૧. એકકનિપાતો

૧. પઠમવગ્ગો

૧. લોભસુત્તવણ્ણના

૧. ઇદાનિ એકધમ્મં, ભિક્ખવે, પજહથાતિઆદિના નયેન ભગવતા નિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ વણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. સા પનેસા અત્થવણ્ણના યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારેસ્સામ. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા – અત્તજ્ઝાસયો, પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસિકો, અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ. યથા હિ અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપટ્ઠાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધતં નાતિવત્તન્તીતિ. તત્થ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચાતિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસમ્ભવતો; એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અત્તજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ નિરવસેસો પટ્ઠાનનયો ન સમ્ભવતિ. તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો, અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસોતિ પુચ્છાવસો. સો એતસ્સ અત્થીતિ પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાય વત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિ થ-કારસ્સ ઠ-કારં કત્વા, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ નિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિતબ્બો અત્થો, પુચ્છાવસેન પવત્તં ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુચ્છાવસિકોતિ પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો, કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં (દી. ન. ૧.૧ આદયો) વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયમેવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોયમત્થોતિ.

યાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતિ, સેય્યથિદં – આકઙ્ખેય્યસુત્તં, તુવટ્ટકસુત્તન્તિએવમાદીનિ (સુ. નિ. ૯૨૧ આદયો; મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો), તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

યાનિ પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં અભિનીહારં બુજ્ઝનભાવઞ્ચ ઓલોકેત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ, સેય્યથિદં – રાહુલોવાદસુત્તં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તિએવમાદીનિ (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો; ૩.૪૧૬ આદયો; સં. નિ. ૩.૫૯; મહાવ. ૧૯-૨૦), તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

ભગવન્તં પન ઉપસઙ્કમિત્વા દેવા મનુસ્સા ચતસ્સો પરિસા ચત્તારો વણ્ણા ચ તથા તથા પઞ્હં પુચ્છન્તિ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગાતિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ, નીવરણા નીવરણાતિ વુચ્ચન્તી’’તિઆદિના, એવં પુટ્ઠેન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ (સં. નિ. ૫.૧૮૬) તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો.

યાનિ પન તાનિ ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ કથિતાનિ, સેય્યથિદં – ધમ્મદાયાદં, પુત્તમંસૂપમં, દારુક્ખન્ધૂપમન્તિએવમાદીનિ (મ. નિ. ૧.૨૯; સં. નિ. ૨.૬૩), તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો.

એવમિમેસુ ચતૂસુ સુત્તનિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. પરજ્ઝાસયવસેન હેતં નિક્ખિત્તં. કેસં અજ્ઝાસયેન? લોભે આદીનવદસ્સીનં પુગ્ગલાનં. કેચિ પન ‘‘અત્તજ્ઝાસયો’’તિ વદન્તિ.

તત્થ એકધમ્મં, ભિક્ખવેતિઆદીસુ એકસદ્દો અત્થેવ અઞ્ઞત્થે ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭). અત્થિ સેટ્ઠે ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; પારા. ૧૧). અત્થિ અસહાયે ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૫). અત્થિ સઙ્ખાયં ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯). ઇધાપિ સઙ્ખાયમેવ દટ્ઠબ્બો.

ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિસચ્ચસમાધિપઞ્ઞાપકતિપુઞ્ઞાપત્તિસુઞ્ઞતાઞેય્યસભાવાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પરિયત્તિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯૯) સચ્ચાનિ. ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; ૩.૧૪૨) સમાધિ. ‘‘સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, સવે પેચ્ચ ન સોચતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૫૭) પઞ્ઞા. ‘‘જાતિધમ્માનં, ભિક્ખવે, સત્તાનં એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૯૮) પકતિ. ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨) પુઞ્ઞં. ‘‘તિણ્ણં ધમ્માનં અઞ્ઞતરેન વદેય્ય પારાજિકેન વા સઙ્ઘાદિસેસેન વા પાચિત્તિયેન વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૪૪) આપત્તિ. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૨૧) સુઞ્ઞતા. ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) ઞેય્યો. ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) સભાવો અત્થો. ઇધાપિ સભાવો. તસ્મા એકધમ્મન્તિ એકં સંકિલેસસભાવન્તિ અધિપ્પાયો. એકો ચ સો ધમ્મો ચાતિ એકધમ્મો, તં એકધમ્મં.

