન્તં ફલં હોતિ, એવં ઇમે સત્તા યદિ જાનેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો. વિનેય્ય મચ્છેરમલન્તિ મચ્છરિયમલં અપનેત્વા કમ્મફલસદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય ચ વિસેસતો પસન્નેન ચિત્તેન યેસુ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયેસુ સીલાદિગુણસમ્પન્નેસુ દિન્નં અપ્પકમ્પિ દાનં મહપ્ફલં હોતિ, તેસુ યુત્તકાલેન દજ્જું દદેય્યું.

મહપ્ફલભાવકરણતો દક્ખિણં અરહન્તીતિ દક્ખિણેય્યા, સમ્માપટિપન્ના, તેસુ દક્ખિણેય્યેસુ. દક્ખિણં પરલોકં સદ્દહિત્વા દાતબ્બં દેય્યધમ્મં યથા તં દાનં હોતિ મહાદાનં, એવં દત્વા. અથ વા બહુનો અન્નં દત્વા, કથં પન અન્નં દાતબ્બન્તિ આહ ‘‘દક્ખિણેય્યેસુ દક્ખિણ’’ન્તિ. ઇતો મનુસ્સત્તા મનુસ્સત્તભાવતો ચુતા પટિસન્ધિવસેન સગ્ગં ગચ્છન્તિ દાયકા. કામકામિનોતિ કામેતબ્બાનં ઉળારાનં દેવભોગાનં પટિલદ્ધરૂપવિભવેન કમ્મુના ઉપગમને સાધુકારિતાય કામકામિનો સબ્બકામસમઙ્ગિનો. મોદન્તિ યથારુચિ પરિચારેન્તીતિ અત્થો.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મેત્તાભાવનાસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે યાનિ કાનિચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનીતિ

તેસં નિયમનં. તત્થ ઉપધિ વુચ્ચન્તિ ખન્ધા, ઉપધિસ્સ કરણં સીલં એતેસં, ઉપધિપ્પયોજનાનિ વા ઓપધિકાનિ. સમ્પત્તિભવે અત્તભાવજનકાનિ પટિસન્ધિપવત્તિવિપાકદાયકાનિ. પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનીતિ પુઞ્ઞકિરિયા ચ તા તેસં તેસં ફલાનિસંસાનં વત્થૂનિ ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ. તાનિ પન સઙ્ખેપતો દાનમયં, સીલમયં, ભાવનામયન્તિ તિવિધાનિ હોન્તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો તિકનિપાતવણ્ણનાયં આવિ ભવિસ્સતિ. મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયાતિ મેત્તાભાવનાવસેન પટિલદ્ધતિકચતુક્કજ્ઝાનસમાપત્તિયા. ‘‘મેત્તા’’તિ હિ વુત્તે ઉપચારોપિ લબ્ભતિ અપ્પનાપિ, ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ પન વુત્તે અપ્પનાઝાનમેવ લબ્ભતિ. તઞ્હિ નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મતો ચિત્તસ્સ સુટ્ઠુ વિમુત્તિભાવેન ચેતોવિમુત્તીતિ વુચ્ચતિ. કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિન્તિ મેત્તાબ્રહ્મવિહારસ્સ સોળસભાગં ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ ન અગ્ઘન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા યો વિપાકો, તં સોળસ કોટ્ઠાસે કત્વા તતો એકં પુન સોળસ કોટ્ઠાસે કત્વા તત્થ યો એકકોટ્ઠાસો, ન તં અઞ્ઞાનિ ઓપધિકાનિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ અગ્ઘન્તીતિ. અધિગ્ગહેત્વાતિ અભિભવિત્વા. ભાસતેતિ ઉપક્કિલેસવિસુદ્ધિયા દિપ્પતિ. તપતેતિ તતો એવ અનવસેસે પટિપક્ખધમ્મે સન્તપતિ. વિરોચતીતિ ઉભયસમ્પત્તિયા વિરોચતિ. મેત્તા હિ ચેતોવિમુત્તિ ચન્દાલોકસઙ્ખાતા વિગતૂપક્કિલેસા જુણ્હા વિય દિપ્પતિ, આતપો વિય અન્ધકારં પચ્ચનીકધમ્મે વિધમન્તી તપતિ, ઓસધિતારકા વિય વિજ્જોતમાના વિરોચતિ ચ.

