૨. દુકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. દુક્ખવિહારસુત્તવણ્ણના

૨૮. દુકનિપાતસ્સ પઠમે દ્વીહીતિ ગણનપરિચ્છેદો. ધમ્મેહીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. દ્વીહિ ધમ્મેહીતિ દ્વીહિ અકુસલધમ્મેહિ. સમન્નાગતોતિ યુત્તો. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. દુક્ખં વિહરતીતિ ચતૂસુપિ ઇરિયાપથેસુ કિલેસદુક્ખેન ચેવ કાયિકચેતસિકદુક્ખેન ચ દુક્ખં વિહરતિ. સવિઘાતન્તિ ચિત્તૂપઘાતેન ચેવ કાયૂપઘાતેન ચ સવિઘાતં. સઉપાયાસન્તિ કિલેસૂપાયાસેન ચેવ સરીરખેદેન ચ બલવઆયાસવસેન સઉપાયાસં. સપરિળાહન્તિ કિલેસપરિળાહેન ચેવ કાયપરિળાહેન ચ સપરિળાહં. કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખાતિ દુગ્ગતિસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં અપાયાનં અઞ્ઞતરા ગતિ ઇચ્છિતબ્બા, અવસ્સંભાવિનીતિ અત્થો.

અગુત્તદ્વારોતિ અપિહિતદ્વારો. કત્થ પન અગુત્તદ્વારોતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિયેસૂ’’તિ. તેન મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં અસંવરમાહ. પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન ભોજને મત્તં ન જાનાતીતિ ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ. ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાય ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાયા’’તિપિ પઠન્તિ.

કથં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા, કથં વા ગુત્તદ્વારતાતિ? કિઞ્ચાપિ હિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયામનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં, તતો વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં, તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ. તથાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ, જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. એવં હોન્તોપિ સો ‘‘ચક્ખુદ્વારે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્મિં સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં? યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેહિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છન્તિ, તં હરેય્યું. એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિદ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. તસ્મિં પન અસતિ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં? યથા નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારાદયો અસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ હિ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ. એવમેવ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ, આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ‘‘ચક્ખુદ્વારે સંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા, ગુત્તદ્વારતા ચ વેદિતબ્બા.

કથં પન ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ, કથં વા મત્તઞ્ઞૂતિ? યો હિ પુગ્ગલો મહિચ્છો હુત્વા પટિગ્ગહણે મત્તં ન જાનાતિ. મહિચ્છપુગ્ગલો હિ યથા નામ કચ્છપુટવાણિજો પિળન્ધનભણ્ડકં હત્થેન ગહેત્વા ઉચ્છઙ્ગેપિ પક્ખિપિતબ્બયુત્તકં પક્ખિપિત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ‘‘અસુકં ગણ્હથ, અસુકં ગણ્હથા’’તિ મુખેન ઉગ્ઘોસેતિ, એવમેવ અપ્પમત્તકમ્પિ અત્તનો સીલં વા ગન્થં વા ધુતઙ્ગગુણં વા અન્તમસો અરઞ્ઞવાસમત્તકમ્પિ મહાજનસ્સ જાનન્તસ્સેવ સમ્ભાવેતિ, સમ્ભાવેત્વા ચ પન સકટેહિપિ ઉપનીતે પચ્ચયે ‘‘અલ’’ન્તિ અવત્વા પટિગ્ગણ્હાતિ. તયો હિ પૂરેતું ન સક્કા અગ્ગિ ઉપાદાનેન, સમુદ્દો ઉદકેન, મહિચ્છો પચ્ચયેહીતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

બહુકે પચ્ચયે દિન્ને, તયોપેતે ન પૂરયેતિ’’.

મહિચ્છપુગ્ગલો હિ વિજાતમાતુયાપિ મનં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ. એવરૂપો હિ અનુપ્પન્નં લાભં ન ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નલાભતો ચ પરિહાયતિ. એવં તાવ પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞૂ હોતિ. યો પન ધમ્મેન સમેન લદ્ધમ્પિ આહારં ગધિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોપન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો આહરહત્થકઅલંસાટકતત્થવટ્ટકકાકમાસકભુત્તવમિતકબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરો વિય અયોનિસો અનુપાયેન યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં પરિભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતિ. અયં પરિભોગે અમત્તઞ્ઞૂ નામ.

યો પન ‘‘યદિપિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણયુત્તમેવ ગણ્હાતી’’તિ એવં વુત્તસ્સ પટિગ્ગહણે પમાણજાનનસ્સ ચેવ, ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ, નેવ દવાય, ન મદાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૫૫) ‘‘લદ્ધઞ્ચ પિણ્ડપાતં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોપન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતી’’તિ ચ આદિના નયેન વુત્તસ્સ પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિસઙ્ખાનપઞ્ઞાય જાનિત્વા આહારપરિભુઞ્જનસઙ્ખાતસ્સ પરિભોગે પમાણજાનનસ્સ ચ વસેન ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, અયં ભોજને મત્તઞ્ઞૂ નામ. એવં ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા મત્તઞ્ઞુતા ચ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ પન ચક્ખુન્તિઆદીસુ ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ, સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય હોતીતિ વા અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. ઘાયતીતિ ઘાનં. જીવિતનિમિત્તં આહારરસો જીવિતં, તં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. કુચ્છિતાનં આયોતિ કાયો. મનતે વિજાનાતીતિ મનો. પોરાણા પનાહુ મુનાતીતિ મનો, નાળિયા મિનમાનો વિય મહાતુલાય ધારયમાનો વિય ચ આરમ્મણં વિજાનાતીતિ અત્થો. એવં તાવેત્થ પદત્થો વેદિતબ્બો.

ભાવત્થતો પન દુવિધં ચક્ખુ – મંસચક્ખુ ચ પઞ્ઞાચક્ખુ ચ. તેસુ બુદ્ધચક્ખુ, સમન્તચક્ખુ, ઞાણચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, ધમ્મચક્ખૂતિ પઞ્ચવિધં પઞ્ઞાચક્ખુ. તત્થ ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩) ઇદં બુદ્ધચક્ખુ નામ. ‘‘સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ધોતકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૨) ઇદં સમન્તચક્ખુ નામ. ‘‘ચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) ઇદં ઞાણચક્ખુ નામ. ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪) ઇદં દિબ્બચક્ખુ નામ. ‘‘વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૫; મહાવ. ૧૬) ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયસઙ્ખાતં ધમ્મચક્ખુ નામ.