ભિક્ખવેતિ ભિક્ખૂ આલપતિ. કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો ભિક્ખૂ આલપતિ, ન ધમ્મમેવ દેસેતીતિ? સતિજનનત્થં. ભિક્ખૂ હિ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ. તે પઠમં અનાલપિત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘અયં દેસના કિંનિદાના, કિંપચ્ચયા’’તિ સલ્લક્ખેતું ન સક્કોન્તિ. આલપિતે પન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા સલ્લક્ખેતું સક્કોન્તિ, તસ્મા સતિજનનત્થં ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આલપતિ. તેન ચ તેસં ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવે’’તિ ઇમિના કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરોન્તો તેન ચ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન નેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ. તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન સાધુકં સવનમનસિકારેપિ નિયોજેતિ. સાધુકં સવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અઞ્ઞેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ પરિસપરિયાપન્નેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂ એવ આમન્તેસીતિ? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના, પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ, આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સમીપવુત્તિયા, સદાસન્નિહિતા સત્થુસન્તિકાવચરત્તા. અપિચ તે ધમ્મદેસનાય ભાજનં યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતો, વિસેસતો ચ એકચ્ચે ભિક્ખૂ સન્ધાય અયં દેસનાતિ તે એવ આલપિ.

પજહથાતિ એત્થ પહાનં નામ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ યં દીપાલોકેનેવ તમસ્સ પટિપક્ખભાવતો અલોભાદીહિ લોભાદિકસ્સ, નામરૂપપરિચ્છેદાદિવિપસ્સનાઞાણેહિ તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં – પરિચ્ચાગેન લોભાદિમલસ્સ, સીલેન પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ, સદ્ધાદીહિ અસ્સદ્ધિયાદિકસ્સ, નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયેસુ અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકમ્યતાય ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયા, નિબ્બાનેન પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન સમુચ્છિન્દનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં પન સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. એવં પઞ્ચવિધે પહાને અનાગામિકભાવકરસ્સ પહાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા ઇધ સમુચ્છેદપ્પહાનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મા પજહથાતિ પરિચ્ચજથ, સમુચ્છિન્દથાતિ અત્થો.

અહન્તિ ભગવા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. વોતિ અયં વોસદ્દો પચ્ચત્તઉપયોગકરણસામિવચનપદપૂરણસમ્પદાનેસુ દિસ્સતિ. તથા હિ ‘‘કચ્ચિ, પન વો અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૬) પચ્ચત્તે આગતો. ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, પણામેમિ વો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) ઉપયોગે. ‘‘ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) કરણે. ‘‘સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૫) સામિવચને. ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫) પદપૂરણે. ‘‘વનપત્થપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯૦) સમ્પદાને. ઇધાપિ સમ્પદાને એવ દટ્ઠબ્બો.

પાટિભોગોતિ પટિભૂ. સો હિ ધારણકં પટિચ્ચ ધનિકસ્સ, ધનિકં પટિચ્ચ ધારણકસ્સ પટિનિધિભૂતો ધનિકસન્તકસ્સ તતો હરણાદિસઙ્ખાતેન ભુઞ્જનેન ભોગોતિ પટિભોગો, પટિભોગો એવ પાટિભોગો. અનાગામિતાયાતિ અનાગામિભાવત્થાય. પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન હિ કામભવસ્સ અનાગમનતો અનાગામી. યો યસ્સ ધમ્મસ્સ અધિગમેન અનાગામીતિ વુચ્ચતિ, સફલો સો તતિયમગ્ગો અનાગામિતા નામ. ઇતિ ભગવા વેનેય્યદમનકુસલો વેનેય્યજ્ઝાસયાનુકૂલં તતિયમગ્ગાધિગમં લહુના ઉપાયેન એકધમ્મપૂરણતામત્તેન થિરં કત્વા દસ્સેસિ યથા તં સમ્માસમ્બુદ્ધો. ભિન્નભૂમિકાપિ હિ પટિઘસંયોજનાદયો તતિયમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા કામરાગપ્પહાનં નાતિવત્તન્તીતિ.