સેય્યથાપીતિ ઓપમ્મદસ્સનત્થે નિપાતો. તારકરૂપાનન્તિ જોતીનં. ચન્દિયાતિ ચન્દસ્સ અયન્તિ ચન્દી, તસ્સા ચન્દિયા, પભાય જુણ્હાયાતિ અત્થો. વસ્સાનન્તિ વસ્સાનં બહુવસેન લદ્ધવોહારસ્સ ઉતુનો. પચ્છિમે માસેતિ કત્તિકમાસે. સરદસમયેતિ સરદકાલે. અસ્સયુજકત્તિકમાસા હિ લોકે ‘‘સરદઉતૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિદ્ધેતિ ઉબ્બિદ્ધે, મેઘવિગમેન દૂરીભૂતેતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘વિગતવલાહકે’’તિ. દેવેતિ આકાસે. નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનોતિ ઉદયટ્ઠાનતો આકાસં ઉલ્લઙ્ઘન્તો. તમગતન્તિ તમં. અભિવિહચ્ચાતિ અભિહન્ત્વા વિધમિત્વા. ઓસધિતારકાતિ ઉસ્સન્ના પભા એતાય ધીયતિ, ઓસધીનં વા અનુબલપ્પદાયિકત્તા ઓસધીતિ લદ્ધનામા તારકા.

એત્થાહ – કસ્મા પન ભગવતા સમાનેપિ ઓપધિકભાવે મેત્તા ઇતરેહિ ઓપધિકપુઞ્ઞેહિ વિસેસેત્વા વુત્તાતિ? વુચ્ચતે – સેટ્ઠટ્ઠેન નિદ્દોસભાવેન ચ સત્તેસુ સુપ્પટિપત્તિભાવતો. સેટ્ઠા હિ એતે વિહારા, સબ્બસત્તેસુ સમ્માપટિપત્તિભૂતાનિ યદિદં મેત્તાઝાનાનિ. યથા ચ બ્રહ્માનો નિદ્દોસચિત્તા વિહરન્તિ, એવં એતેહિ સમન્નાગતા યોગિનો બ્રહ્મસમાવ હુત્વા વિહરન્તિ. તથા હિમે ‘‘બ્રહ્મવિહારા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇતિ સેટ્ઠટ્ઠેન નિદ્દોસભાવેન ચ સત્તેસુ સુપ્પટિપત્તિભાવતો મેત્તાવ ઇતરેહિ ઓપધિકપુઞ્ઞેહિ વિસેસેત્વા વુત્તા.

એવમ્પિ કસ્મા મેત્તાવ એવં વિસેસેત્વા વુત્તા? ઇતરેસં બ્રહ્મવિહારાનં અધિટ્ઠાનભાવતો દાનાદીનં સબ્બેસં કલ્યાણધમ્માનં પરિપૂરિકત્તા ચ. અયઞ્હિ સત્તેસુ હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા મેત્તા, હિતૂપસંહારસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના. યદિ અનોધિસો ભાવિતા બહુલીકતા, અથ સુખેનેવ કરુણાદિભાવના સમ્પજ્જન્તીતિ મેત્તા ઇતરેસં બ્રહ્મવિહારાનં અધિટ્ઠાનં. તથા હિ સત્તેસુ હિતજ્ઝાસયતાય સતિ નેસં દુક્ખાસહનતા, સમ્પત્તિવિસેસાનં ચિરટ્ઠિતિકામતા, પક્ખપાતાભાવેન સબ્બત્થ સમપ્પવત્તચિત્તતા ચ સુખેનેવ ઇજ્ઝન્તિ. એવઞ્ચ સકલલોકહિતસુખવિધાનાધિમુત્તા મહાબોધિસત્તા ‘‘ઇમસ્સ દાતબ્બં, ઇમસ્સ ન દાતબ્બ’’ન્તિ ઉત્તમવિચયવસેન વિભાગં અકત્વા સબ્બસત્તાનં નિરવસેસસુખનિદાનં દાનં દેન્તિ, હિતસુખત્થમેવ નેસં સીલં સમાદિયન્તિ, સીલપરિપૂરણત્થં નેક્ખમ્મં ભજન્તિ, તેસં હિતસુખેસુ અસમ્મોહત્થાય પઞ્ઞં પરિયોદપેન્તિ, હિતસુખાભિવડ્ઢનત્થમેવ દળ્હં વીરિયમારભન્તિ, ઉત્તમવીરિયવસેન વીરભાવં પત્તાપિ સત્તાનં નાનપ્પકારં હિતજ્ઝાસયેનેવ અપરાધં ખમન્તિ, ‘‘ઇદં વો દસ્સામ, કરિસ્સામા’’તિઆદિના કતં પટિઞ્ઞાતં ન વિસંવાદેન્તિ, તેસં હિતસુખાયેવ અચલાધિટ્ઠાના હોન્તિ. તેસુ અચલાય મેત્તાય પુબ્બકારિનો હિતજ્ઝાસયેનેવ નેસં વિપ્પકારે ઉદાસીના હોન્તિ, પુબ્બકારિતાયપિ ન પચ્ચુપકારમાસિસન્તીતિ. એવં તે પારમિયો પૂરેત્વા યાવ દસબલચતુ-વેસારજ્જ-છઅસાધારણઞાણ-અટ્ઠારસાવેણિકબુદ્ધધમ્મપ્પભેદે સબ્બેપિ કલ્યાણધમ્મે પરિપૂરેન્તિ. એવં દાનાદીનં સબ્બેસં કલ્યાણધમ્માનં પારિપૂરિકા મેત્તાતિ ચ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં સા ઇતરેહિ વિસેસેત્વા વુત્તા.