મંસચક્ખુપિ દુવિધં – સસમ્ભારચક્ખુ, પસાદચક્ખૂતિ. તત્થ ય્વાયં અક્ખિકૂપકે પતિટ્ઠિતો હેટ્ઠા અક્ખિકૂપકટ્ઠિકેન, ઉપરિ ભમુકટ્ઠિકેન, ઉભતો અક્ખિકૂટેહિ, અન્તો મત્થલુઙ્ગેન, બહિદ્ધા અક્ખિલોમેહિ પરિચ્છિન્નો મંસપિણ્ડો, સઙ્ખેપતો ચતસ્સો ધાતુયો – વણ્ણો, ગન્ધો, રસો, ઓજાસમ્ભવો સણ્ઠાનં જીવિતં ભાવો કાયપસાદો ચક્ખુપસાદોતિ ચુદ્દસ સમ્ભારા. વિત્થારતો ચતસ્સો ધાતુયો તંનિસ્સિતા વણ્ણગન્ધરસઓજાસણ્ઠાનસમ્ભવાતિ ઇમાનિ દસ ચતુસમુટ્ઠાનિકત્તા ચત્તાલીસં હોન્તિ, જીવિતં ભાવો કાયપસાદો ચક્ખુપસાદોતિ ચત્તારિ એકન્તકમ્મસમુટ્ઠાનેવાતિ ઇમેસં ચતુચત્તાલીસાય રૂપાનં વસેન ચતુચત્તાલીસ સમ્ભારા. યં લોકે ‘‘સેતં વટ્ટં પુથુલં વિસટં વિપુલં ચક્ખૂ’’તિ સઞ્જાનન્તો ન ચક્ખું સઞ્જાનાતિ, વત્થું ચક્ખુતો સઞ્જાનાતિ, યો મંસપિણ્ડો અક્ખિકૂપકે પતિટ્ઠિતો ન્હારુસુત્તકેન મત્થલુઙ્ગેન આબદ્ધો, યત્થ સેતમ્પિ અત્થિ કણ્હમ્પિ લોહિતકમ્પિ પથવીપિ આપોપિ તેજોપિ વાયોપિ. યં સેમ્હુસ્સદત્તા સેતં, પિત્તુસ્સદત્તા કણ્હં, રુહિરુસ્સદત્તા લોહિતકં, પથવુસ્સદત્તા પત્થદ્ધં, આપુસ્સદત્તા પગ્ઘરતિ, તેજુસ્સદત્તા પરિડય્હતિ, વાયુસ્સદત્તા સમ્ભમતિ, ઇદં સસમ્ભારચક્ખુ નામ. યો પન એત્થ સિતો એત્થ પટિબદ્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો, ઇદં પસાદચક્ખુ નામ. ઇદઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવેન પવત્તતિ.

સોતાદીસુપિ સોતં દિબ્બસોતં, મંસસોતન્તિ દુવિધં. એત્થ ‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતી’’તિ ઇદં દિબ્બસોતં નામ. મંસસોતં પન સસમ્ભારસોતં પસાદસોતન્તિ દુવિધન્તિઆદિ સબ્બં ચક્ખુમ્હિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, તથા ઘાનજિવ્હા. કાયો પન ચોપનકાયો, કરજકાયો, સમૂહકાયો, પસાદકાયોતિઆદિના બહુવિધો. તત્થ –

‘‘કાયેન સંવુતા ધીરા, અથો વાચાય સંવુતા’’તિ. (ધ. પ. ૨૩૪) –

અયં ચોપનકાયો નામ. ‘‘ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૬; પટિ. મ. ૩.૧૪) અયં કરજકાયો નામ. સમૂહકાયો પન વિઞ્ઞાણાદિસમૂહવસેન અનેકવિધો આગતો. તથા હિ ‘‘છ ઇમે, આવુસો, વિઞ્ઞાણકાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૦૧) વિઞ્ઞાણસમૂહો વુત્તો. ‘‘છ ફસ્સકાયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૨૩; મ. નિ. ૧.૯૮) ફસ્સાદિસમૂહો. તથા ‘‘કાયપસ્સદ્ધિ કાયલહુતા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૧૪) વેદનાક્ખન્ધાદયો. ‘‘ઇધેકચ્ચો પથવિકાયં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, આપોકાયં તેજોકાયં વાયોકાયં કેસકાયં લોમકાય’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૩૫) પથવાદિસમૂહો. ‘‘કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૬) અયં પસાદકાયો. ઇધાપિ પસાદકાયો વેદિતબ્બો. સો હિ કાયવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવેન પવત્તતિ. મનોતિ પન કિઞ્ચાપિ સબ્બં વિઞ્ઞાણં વુચ્ચતિ, તથાપિ દ્વારભાવસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા દ્વારભૂતં સાવજ્જનં ભવઙ્ગં વેદિતબ્બં.

એતાનિ યસ્સ દ્વારાનિ અગુત્તાનિ ચ ભિક્ખુનોતિ યસ્સ ભિક્ખુનો એતાનિ મનચ્છટ્ઠાનિ દ્વારાનિ સતિવોસ્સગ્ગેન પમાદં આપન્નત્તા સતિકવાટેન અપિહિતાનિ. ભોજનમ્હિ…પે… અધિગચ્છતીતિ સો ભિક્ખુ વુત્તનયેન ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ ઇન્દ્રિયેસુ ચ સંવરરહિતો દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ રોગાદિવસેન, સમ્પરાયિકઞ્ચ દુગ્ગતિપરિયાપન્નં કાયદુક્ખં રાગાદિકિલેસસન્તાપવસેન, ઇચ્છાવિઘાતવસેન ચ ચેતોદુક્ખન્તિ સબ્બથાપિ દુક્ખમેવ અધિગચ્છતિ પાપુણાતિ. યસ્મા ચેતદેવં, તસ્મા દુવિધેનપિ દુક્ખગ્ગિના ઇધલોકે ચ પરલોકે ચ ડય્હમાનેન કાયેન ડય્હમાનેન ચેતસા દિવા વા યદિ વા રત્તિં નિચ્ચકાલમેવ તાદિસો પુગ્ગલો દુક્ખમેવ વિહરતિ, ન તસ્સ સુખવિહારસ્સ સમ્ભવો, વટ્ટદુક્ખાનતિક્કમે પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુખવિહારસુત્તવણ્ણના