કસ્મા પનેત્થ ભગવા અત્તાનં પાટિભોગભાવે ઠપેસિ? તેસં ભિક્ખૂનં અનાગામિમગ્ગાધિગમાય ઉસ્સાહજનનત્થં. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘મયા ‘એકધમ્મં, ભિક્ખવે, પજહથ, અહં વો પાટિભોગો અનાગામિતાયા’તિ વુત્તે ઇમે ભિક્ખૂ અદ્ધા તં એકધમ્મં પહાય સક્કા તતિયભૂમિં સમધિગન્તું, યતો ધમ્મસ્સામિ પઠમમાહ ‘અહં પાટિભોગો’તિ ઉસ્સાહજાતા તદત્થાય પટિપજ્જિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા ઉસ્સાહજનનત્થં અનાગામિતાય તેસં ભિક્ખૂનં અત્તાનં પાટિભોગભાવે ઠપેસિ.

કતમં એકધમ્મન્તિ એત્થ કતમન્તિ પુચ્છાવચનં. પુચ્છા ચ નામેસા પઞ્ચવિધા – અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તત્થ પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતત્થાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા. પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં. સો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા. પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ, સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ, અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા. ભગવા હિ અનુમતિગ્ગહણત્થં પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૫૯; મહાવ. ૨૧), અયં અનુમતિપુચ્છા. ભગવા ભિક્ખૂનં કથેતુકમ્યતાય પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા.

તત્થ પુરિમા તિસ્સો પુચ્છા બુદ્ધાનં નત્થિ. કસ્મા? તીસુ હિ અદ્ધાસુ કિઞ્ચિ સઙ્ખતં અદ્ધાવિમુત્તં વા અસઙ્ખતં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં નામ નત્થિ. તેન નેસં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા નત્થિ. યં પન તેહિ અત્તનો ઞાણેન પટિવિદ્ધં, તસ્સ અઞ્ઞેન સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા સદ્ધિં સંસન્દનકિચ્ચં નત્થિ, તેન નેસં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છાપિ નત્થિ. યસ્મા પન બુદ્ધા ભગવન્તો અકથંકથી તિણ્ણવિચિકિચ્છા સબ્બધમ્મેસુ વિગતસંસયા, તેન નેસં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છાપિ નત્થિ. ઇતરા પન દ્વે પુચ્છા અત્થિ, તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ તાય પુચ્છાય પુટ્ઠમત્થં સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘લોભં, ભિક્ખવે, એકધમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. સ્વાયં આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણો મક્કટાલેપો વિય, અભિસઙ્ગરસો તત્તકપાલે પક્ખિત્તમંસપેસિ વિય, અપરિચ્ચાગપચ્ચુપટ્ઠાનો તેલઞ્જનરાગો વિય, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદદસ્સનપદટ્ઠાનો, તણ્હાનદિભાવેન વડ્ઢમાનો યત્થ સમુપ્પન્નો, સીઘસોતા નદી વિય મહાસમુદ્દં અપાયમેવ તં સત્તં ગહેત્વા ગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બો. કિઞ્ચાપિ અયં લોભસદ્દો સબ્બલોભસામઞ્ઞવચનો, ઇધ પન કામરાગવચનોતિ વેદિતબ્બો. સો હિ અનાગામિમગ્ગવજ્ઝો.