અપિચ મેત્તાય ઇતરેહિ ઓપધિકપુઞ્ઞેહિ મહાનુભાવતા વેલામસુત્તેન દીપેતબ્બા. તત્થ હિ યથા નામ મહતા વેલામસ્સ દાનતો એકસ્સ સોતાપન્નસ્સ દાનં મહપ્ફલતરં વુત્તં, એવં સોતાપન્નસતતો એકસ્સ સકદાગામિસ્સ દાનં…પે… પચ્ચેકબુદ્ધસતતો ભગવતો, તતોપિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાનં, તતોપિ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ વિહારદાનં, તતોપિ સરણગમનં, તતોપિ સીલસમાદાનં, તતોપિ ગદ્દૂહનમત્તં કાલં મેત્તાભાવના મહપ્ફલતરા વુત્તા. યથાહ –

‘‘યં ગહપતિ વેલામો બ્રાહ્મણો દાનં અદાસિ મહાદાનં. યો ચેકં દિટ્ઠિસમ્પન્નં ભોજેય્ય, ઇદં તતો મહપ્ફલતરં. યો ચ સતં દિટ્ઠિસમ્પન્નં ભોજેય્ય…પે… સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના વેરમણિં. યો ચ અન્તમસો ગદ્દૂહનમત્તમ્પિ મેત્તચિત્તં ભાવેય્ય, ઇદં તતો મહપ્ફલતર’’ન્તિ (અ. નિ. ૯.૨૦).

મહગ્ગતપુઞ્ઞભાવેન પનસ્સા પરિત્તપુઞ્ઞતો સાતિસયતાય વત્તબ્બમેવ નત્થિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં પમાણકતં કમ્મં, ન તં તત્રાવસિસ્સતિ, ન તં તત્રાવતિટ્ઠતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૫૫૬; સં. નિ. ૪.૩૬૦). કામાવચરકમ્મઞ્હિ પમાણકતં નામ, મહગ્ગતકમ્મં પન પમાણં અતિક્કમિત્વા ઓધિસકાનોધિસકફરણવસેન વડ્ઢિત્વા કતત્તા અપ્પમાણકતં નામ. કામાવચરકમ્મં તસ્સ મહગ્ગતકમ્મસ્સ અન્તરા લગ્ગિતું વા તં કમ્મં અભિભવિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં ગહેત્વા ઠાતું વા ન સક્કોતિ, અથ ખો મહગ્ગતકમ્મમેવ તં પરિત્તકમ્મં મહોઘો વિય પરિત્તં ઉદકં અભિભવિત્વા અત્તનો ઓકાસં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા સયમેવ બ્રહ્મસહબ્યતં ઉપનેતીતિ અયઞ્હિ તસ્સ અત્થોતિ.