૨૯. દુતિયે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તપનીયસુત્તવણ્ણના

૩૦. તતિયે તપનીયાતિ ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ તપન્તિ વિબાધેન્તિ વિહેઠેન્તીતિ તપનીયા. તપનં વા દુક્ખં દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયે ચ તસ્સ ઉપ્પાદનેન ચેવ અનુબલપ્પદાનેન ચ હિતાતિ તપનીયા. અથ વા તપન્તિ તેનાતિ તપનં, પચ્છાનુતાપો, વિપ્પટિસારોતિ અત્થો, તસ્સ હેતુભાવતો હિતાતિ તપનીયા. અકતકલ્યાણોતિ અકતં કલ્યાણં ભદ્દકં પુઞ્ઞં એતેનાતિ અકતકલ્યાણો. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. પુઞ્ઞઞ્હિ પવત્તિહિતતાય આયતિંસુખતાય ચ ભદ્દકટ્ઠેન કલ્યાણન્તિ ચ કુચ્છિતસલનાદિઅત્થેન કુસલન્તિ ચ દુક્ખભીરૂનં સંસારભીરૂનઞ્ચ રક્ખનટ્ઠેન ભીરુત્તાણન્તિ ચ વુચ્ચતિ. કતપાપોતિ કતં ઉપચિતં પાપં એતેનાતિ કતપાપો. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. અકુસલકમ્મઞ્હિ લામકટ્ઠેન પાપન્તિ ચ અત્તનો પવત્તિક્ખણે વિપાકક્ખણે ચ ઘોરસભાવતાય લુદ્દન્તિ ચ કિલેસેહિ દૂસિતભાવેન કિબ્બિસન્તિ ચ વુચ્ચતિ. ઇતિ ભગવા ‘‘દ્વે ધમ્મા તપનીયા’’તિ ધમ્માધિટ્ઠાનેન ઉદ્દિસિત્વા અકતં કુસલં ધમ્મં કતઞ્ચ અકુસલં ધમ્મં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન નિદ્દિસિ. ઇદાનિ તેસં તપનીયભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સો અકતં મે કલ્યાણન્તિપિ તપ્પતિ, કતં મે પાપન્તિપિ તપ્પતી’’તિ આહ. ચિત્તસન્તાસેન તપ્પતિ અનુતપ્પતિ અનુસોચતીતિ અત્થો.

ગાથાસુ દુટ્ઠુ ચરિતં, કિલેસપૂતિકત્તા વા દુટ્ઠં ચરિતન્તિ દુચ્ચરિતં. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા પવત્તં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. એવં વચીમનોદુચ્ચરિતાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ. ઇમાનિ ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ કમ્મપથપ્પત્તાનિ અધિપ્પેતાનીતિ યં ન કમ્મપથપ્પત્તં અકુસલજાતં, તં સન્ધાયાહ ‘‘યઞ્ચઞ્ઞં દોસસઞ્હિત’’ન્તિ. તસ્સત્થો – યમ્પિ ચ અઞ્ઞં કમ્મપથભાવં અપ્પત્તત્તા નિપ્પરિયાયેન કાયકમ્માદિસઙ્ખં ન લભતિ, રાગાદિકિલેસસંસટ્ઠત્તા દોસસહિતં અકુસલં તમ્પિ કત્વાતિ અત્થો. નિરયન્તિ નિરતિઅત્થેન નિરસ્સાદટ્ઠેન વા નિરયન્તિ લદ્ધનામં સબ્બમ્પિ દુગ્ગતિં, અયસઙ્ખાતસુખપ્પટિક્ખેપેન વા સબ્બત્થ સુગતિદુગ્ગતીસુ નિરયદુક્ખં. સો તાદિસો પુગ્ગલો ઉપગચ્છતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એત્થ ચ કાયદુચ્ચરિતસ્સ તપનીયભાવે નન્દો યક્ખો નન્દો માણવકો નન્દો ગોઘાતકો દ્વે ભાતિકાતિ એતેસં વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ. તે કિર ગાવિં વધિત્વા મંસં દ્વે કોટ્ઠાસે અકંસુ. તતો કનિટ્ઠો જેટ્ઠં આહ – ‘‘મય્હં દારકા બહૂ, ઇમાનિ મે અન્તાનિ દેહી’’તિ. અથ નં જેટ્ઠો – ‘‘સબ્બં મંસં દ્વેધા વિભત્તં, પુન કિમગ્ગહેસી’’તિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. નિવત્તિત્વા ચ નં ઓલોકેન્તો મતં દિસ્વા ‘‘ભારિયં વત મયા કતં, સ્વાહં અકારણેનેવ નં મારેસિ’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથસ્સ બલવવિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જિ. સો ઠિતટ્ઠાનેપિ નિસિન્નટ્ઠાનેપિ તદેવ કમ્મં આવજ્જેતિ, ચિત્તસ્સાદં ન લભતિ, અસિતપીતખાયિતમ્પિસ્સ સરીરે ઓજં ન ફરતિ, અટ્ઠિચમ્મમત્તમેવ અહોસિ. અથ નં એકો થેરો પુચ્છિ ‘‘ઉપાસક, ત્વં અતિવિય કિસો અટ્ઠિચમ્મમત્તો જાતો, કીદિસો તે રોગો, ઉદાહુ અત્થિ કિઞ્ચિ તપનીયં કમ્મં કત’’ન્તિ? સો ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ સબ્બં આરોચેસિ. અથસ્સ સો ‘‘ભારિયં તે, ઉપાસક, કમ્મં કતં, અનપરાધટ્ઠાને અપરદ્ધ’’ન્તિ આહ. સો તેનેવ કમ્મુના કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. વચીદુચ્ચરિતસ્સ પન સુપ્પબુદ્ધસક્કકોકાલિકચિઞ્ચમાણવિકાદીનં વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ, મનોદુચ્ચરિતસ્સ ઉક્કલજયભઞ્ઞાદીનં.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અતપનીયસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થે તતિયે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમસીલસુત્તવણ્ણના

૩૨. પઞ્ચમે પાપકેન ચ સીલેનાતિ પાપકં નામ સીલં સીલભેદકરો અસંવરોતિ વદન્તિ. તત્થ યદિ અસંવરો અસીલમેવ તંદુસ્સીલ્યભાવતો, કથં સીલન્તિ વુચ્ચતિ? તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા – યથા નામ લોકે અદિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, અસીલવા ‘‘સીલવા’’તિ, એવમિધાપિ અસીલમ્પિ અસંવરોપિ ‘‘સીલ’’ન્તિ વોહરીયતિ. અથ વા ‘‘કતમે ચ, થપતિ, અકુસલા સીલા? અકુસલં કાયકમ્મં, અકુસલં વચીકમ્મં, પાપકો આજીવો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૪) વચનતો અકુસલધમ્મેસુપિ અત્થેવ સીલસમઞ્ઞા, તસ્મા પરિચયવસેન સભાવસિદ્ધિ વિય પકતિભૂતો સબ્બો સમાચારો ‘‘સીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ યં અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલં લામકં, તં સન્ધાયાહ ‘‘પાપકેન ચ સીલેના’’તિ. પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયાતિ સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયો પાપિકાવ. વિસેસતો પન અહેતુકદિટ્ઠિ, અકિરિયદિટ્ઠિ, નત્થિકદિટ્ઠીતિ ઇમા તિવિધા દિટ્ઠિયો પાપિકતરા. તત્થ પાપકેન સીલેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો પયોગવિપન્નો હોતિ, પાપિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો આસયવિપન્નો હોતિ, એવં પયોગાસયવિપન્નો પુગ્ગલો નિરયૂપગો હોતિયેવ. તેન વુત્તં ‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો, એવં નિરયે’’તિ. એત્થ ચ ‘‘દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ ઇદં લક્ખણવચનં દટ્ઠબ્બં, ન તન્તિનિદ્દેસો. યથા તં લોકે ‘‘યદિમે બ્યાધિતા સિયું, ઇમેસં ઇદં ભેસજ્જં દાતબ્બ’’ન્તિ. અઞ્ઞેસુપિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. દુપ્પઞ્ઞોતિ નિપ્પઞ્ઞો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસીલસુત્તવણ્ણના