પુન ભિક્ખવેતિ આલપનં ધમ્મસ્સ પટિગ્ગાહકભાવેન અભિમુખીભૂતાનં તત્થ આદરજનનત્થં. પજહથાતિ ઇમિના પહાનાભિસમયો વિહિતો, સો ચ પરિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયેહિ સદ્ધિં એવ પવત્તતિ, ન વિસુન્તિ ચતુસચ્ચાધિટ્ઠાનાનિ ચત્તારિપિ સમ્માદિટ્ઠિયા કિચ્ચાનિ વિહિતાનેવ હોન્તિ. યથા ચ ‘‘લોભં પજહથા’’તિ વુત્તે પહાનેકટ્ઠભાવતો દોસાદીનમ્પિ પહાનં અત્થતો વુત્તમેવ હોતિ, એવં સમુદયસચ્ચવિસયે સમ્માદિટ્ઠિકિચ્ચે પહાનાભિસમયે વુત્તે તસ્સા સહકારીકારણભૂતાનં સમ્માસઙ્કપ્પાદીનં સેસમગ્ગઙ્ગાનમ્પિ સમુદયસચ્ચવિસયકિચ્ચં અત્થતો વુત્તમેવ હોતીતિ પરિપુણ્ણો અરિયમગ્ગબ્યાપારો ઇધ કથિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇમિના નયેન સતિપટ્ઠાનાદીનમ્પિ બોધિપક્ખિયધમ્માનં બ્યાપારસ્સ ઇધ વુત્તભાવો યથારહં વિત્થારેતબ્બો.

અપિચેત્થ લોભં પજહથાતિ એતેન પહાનપરિઞ્ઞા વુત્તા. સા ચ તીરણપરિઞ્ઞાધિટ્ઠાના, તીરણપરિઞ્ઞા ચ ઞાતપરિઞ્ઞાધિટ્ઠાનાતિ અવિનાભાવેન તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞા બોધિતા હોન્તિ. એવમેત્થ સહ ફલેન ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં પરિપુણ્ણં કત્વા પકાસિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા લોભં પજહથાતિ સહ ફલેન ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ દેસિતા. સા ચ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસન્નિસ્સયા…પે… ચિત્તવિસુદ્ધિસીલવિસુદ્ધિસન્નિસ્સયા ચાતિ નાનન્તરિકભાવેન સહ ફલેન સબ્બાપિ સત્ત વિસુદ્ધિયો વિભાવિતાતિ વેદિતબ્બં.

એવમેતાય વિસુદ્ધિક્કમભાવનાય પરિઞ્ઞાત્તયસમ્પાદનેન લોભં પજહિતુકામેન –

‘‘અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં’’. (ઇતિવુ. ૮૮);

રત્તો ખો, આવુસો, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સન્ધિમ્પિ છિન્દતિ, નિલ્લોપમ્પિ હરતિ, એકાગારિકમ્પિ કરોતિ, પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ. તદપિ તેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં અજાનતં અપસ્સતં અવેદયતં તણ્હાનુગતાનં પરિતસ્સિતં વિપ્ફન્દિતમેવ (અ. નિ. ૩.૫૪).

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતિ’’. (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫);

‘‘નત્થિ રાગસમો અગ્ગિ, નત્થિ દોસસમો કલિ’’. (ધ. પ. ૨૦૨, ૨૫૧);

‘‘કામરાગેન ડય્હામિ, ચિત્તં મે પરિડય્હતિ’’. (સં. નિ. ૧.૨૧૨);

‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં, સયંકતં મક્કટકોવ જાલ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૪૭) ચ –

એવમાદિસુત્તપદાનુસારેન નાનાનયેહિ લોભસ્સ આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા તસ્સ પહાનાય પટિપજ્જિતબ્બં.

અપિચ છ ધમ્મા કામરાગસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ, અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, અસુભભાવનાનુયોગો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ. દસવિધઞ્હિ અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ કામરાગો પહીયતિ, કાયગતાસતિભાવનાવસેન સવિઞ્ઞાણકે ઉદ્ધુમાતકાદિવસેન અવિઞ્ઞાણકે અસુભે અસુભભાવનાનુયોગમનુયુત્તસ્સાપિ, મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ સંવરણવસેન સતિકવાટેન પિહિતદ્વારસ્સાપિ, ચતુન્નં પઞ્ચન્નં વા આલોપાનં ઓકાસે સતિ ઉદકં પિવિત્વા યાપનસીલતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુનોપિ. તેનેવાહ –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

અસુભકમ્મટ્ઠાનભાવનારતે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ દસઅસુભનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેનેવાહ –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અસુભનિમિત્તં, તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ અનુપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાયા’’તિ.