ગાથાસુ યોતિ યો કોચિ ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા. મેત્તન્તિ મેત્તાઝાનં. અપ્પમાણન્તિ ભાવનાવસેન આરમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. અસુભભાવનાદયો વિય હિ આરમ્મણે એકદેસગ્ગહણં અકત્વા અનવસેસફરણવસેન અનોધિસોફરણવસેન ચ અપ્પમાણારમ્મણતાય પગુણભાવનાવસેન અપ્પમાણં. તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા સમ્મસિત્વા હેટ્ઠિમે અરિયમગ્ગે અધિગચ્છન્તસ્સ સુખેનેવ પટિઘસંયોજનાદયો પહીયમાના તનૂ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘પસ્સતો ઉપધિક્ખય’’ન્તિ. ‘‘ઉપધિક્ખયો’’તિ હિ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ. તઞ્ચસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન મગ્ગઞાણેન પસ્સતિ. અથ વા તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ મેત્તાઝાનપદટ્ઠાનાય વિપસ્સનાય અનુક્કમેન ઉપધિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્વા તં પસ્સતો પગેવ દસપિ સંયોજના તનૂ હોન્તિ, પહીયન્તીતિ અત્થો. અથ વા તનૂ સંયોજના હોન્તીતિ પટિઘો ચેવ પટિઘસમ્પયુત્તસંયોજના ચ તનુકા હોન્તિ. પસ્સતો ઉપધિક્ખયન્તિ તેસંયેવ કિલેસૂપધીનં ખયસઙ્ખાતં મેત્તં અધિગમવસેન પસ્સન્ત સ્સાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવં કિલેસપ્પહાનં નિબ્બાનાધિગમઞ્ચ મેત્તાભાવનાય સિખાપ્પત્તમાનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞે આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એકમ્પિ ચે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદુટ્ઠચિત્તોતિ મેત્તાબલેન સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય બ્યાપાદેન અદૂસિતચિત્તો. મેત્તાયતીતિ હિતફરણવસેન મેત્તં કરોતિ. કુસલોતિ અતિસયેન કુસલવા મહાપુઞ્ઞો, પટિઘાદિઅનત્થવિગમેન વો. ખેમી તેનાતિ તેન મેત્તાયિતેન. સબ્બે ચ પાણેતિ ચસદ્દો બ્યતિરેકે. મનસાનુકમ્પન્તિ ચિત્તેન અનુકમ્પન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકસત્તવિસયાપિ તાવ મેત્તા મહાકુસલરાસિ, સબ્બે પન પાણે અત્તનો પિયપુત્તં વિય હિતફરણેન મનસા અનુકમ્પન્તો પહૂતં બહું અનપ્પકં અપરિયન્તં ચતુસટ્ઠિમહાકપ્પેપિ અત્તનો વિપાકપ્પબન્ધં પવત્તેતું સમત્થં ઉળારપુઞ્ઞં અરિયો પરિસુદ્ધચિત્તો પુગ્ગલો પકરોતિ નિપ્ફાદેતિ.

સત્તસણ્ડન્તિ સત્તસઙ્ખાતેન સણ્ડેન સમન્નાગતં ભરિતં, સત્તેહિ અવિરળં આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ અત્થો. વિજિત્વાતિ અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેનેવ વિજિનિત્વા. રાજિસયોતિ ઇસિસદિસા ધમ્મિકરાજાનો. યજમાનાતિ દાનાનિ દદમાના. અનુપરિયગાતિ વિચરિંસુ.

અસ્સમેધન્તિઆદીસુ પોરાણકરાજકાલે કિર સસ્સમેધં, પુરિસમેધં, સમ્માપાસં, વાચાપેય્યન્તિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ અહેસું, યેહિ રાજાનો લોકં સઙ્ગણ્હિંસુ. તત્થ નિપ્ફન્નસસ્સતો દસમભાગગ્ગહણં સસ્સમેધં નામ, સસ્સસમ્પાદને, મેધાવિતાતિ અત્થો. મહાયોધાનં છમાસિકં ભત્તવેતનાનુપ્પદાનં પુરિસમેધં નામ, પુરિસસઙ્ગણ્હને મેધાવિતાતિ અત્થો. દલિદ્દમનુસ્સાનં પોત્થકે લેખં ગહેત્વા તીણિ વસ્સાનિ વિના વડ્ઢિયા સહસ્સદ્વિસહસ્સમત્તધનાનુપ્પદાનં સમ્માપાસં નામ. તઞ્હિ સમ્મા મનુસ્સે પાસેતિ હદયે બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માપાસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘તાત માતુલા’’તિઆદિના પન સણ્હવાચાય સઙ્ગહણં વાચાપેય્યં નામ, પેય્યવજ્જં પિયવાચતાતિ અત્થો. એવં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહિતં રટ્ઠં ઇદ્ધઞ્ચેવ હોતિ ફીતઞ્ચ પહૂતઅન્નપાનં ખેમં નિરબ્બુદં. મનુસ્સા મુદા મોદમાના ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા અપારુતઘરા વિહરન્તિ. ઇદં ઘરદ્વારેસુ અગ્ગળાનં અભાવતો ‘‘નિરગ્ગળ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પોરાણિકા પવેણિ, અયં પોરાણિકા પકતિ.