૩૩. છટ્ઠે ભદ્દકેન ચ સીલેનાતિ કાયસુચરિતાદિચતુપારિસુદ્ધિસીલેન. તઞ્હિ અખણ્ડાદિસીલભાવેન સયઞ્ચ કલ્યાણં, સમથવિપસ્સનાદિકલ્યાણગુણાવહં ચાતિ ‘‘ભદ્દક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ભદ્દિકાય ચ દિટ્ઠિયાતિ કમ્મસ્સકતાઞાણેન ચેવ કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિયા ચ. તત્થ ભદ્દકેન સીલેન પયોગસમ્પન્નો હોતિ, ભદ્દિકાય દિટ્ઠિયા આસયસમ્પન્નો. ઇતિ પયોગાસયસમ્પન્નો પુગ્ગલો સગ્ગૂપગો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇમેહિ, ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો યથાભતં નિક્ખિત્તો, એવં સગ્ગે’’તિ. સપ્પઞ્ઞોતિ પઞ્ઞવા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. આતાપીસુત્તવણ્ણના

૩૪. સત્તમે અનાતાપીતિ કિલેસાનં આતાપનટ્ઠેન આતાપો, વીરિયં, સો એતસ્સ અત્થીતિ આતાપી, ન આતાપી અનાતાપી, સમ્મપ્પધાનવિરહિતો કુસીતોતિ વુત્તં હોતિ. ઓત્તાપો વુચ્ચતિ પાપુત્રાસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ ઓત્તાપી, ન ઓત્તાપી અનોત્તાપી, ઓત્તાપરહિતો. અથ વા આતાપપ્પટિપક્ખો અનાતાપો, કોસજ્જં સો અસ્સ અત્થીતિ અનાતાપી. યં ‘‘ન ઓત્તપતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન, ન ઓત્તપતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા’’તિ એવં વુત્તં, તં અનોત્તપ્પં અનોત્તાપો. સો અસ્સ અત્થીતિ અનોત્તાપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અભબ્બોતિ અનરહો. સમ્બોધાયાતિ અરિયમગ્ગત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ કિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમાય અમતમહાનિબ્બાનાય. અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સાતિ અરહત્તફલસ્સ. તઞ્હિ ઉત્તરિતરસ્સ અભાવતો અનુત્તરં, ચતૂહિ યોગેહિ અનુપદ્દુતત્તા ખેમં નિબ્ભયન્તિ યોગક્ખેમન્તિ ચ વુચ્ચતિ. અધિગમાયાતિ પત્તિયા. આતાપીતિ વીરિયવા. સો હિ ‘‘આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૫) એવં વુત્તેન વીરિયારમ્ભેન સમન્નાગતો કિલેસાનં અચ્ચન્તમેવ આતાપનસીલોતિ આતાપી. ઓત્તાપીતિ ‘‘યં ઓત્તપતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન, ઓત્તપતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા’’તિ (ધ. સ. ૩૧) એવં વુત્તેન ઓત્તપ્પેન સમન્નાગતત્તા ઓત્તપનસીલોતિ ઓત્તપ્પી. અયઞ્હિ ઓત્તાપીતિ વુત્તો. તદવિનાભાવતો હિરિયા ચ સમન્નાગતો એવ હોતીતિ હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો અણુમત્તેપિ વજ્જે ભયદસ્સાવી સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ. ઇચ્ચસ્સ સીલસમ્પદા દસ્સિતા. આતાપીતિ ઇમિના નયેનસ્સ કિલેસપરિતાપિતાદીપનેન સમથવિપસ્સનાભાવનાનુયુત્તતા દસ્સિતા. યથાવુત્તઞ્ચ વીરિયં સદ્ધાસતિસમાધિપઞ્ઞાહિ વિના ન હોતીતિ વિમુત્તિપરિપાચકાનિ સદ્ધાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અત્થતો વુત્તાનેવ હોન્તિ. તેસુ ચ સિદ્ધેસુ અનિચ્ચે અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞા, નિરોધસઞ્ઞાતિ છ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા સિદ્ધા એવાતિ. એવં ઇમેહિ દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ લોકિયાનં સીલસમાધિપઞ્ઞાનં સિજ્ઝનતો મગ્ગફલનિબ્બાનાધિગમસ્સ ભબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘આતાપી ચ ખો…પે… અધિગમાયા’’તિ આહ.

ગાથાસુ કુસીતોતિ મિચ્છાવિતક્કબહુલતાય કામબ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કસઙ્ખાતેહિ કુચ્છિતેહિ પાપધમ્મેહિ સિતો સમ્બન્ધો યુત્તોતિ કુસીતો. કુચ્છિતં વા સીદતિ સમ્માપટિપત્તિતો અવસીદતીતિ કુસીતો, દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા. હીનવીરિયોતિ નિબ્બીરિયો, ચતૂસુપિ ઇરિયાપથેસુ વીરિયકરણરહિતો. અનુસ્સાહસંહનનસભાવસ્સ ચિત્તાલસિયસ્સ થિનસ્સ, અસત્તિવિઘાતસભાવસ્સ કાયાલસિયસ્સ મિદ્ધસ્સ ચ અભિણ્હપ્પવત્તિયા થિનમિદ્ધબહુલો. પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય હિરિયા અભાવેન તપ્પટિપક્ખેન અહિરિકેન સમન્નાગતત્તા ચ અહિરિકો. હિરોત્તપ્પવીરિયાનં અભાવેનેવ સમ્માપટિપત્તિયં નત્થિ એતસ્સ આદરોતિ અનાદરો. ઉભયથાપિ તથા ધમ્મપુગ્ગલેન દુવિધકિરિયાકરણેન અનાદરો. ફુટ્ઠુન્તિ ફુસિતું. સમ્બોધિમુત્તમન્તિ સમ્બોધિસઙ્ખાતં ઉત્તમં અરહત્તં અધિગન્તું અભબ્બોતિ અત્થો.