એવં પુબ્બભાગે કામરાગસઙ્ખાતસ્સ લોભસ્સ પહાનાય પટિપન્નો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તતિયમગ્ગેન તં અનવસેસતો સમુચ્છિન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘લોભં, ભિક્ખવે, એકધમ્મં પજહથ, અહં વો પાટિભોગો અનાગામિતાયા’’તિ.

એત્થાહ ‘‘કો પનેત્થ લોભો પહીયતિ, કિં અતીતો, અથ અનાગતો, ઉદાહુ પચ્ચુપ્પન્નો’’તિ? કિઞ્ચેત્થ – ન તાવ અતીતો લોભો પહીયેય્ય, ન અનાગતો વા તેસં અભાવતો. ન હિ નિરુદ્ધં અનુપ્પન્નં વા અત્થીતિ વુચ્ચતિ, વાયામો ચ અફલો આપજ્જતિ. અથ પચ્ચુપ્પન્નો, એવમ્પિ અફલો વાયામો તસ્સ સરસભઙ્ગત્તા, સંકિલિટ્ઠા ચ મગ્ગભાવના આપજ્જતિ, ચિત્તવિપ્પયુત્તો વા લોભો સિયા, ન ચાયં નયો ઇચ્છિતોતિ. વુચ્ચતે – ન વુત્તનયેન અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નો લોભો પહીયતિ. સેય્યથાપિ ઇધ તરુણરુક્ખો અસઞ્જાતફલો, તં પુરિસો કુઠારિયા મૂલે છિન્દેય્ય, તસ્સ રુક્ખસ્સ છેદે અસતિ યાનિ ફલાનિ નિબ્બત્તેય્યું, તાનિ રુક્ખસ્સ છિન્નત્તા અજાતાનિ એવ ન જાયેય્યું, એવમેવ અરિયમગ્ગાધિગમે અસતિ ઉપ્પજ્જનારહો લોભો અરિયમગ્ગાધિગમેન પચ્ચયઘાતસ્સ કતત્તા ન ઉપ્પજ્જતિ. અયઞ્હિ અટ્ઠકથાસુ ‘‘ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. વિપસ્સનાય હિ આરમ્મણભૂતા પઞ્ચક્ખન્ધા તસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનતાય ભૂમિ નામ. સા ભૂમિ તેન લદ્ધાતિ કત્વા ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નો. આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નો અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નો અસમૂહતુપ્પન્નોતિ ચ અયમેવ વુચ્ચતિ.

તત્થાતિ તસ્મિં સુત્તે. એતન્તિ એતં અત્થજાતં. ઇદાનિ ગાથાબન્ધવસેન વુચ્ચમાનં. ઇતિ વુચ્ચતીતિ કેન પન વુચ્ચતિ? ભગવતા વ. અઞ્ઞેસુ હિ તાદિસેસુ ઠાનેસુ સઙ્ગીતિકારેહિ ઉપનિબન્ધગાથા હોન્તિ, ઇધ પન ભગવતા વ ગાથારુચિકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તમેવત્થં સઙ્ગહેત્વા ગાથા ભાસિતા.

તત્થ યેન લોભેન લુદ્ધાસે, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિન્તિ યેન આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણેન તતો એવ અભિસઙ્ગરસેન લોભેન લુદ્ધા અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ ગિદ્ધા ગધિતા. સેતિ હિ નિપાતમત્તં. અક્ખરચિન્તકા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ સે-કારાગમં ઇચ્છન્તિ. તથા લુદ્ધત્તા એવ કાયસુચરિતાદીસુ કિઞ્ચિ સુચરિતં અકત્વા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ ચ ઉપચિનિત્વા રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તાતિ લદ્ધનામા પાણિનો દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિટ્ઠાનતાય દુગ્ગતીતિ સઙ્ખં ગતં નિરયં તિરચ્છાનયોનિં પેત્તિવિસયઞ્ચ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ગચ્છન્તિ ઉપપજ્જન્તિ.