અપરભાગે પન ઓક્કાકરાજકાલે બ્રાહ્મણા ઇમાનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ ઇમઞ્ચ રટ્ઠસમ્પત્તિં પરિવત્તેન્તા ઉદ્ધમ્મૂલં કત્વા અસ્સમેધં પુરિસમેધન્તિઆદિકે પઞ્ચ યઞ્ઞે નામ અકંસુ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા બ્રાહ્મણધમ્મિયસુત્તે –

‘‘તેસં આસિ વિપલ્લાસો, દિસ્વાન અણુતો અણું…પે….

‘‘તે તત્થ મન્તે ગન્થેત્વા, ઓક્કાકં તદુપાગમુ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૩૦૧-૩૦૪);

તત્થ અસ્સમેત્થ મેધન્તિ બાધેન્તીતિ અસ્સમેધો. દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ એકસ્મિં પચ્છિમદિવસે એવ સત્તનવુતિપઞ્ચપસુસતઘાતભીસનસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તિ બાધેન્તીતિ પુરિસમેધો. ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિંભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસન્તિ ખિપન્તીતિ સમ્માપાસો. યુગચ્છિગ્ગળે પવેસનદણ્ડકસઙ્ખાતં સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સત્રયાગસ્સેતં અધિવચનં વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યો. એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેળુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળોતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેતં અધિવચનં.

ચન્દપ્પભાતિ ચન્દપ્પભાય. તારગણાવ સબ્બેતિ યથા સબ્બેપિ તારાગણા ચન્દિમસોભાય સોળસિમ્પિ કલં નાગ્ઘન્તિ, એવં તે અસ્સમેધાદયો યઞ્ઞા મેત્તચિત્તસ્સ વુત્તલક્ખણેન સુભાવિતસ્સ સોળસિમ્પિ કલં નાનુભવન્તિ, ન પાપુણન્તિ, નાગ્ઘન્તીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અપરેપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકે મેત્તાભાવનાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘યો ન હન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યોતિ મેત્તાબ્રહ્મવિહારભાવનાનુયુત્તો પુગ્ગલો. ન હન્તીતિ તેનેવ મેત્તાભાવનાનુભાવેન દૂરવિક્ખમ્ભિતબ્યાપાદતાય ન કઞ્ચિ સત્તં હિંસતિ, લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ ન વિબાધતિ વા. ન ઘાતેતીતિ પરં સમાદપેત્વા ન સત્તે હનાપેતિ ન વિબાધાપેતિ ચ. ન જિનાતીતિ સારમ્ભવિગ્ગાહિકકથાદિવસેન ન કઞ્ચિ જિનાતિ સારમ્ભસ્સેવ અભાવતો, જાનિકરણવસેન વા અડ્ડકરણાદિના ન કઞ્ચિ જિનાતિ. ન જાપયેતિ પરેપિ પયોજેત્વા પરેસં ધનજાનિં ન કારાપેય્ય. મેત્તંસોતિ મેત્તામયચિત્તકોટ્ઠાસો, મેત્તાય વા અંસો અવિજહનટ્ઠેન અવયવભૂતોતિ મેત્તંસો. સબ્બભૂતેસૂતિ સબ્બસત્તેસુ. તતો એવ વેરં તસ્સ ન કેનચીતિ અકુસલવેરં તસ્સ કેનચિપિ કારણેન નત્થિ, પુગ્ગલવેરસઙ્ખાતો વિરોધો કેનચિ પુરિસેન સદ્ધિં તસ્સ મેત્તાવિહારિસ્સ નત્થીતિ.

એવમેતસ્મિં એકકનિપાતે પટિપાટિયા તેરસસુ સુત્તેસુ સિક્ખાસુત્તદ્વયે ચાતિ પન્નરસસુ સુત્તેસુ વિવટ્ટં કથિતં, નીવરણસુત્તં સંયોજનસુત્તં અપ્પમાદસુત્તં અટ્ઠિસઞ્ચયસુત્તન્તિ એતેસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. ઇતરેસુ પન વટ્ટમેવ કથિતન્તિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરમત્થદીપનિયા

ખુદ્દકનિકાય-અટ્ઠકથાય

ઇતિવુત્તકસ્સ એકકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.