સતિમાતિ ચિરકતચિરભાસિતાનં અનુસ્સરણે સમત્થસ્સ સતિનેપક્કસ્સ ભાવેન ચતુસતિપટ્ઠાનયોગેન સતિમા. નિપકોતિ સત્તટ્ઠાનિયસમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતેન ચેવ કમ્મટ્ઠાનપરિહરણપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ચ નેપક્કેન સમન્નાગતત્તા નિપકો. ઝાયીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચાતિ દ્વીહિપિ ઝાનેહિ ઝાયી. અપ્પમત્તોતિ ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણિયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિઆદિના નયેન કમ્મટ્ઠાનભાવનાય અપ્પમત્તો. સંયોજનં જાતિજરાય છેત્વાતિ જાતિયા ચેવ જરાય ચ સત્તે સંયોજેતીતિ સંયોજનન્તિ લદ્ધનામં કામરાગાદિકં દસવિધમ્પિ કિલેસજાતં અનુસયસમુગ્ઘાતવસેન મૂલતો છિન્દિત્વા. અથ વા સંયોજનં જાતિજરાય છેત્વાતિ જાતિજરાય સંયોજનં છિન્દિત્વા. યસ્સ હિ સંયોજનાનિ અચ્છિન્નાનિ, તસ્સ જાતિજરાય અચ્છેદો અસમુગ્ઘાતોવ. યસ્સ પન તાનિ છિન્નાનિ, તસ્સ જાતિજરાપિ છિન્નાવ કારણસ્સ સમુગ્ઘાતિતત્તા. તસ્મા સંયોજનં છિન્દન્તો એવ જાતિજરાપિ છિન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘સંયોજનં જાતિજરાય છેત્વા’’તિ. ઇધેવ સમ્બોધિમનુત્તરં ફુસેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અગ્ગમગ્ગં અરહત્તં વા ફુસે પાપુણેય્ય.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમનકુહનસુત્તવણ્ણના

૩૫. અટ્ઠમે નયિદન્તિ એત્થ નઇતિ પટિસેધે નિપાતો, તસ્સ ‘‘વુસ્સતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, યકારો પદસન્ધિકરો. ઇદં-સદ્દો ‘‘એકમિદાહં, ભિક્ખવે, સમયં ઉક્કટ્ઠાયં વિહરામિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૫૦૧) નિપાતમત્તં. ‘‘ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકં ઓરમત્તકં સીલમત્તક’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૭) યથાવુત્તે આસન્નપચ્ચક્ખે આગતો.

‘‘ઇદઞ્હિ તં જેતવનં, ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં;

આવુત્થં ધમ્મરાજેન, પીતિસઞ્જનનં મમા’’તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૪૮) વક્ખમાને આસન્નપચ્ચક્ખે. ઇધાપિ વક્ખમાનેયેવ આસન્નપચ્ચક્ખે દટ્ઠબ્બો.

બ્રહ્મચરિય-સદ્દો –

‘‘કિં તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં,

કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ તે નાગ મહાવિમાનં.

‘‘અહઞ્ચ ભરિયા ચ મનુસ્સલોકે,

સદ્ધા ઉભો દાનપતી અહુમ્હા;

ઓપાનભૂતં મે ઘરં તદાસિ,

સન્તપ્પિતા સમણબ્રાહ્મણા ચ.

‘‘તં મે વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં,

તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;

ઇદ્ધી જુતી બલવીરિયૂપપત્તિ,

ઇદઞ્ચ મે ધીર મહાવિમાન’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૧૫૯૨-૧૫૯૩, ૧૫૯૫) –

ઇમસ્મિં પુણ્ણકજાતકે દાને આગતો.

‘‘કેન પાણિ કામદદો, કેન પાણિ મધુસ્સવો;

કેન તે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતિ.

‘‘તેન પાણિ કામદદો, તેન પાણિ મધુસ્સવો;

તેન મે બ્રહ્મચરિયેન, પુઞ્ઞં પાણિમ્હિ ઇજ્ઝતી’’તિ. (પે. વ. ૨૭૫, ૨૭૭) –

ઇમસ્મિં અઙ્કુરપેતવત્થુસ્મિં વેય્યાવચ્ચે. ‘‘ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, તિત્તિરિયં નામ બ્રહ્મચરિયં અહોસી’’તિ (ચૂળવ. ૩૧૧) ઇમસ્મિં તિત્તિરજાતકે પઞ્ચસિક્ખાપદસીલે. ‘‘તં ખો પન, પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં નેવ નિબ્બિદાય ન વિરાગાય…પે… યાવદેવ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) ઇમસ્મિં મહાગોવિન્દસુત્તે બ્રહ્મવિહારે. ‘‘પરે અબ્રહ્મચારી ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ બ્રહ્મચારિનો ભવિસ્સામા’’તિ (મ. નિ. ૧.૮૩) સલ્લેખસુત્તે મેથુનવિરતિયં.

‘‘મયઞ્ચ ભરિયા નાતિક્કમામ,

અમ્હે ચ ભરિયા નાતિક્કમન્તિ;

અઞ્ઞત્ર તાહિ બ્રહ્મચરિયં ચરામ,

તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મીયરે’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૯૭) –

મહાધમ્મપાલજાતકે સદારસન્તોસે. ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતા – તપસ્સી સુદં હોમી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૫) લોમહંસસુત્તે વીરિયે.

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૫) –

નિમિજાતકે અત્તદમનવસેન કતે અટ્ઠઙ્ગિકઉપોસથે. ‘‘ઇદં ખો પન, પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય…પે… અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) મહાગોવિન્દસુત્તેયેવ અરિયમગ્ગે. ‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં પુથુભૂતં યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૪) પાસાદિકસુત્તે સિક્ખત્તયસઙ્ગહે સકલસ્મિં સાસને. ઇધાપિ અરિયમગ્ગે સાસને ચ વત્તતિ.

વુસ્સતીતિ વસીયતિ, ચરીયતીતિ અત્થો. જનકુહનત્થન્તિ ‘‘અહો અય્યો સીલવા વત્તસમ્પન્નો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિઆદિના જનસ્સ સત્તલોકસ્સ વિમ્હાપનત્થં. જનલપનત્થન્તિ ‘‘એવરૂપસ્સ નામ અય્યસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ પસન્નચિત્તેહિ ‘‘કેનત્થો, કિં આહરીયતૂ’’તિ મનુસ્સેહિ વદાપનત્થં. લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થન્તિ ય્વાયં ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘લાભી અસ્સં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ, સીલે-સ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) સીલાનિસંસભાવેન વુત્તો ચતુપચ્ચયલાભો, યો ચ ચતુન્નં પચ્ચયાનં સક્કચ્ચદાનસઙ્ખાતો આદરબહુમાનગરુકરણસઙ્ખાતો ચ સક્કારો, યો ચ ‘‘સીલસમ્પન્નો બહુસ્સુતો સુતધરો આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદિના નયેન ઉગ્ગતથુતિઘોસસઙ્ખાતો સિલોકો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં દિટ્ઠધમ્મિકો આનિસંસો, તદત્થં. ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ ‘‘એવં બ્રહ્મચરિયવાસે સતિ ‘અયં સીલવા કલ્યાણધમ્મો’તિઆદિના મં જનો જાનાતુ સમ્ભાવેતૂ’’તિ અત્તનો સન્તગુણવસેન સમ્ભાવનત્થમ્પિ ન ઇદં બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

કેચિ પન ‘‘જનકુહનત્થન્તિ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ સતો સામન્તજપ્પનઇરિયાપથનિસ્સિતપચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન તિવિધેન કુહનવત્થુના કુહનભાવેન જનસ્સ વિમ્હાપનત્થં. જનલપનત્થન્તિ પાપિચ્છસ્સેવ સતો પચ્ચયત્થં પરિકથોભાસાદિવસેન લપનભાવેન ઉપલાપનભાવેન વા જનસ્સ લપનત્થં. લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થન્તિ પાપિચ્છસ્સેવ સતો લાભાદિગરુતાય લાભસક્કારસિલોકસઙ્ખાતસ્સ આનિસંસઉદયસ્સ નિપ્ફાદનત્થં. ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ પાપિચ્છસ્સેવ સતો અસન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયેન ‘ઇતિ એવં મં જનો જાનાતૂ’તિ ન ઇદં બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ એવમેત્થ અત્થં વદન્તિ. પુરિમોયેવ પન અત્થો સારતરો.

અથ ખોતિ એત્થ અથાતિ અઞ્ઞદત્થે નિપાતો, ખોતિ અવધારણે. તેન કુહનાદિતો અઞ્ઞદત્થાયેવ પન ઇદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં પયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘સંવરત્થઞ્ચેવ પહાનત્થઞ્ચા’’તિ આહ. તત્થ પઞ્ચવિધો સંવરો – પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) હિ આદિના નયેન આગતો અયં પાતિમોક્ખસંવરો નામ, યો સીલસંવરોતિ ચ પવુચ્ચતિ. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) આગતો અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં (અજિતાતિ ભગવા),

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

આગતો અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો અયં વીરિયસંવરો. અત્થતો પન પાણાતિપાતાદીનં પજહનવસેન, વત્તપટિવત્તાનં કરણવસેન ચ પવત્તા ચેતના વિરતિયો ચ. સઙ્ખેપતો સબ્બો કાયવચીસંયમો, વિત્થારતો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમો સીલસંવરો. સતિ એવ સતિસંવરો, સતિપ્પધાના વા કુસલા ખન્ધા. ઞાણમેવ ઞાણસંવરો. અધિવાસનવસેન અદોસો, અદોસપ્પધાના વા તથા પવત્તા કુસલા ખન્ધા ખન્તિસંવરો, પઞ્ઞાતિ એકે. કામવિતક્કાદીનં અનધિવાસનવસેન પવત્તં વીરિયમેવ વીરિયસંવરો. તેસુ પઠમો કાયદુચ્ચરિતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ સંવરણતો સંવરો, દુતિયો મુટ્ઠસ્સચ્ચસ્સ, તતિયો અઞ્ઞાણસ્સ, ચતુત્થો અક્ખન્તિયા, પઞ્ચમો કોસજ્જસ્સ સંવરણતો પિદહનતો સંવરોતિ વેદિતબ્બો. એવમેતસ્સ સંવરસ્સ અત્થાય સંવરત્થં, સંવરનિપ્ફાદનત્થન્તિ અત્થો.

પહાનમ્પિ પઞ્ચવિધં – તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા એકકનિપાતે પઠમસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. તસ્સ પન પઞ્ચવિધસ્સપિ તથા તથા રાગાદિકિલેસાનં પટિનિસ્સજ્જનટ્ઠેન સમતિક્કમનટ્ઠેન વા પહાનસ્સ અત્થાય પહાનત્થં, પહાનસાધનત્થન્તિ અત્થો. તત્થ સંવરેન કિલેસાનં ચિત્તસન્તાને પવેસનનિવારણં પહાનેન પવેસનનિવારણઞ્ચેવ સમુગ્ઘાતો ચાતિ વદન્તિ. ઉભયેનાપિ પન યથારહં ઉભયં સમ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. સીલાદિધમ્મા એવ હિ સંવરણતો સંવરો, પજહનતો પહાનન્તિ.

ગાથાસુ અનીતિહન્તિ ઈતિયો વુચ્ચન્તિ ઉપદ્દવા – દિટ્ઠધમ્મિકા ચ સમ્પરાયિકા ચ. ઈતિયો હનતિ વિનાસેતિ પજહતીતિ ઈતિહં, અનુ ઈતિહન્તિ અનીતિહં, સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ. અથ વા ઈતીહિ અનત્થેહિ સદ્ધિં હનન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ઈતિહા, તણ્હાદિઉપક્કિલેસા. નત્થિ એત્થ ઈતિહાતિ અનીતિહં. ઈતિહા વા યથાવુત્તેનટ્ઠેન તિત્થિયસમયા, તપ્પટિપક્ખતો ઇદં અનીતિહં. ‘‘અનિતિહ’’ન્તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – ‘‘ઇતિહાય’’ન્તિ ધમ્મેસુ અનેકંસગ્ગાહભાવતો વિચિકિચ્છા ઇતિહં નામ, સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તાનં નિક્કઙ્ખભાવસાધનતો નત્થિ એત્થ ઇતિહન્તિ અનિતિહં, અપરપ્પચ્ચયન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ ‘‘અતક્કાવચરો’’તિ ચ. ગાથાસુખત્થં પન ‘‘અનીતિહ’’ન્તિ દીઘં કત્વા પઠન્તિ.

નિબ્બાનસઙ્ખાતં ઓગધં પતિટ્ઠં પારં ગચ્છતીતિ નિબ્બાનોગધગામી, વિમુત્તિરસત્તા એકન્તેનેવ નિબ્બાનસમ્પાપકોતિ અત્થો. તં નિબ્બાનોગધગામિનં બ્રહ્મચરિયં. સોતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભિન્દિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, સો ભગવા અદેસયિ દેસેસિ. નિબ્બાનોગધોતિ વા અરિયમગ્ગો વુચ્ચતિ. તેન વિના નિબ્બાનોગાહનસ્સ અસમ્ભવતો તસ્સ ચ નિબ્બાનં અનાલમ્બિત્વા અપ્પવત્તનતો, તઞ્ચ તં એકન્તં ગચ્છતીતિ નિબ્બાનોગધગામી. અથ વા નિબ્બાનોગધગામિનન્તિ નિબ્બાનસ્સ અન્તોગામિનં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં, નિબ્બાનં આરમ્મણં કરિત્વા તસ્સ અન્તો એવ વત્તતિ પવત્તતીતિ. મહત્તેહીતિ મહાઆતુમેહિ ઉળારજ્ઝાસયેહિ. મહન્તં નિબ્બાનં, મહન્તે વા સીલક્ખન્ધાદિકે એસન્તિ ગવેસન્તીતિ મહેસિનો બુદ્ધાદયો અરિયા. તેહિ અનુયાતો પટિપન્નો. યથા બુદ્ધેન દેસિતન્તિ યથા અભિઞ્ઞેય્યાદિધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિભાવેનેવ સમ્માસમ્બુદ્ધેન મયા દેસિતં, એવં યે એતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદત્થં સાસનબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પટિપજ્જન્તિ. તે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થેહિ યથારહં અનુસાસન્તસ્સ સત્થુ મય્હં સાસનકારિનો ઓવાદપ્પટિકરા સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પરિયન્તં અપ્પવત્તિં કરિસ્સન્તિ, દુક્ખસ્સ વા અન્તં નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સન્તીતિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયનકુહનસુત્તવણ્ણના

૩૬. નવમે અભિઞ્ઞત્થન્તિ કુસલાદિવિભાગેન ખન્ધાદિવિભાગેન ચ સબ્બધમ્મે અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન અવિપરીતતો જાનનત્થં. પરિઞ્ઞત્થન્તિ તેભૂમકધમ્મે ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના પરિજાનનત્થં સમતિક્કમનત્થઞ્ચ. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યઅભિજાનના ચતુસચ્ચવિસયા. પરિઞ્ઞેય્યપરિજાનના પન યદિપિ દુક્ખસચ્ચવિસયા, પહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયેહિ પન વિના ન પવત્તતીતિ પહાનાદયોપિ ઇધ ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. સેસં અનન્તરસુત્તે વુત્તત્થમેવ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સોમનસ્સસુત્તવણ્ણના

૩૭. દસમે સુખસોમનસ્સબહુલોતિ એત્થ સુખન્તિ કાયિકં સુખં, સોમનસ્સન્તિ ચેતસિકં. તસ્મા યસ્સ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સુખં અભિણ્હં પવત્તતિ, સો સુખસોમનસ્સબહુલોતિ વુત્તો. યોનીતિ ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૨) ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનીતિ આગતો. ‘‘યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૬) કારણં.

‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ ચ. (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬; સુ. નિ. ૬૨૫);

‘‘તમેનં કમ્મજા વાતા નિબ્બત્તિત્વા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં સમ્પરિવત્તેત્વા માતુ યોનિમુખે સમ્પટિપાદેન્તી’’તિ ચ આદીસુ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન કારણં અધિપ્પેતં. અસ્સાતિ અનેન. આરદ્ધાતિ પટ્ઠપિતા પગ્ગહિતા પરિપુણ્ણા સમ્પાદિતા વા.

આસવાનં ખયાયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સવન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂ, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગા સવન્તીતિ વા આસવા. એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તો કરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આકારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકે હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતે એવ ભવિતું અરહન્તિ. વુત્તં હેતં – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. પુરિમાનિ ચેત્થ નિબ્બચનાનિ યત્થ કિલેસા આસવાતિ આગતા, તત્થ યુજ્જન્તિ; પચ્છિમં કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસા એવ આસવા, અપિચ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. અભિધમ્મે હિ ‘‘ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૨) કામરાગાદયો કિલેસા આસવાતિ આગતા. સુત્તેપિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્ય, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં, આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમકં કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) એત્થ પરૂપઘાતવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા ચ.

તે પનેતે આસવા વિનયે ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ દ્વેધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયોમે, આવુસો, આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૧) તિધા આગતા. તથા અઞ્ઞેસુ સુત્તન્તેસુ. અભિધમ્મે તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સદ્ધિં ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે પન ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગમનીયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગમનીયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગમનીયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગમનીયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગમનીયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. કમ્મમેવ ચેત્થ આસવાતિ અધિપ્પેતં. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે તેયેવ દસ્સનપહાતબ્બેહિ ધમ્મેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મપરિયાયેન ચત્તારો આસવા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ખયાયાતિ એત્થ પન ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ આસવાનં સરસભેદો આસવાનં ખયોતિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫) એત્થ આસવાનં ખીણાકારો નત્થિભાવો અચ્ચન્તં અસમુપ્પાદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

એત્થ અરિયમગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) એત્થ ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. ઇધ પન ફલં સન્ધાય ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ વુત્તં, અરહત્તફલત્થાયાતિ અત્થો.

સંવેજનીયેસુ ઠાનેસૂતિ સંવેગજનકેસુ જાતિઆદીસુ સંવેગવત્થૂસુ. જાતિ, જરા, બ્યાધિ, મરણં, અપાયદુક્ખં, અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ ઇમાનિ હિ સંવેગવત્થૂનિ સંવેજનીયટ્ઠાનાનિ નામ. અપિચ ‘‘આદિત્તો લોકસન્નિવાસો ઉય્યુત્તો પયાતો કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નો, ઉપનીયતિ લોકો અદ્ધુવો, અતાણો લોકો અનભિસ્સરો, અસ્સકો લોકો, સબ્બં પહાય ગમનીયં, ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો’’તિએવમાદીનિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૭) ચેત્થ સંવેજનીયટ્ઠાનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. સંવેજનેનાતિ જાતિઆદિસંવેગવત્થૂનિ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નભયસઙ્ખાતેન સંવેજનેન. અત્થતો પન સહોત્તપ્પઞાણં સંવેગો નામ.

સંવિગ્ગસ્સાતિ ગબ્ભોક્કન્તિકાદિવસેન અનેકવિધેહિ જાતિઆદિદુક્ખેહિ સંવેગજાતસ્સ. ‘‘સંવેજિત્વા’’તિ ચ પઠન્તિ. યોનિસો પધાનેનાતિ ઉપાયપધાનેન, સમ્માવાયામેનાતિ અત્થો. સો હિ યથા અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં પદહનતો ઉત્તમભાવસાધનતો ચ ‘‘પધાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ સંવેગેન ભવાદીસુ કિઞ્ચિ તાણં લેણં પટિસરણં અપસ્સન્તો તત્થ અનોલીયન્તો અલગ્ગમાનસો તપ્પટિપક્ખેન ચ વિનિવત્તિતવિસઞ્ઞિતો અઞ્ઞદત્થુ નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો. સો કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન યોનિસોમનસિકારબહુલો વિસુદ્ધાસયપ્પયોગો સમથવિપસ્સનાસુ યુત્તપ્પયુત્તો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ. તત્થ યદિદં યોનિસોમનસિકારબહુલો વિસુદ્ધાસયપ્પયોગો સમથવિપસ્સનાસુ યુત્તપ્પયુત્તો, તેનસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલતા વેદિતબ્બા. યં પનાયં સમથે પતિટ્ઠિતો વિપસ્સનાય યુત્તપ્પયુત્તો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ, તેનસ્સ યોનિ આરદ્ધા આસવાનં ખયાયાતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ સંવિજ્જેથેવાતિ સંવિજ્જેય્ય એવ સંવેગં કરેય્ય એવ. ‘‘સંવિજ્જિત્વાના’’તિ ચ પઠન્તિ. વુત્તનયેન સંવિગ્ગો હુત્વાતિ અત્થો. પણ્ડિતોતિ સપ્પઞ્ઞો, તિહેતુકપટિસન્ધીતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ઞાય સમવેક્ખિયાતિ સંવેગવત્થૂનિ સંવિજ્જનવસેન પઞ્ઞાય સમ્મા અવેક્ખિય. અથ વા પઞ્ઞાય સમ્મા અવેક્ખિત્વાતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા ઇતિવુત્તક-અટ્ઠકથાય

દુકનિપાતે પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. વિતક્કસુત્તવણ્ણના

૩૮. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે તથાગતં, ભિક્ખવેતિ એત્થ તથાગત-સદ્દો તાવ સત્તવોહારસમ્માસમ્બુદ્ધાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬૫) સત્તવોહારે.

‘‘તથાગતં દેવમનુસ્સપૂજિતં,

બુદ્ધં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૧૬) –

આદીસુ સમ્માસમ્બુદ્ધે.

‘‘તથાગતં દેવમનુસ્સપૂજિતં,

ધમ્મં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૧૭) –

આદીસુ ધમ્મે.

‘‘તથાગતં દેવમનુસ્સપૂજિતં,

સઙ્ઘં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૧૮) –

આદીસુ સઙ્ઘે. ઇધ પન સમ્માસમ્બુદ્ધે. તસ્મા તથાગતન્તિ એત્થ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતોતિ.

કથં ભગવા તથા આગતોતિ તથાગતો? યથા યેન અભિનીહારેન દાનપારમિં પૂરેત્વા સીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાવીરિયખન્તિસચ્ચઅધિટ્ઠાનમેત્તાઉપેક્ખાપારમિં પૂરેત્વા ઇમા દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા અઙ્ગપરિચ્ચાગં, અત્તપરિચ્ચાગં, ધનપરિચ્ચાગં, દારપરિચ્ચાગં, રજ્જપરિચ્ચાગન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગાનિ પરિચ્ચજિત્વા યથા વિપસ્સિઆદયો સમ્માસમ્બુદ્ધા આગતા, તથા અમ્હાકં ભગવાપિ આગતોતિ તથાગતો. યથાહ –

‘‘યથેવ લોકમ્હિ વિપસ્સિઆદયો,

સબ્બઞ્ઞુભાવં મુનયો ઇધાગતા;

તથા અયં સક્યમુનીપિ આગતો,

તથાગતો વુચ્ચતિ તેન ચક્ખુમા’’તિ. –

એવં તથા આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથા ગતોતિ તથાગતો? યથા સમ્પતિજાતાવ વિપસ્સિઆદયો સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય ઉત્તરાભિમુખા સત્તપદવીતિહારેન ગતા, તથા અમ્હાકં ભગવાપિ ગતોતિ તથાગતો. યથાહુ –

‘‘મુહુત્તજાતોવ ગવંપતી યથા,

સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધરં;

સો વિક્કમી સત્ત પદાનિ ગોતમો,

સેતઞ્ચ છત્તં અનુધારયું મરૂ.

‘‘ગન્ત્વાન સો સત્ત પદાનિ ગોતમો,

દિસા વિલોકેસિ સમા સમન્તતો;

અટ્ઠઙ્ગુપેતં ગિરમબ્ભુદીરયિ,

સીહો યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો’’તિ. –

એવં તથા ગતોતિ તથાગતો.

કથં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો? સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં સલક્ખણં, સામઞ્ઞલક્ખણં, તથં, અવિતથં, ઞાણગતિયા આગતો, અવિરજ્ઝિત્વા પત્તો, અનુબુદ્ધોતિ તથાગતો. યથાહ –

‘‘સબ્બેસં પન ધમ્માનં, સકસામઞ્ઞલક્ખણં;

તથમેવાગતો યસ્મા, તસ્મા નાથો તથાગતો’’તિ. –

એવં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો? તથધમ્મા નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. તાનિ ચ ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્માપિ તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો. અભિસમ્બુદ્ધત્થો હિ એત્થ ગત-સદ્દો. એવં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો.

કથં તથદસ્સિતાય તથાગતો? યં સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તં રૂપારમ્મણં નામ અત્થિ, તં ભગવા સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતિ. એવં જાનતા પસ્સતા ચાનેન તં ઇટ્ઠાદિવસેન વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ લબ્ભમાનપદવસેન વા ‘‘કતમં તં રૂપં રૂપાયતનં, યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૬) નયેન અનેકેહિ નામેહિ તેરસહિ વારેહિ દ્વેપઞ્ઞાસાય નયેહિ વિભજ્જમાનં તથમેવ હોતિ, વિતથં નત્થિ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુ આપાથમાગચ્છન્તેસુ સદ્દાદીસુ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ…પે… તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિં, તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪).

એવં તથદસ્સિતાય તથાગતો. એત્થ તથદસ્સિઅત્થે તથાગતોતિ પદસ્સ સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

કથં તથવાદિતાય તથાગતો? યં રત્તિં ભગવા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, એત્થન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણકાલે યં ભગવતા ભાસિતં સુત્તગેય્યાદિ, સબ્બં તં પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણં રાગમદાદિનિમ્મદનં એકસદિસં તથં અવિતથં. તેનાહ –