તં લોભં સમ્મદઞ્ઞાય, પજહન્તિ વિપસ્સિનોતિ તં યથાવુત્તં લોભં સભાવતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતોતિ ઇમેહિ આકારેહિ સમ્મા અવિપરીતં હેતુના ઞાયેન અઞ્ઞાય ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા રૂપાદિકે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનિચ્ચાદીહિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સનતો વિપસ્સિનો અવસિટ્ઠકિલેસે વિપસ્સનાપઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન પજહન્તિ, ન પુન અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિતું દેન્તિ. પહાય ન પુનાયન્તિ, ઇમં લોકં કુદાચનન્તિ એવં સહજેકટ્ઠપહાનેકટ્ઠેહિ અવસિટ્ઠકિલેસેહિ સદ્ધિં તં લોભં અનાગામિમગ્ગેન પજહિત્વા પુન પચ્છા ઇમં કામધાતુસઙ્ખાતં લોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન કદાચિપિ ન આગચ્છન્તિ ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં સુપ્પહીનત્તા. ઇતિ ભગવા અનાગામિફલેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

અયમ્પિ અત્થોતિ નિદાનાવસાનતો પભુતિ યાવ ગાથાપરિયોસાના ઇમિના સુત્તેન પકાસિતો અત્થો. અપિ-સદ્દો ઇદાનિ વક્ખમાનસુત્તત્થસમ્પિણ્ડનો. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇમસ્મિં સુત્તે સમુદયસચ્ચં સરૂપેનેવ આગતં, પહાનાપદેસેન મગ્ગસચ્ચં. ઇતરં સચ્ચદ્વયઞ્ચ તદુભયહેતુતાય નિદ્ધારેતબ્બં. ગાથાય પન દુક્ખસમુદયમગ્ગસચ્ચાનિ યથારુતવસેનેવ ઞાયન્તિ, ઇતરં નિદ્ધારેતબ્બં. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ સુત્તેસુ.

પરમત્થદીપનિયા ખુદ્દકનિકાય-અટ્ઠકથાય

ઇતિવુત્તકવણ્ણનાય પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દોસસુત્તવણ્ણના

૨. વુત્તઞ્હેતં …પે… દોસન્તિ દુતિયસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના. યથા એત્થ, એવં ઇતો પરેસુપિ સબ્બત્થ અપુબ્બપદવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ. યસ્મા ઇદં સુત્તં દોસબહુલાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા દોસવૂપસમનત્થં દેસિતં, તસ્મા ‘‘દોસં, ભિક્ખવે, એકધમ્મં પજહથા’’તિ આગતં. તત્થ દોસન્તિ ‘‘અનત્થં મે અચરીતિ આઘાતો જાયતી’’તિઆદિના (વિભ. ૯૬૦) નયેન સુત્તે વુત્તાનં નવન્નં, ‘‘અત્થં મે નાચરી’’તિઆદીનઞ્ચ તપ્પટિપક્ખતો સિદ્ધાનં નવન્નમેવાતિ અટ્ઠારસન્નં ખાણુકણ્ટકાદિના અટ્ઠાનેન સદ્ધિં એકૂનવીસતિયા અઞ્ઞતરાઘાતવત્થુસમ્ભવં આઘાતં. સો હિ દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દોસોતિ વુચ્ચતિ. સો ચણ્ડિક્કલક્ખણો પહટાસીવિસો વિય, વિસપ્પનરસો વિસનિપાતો વિય, અત્તનો નિસ્સયદહનરસો વા દાવગ્ગિ વિય, દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનો લદ્ધોકાસો વિય સપત્તો, યથાવુત્તઆઘાતવત્થુપદટ્ઠાનો વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો. પજહથાતિ સમુચ્છિન્દથ. તત્થ યે ઇમે –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, મેત્તા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બા…પે… કરુણા…પે… ઉપેક્ખા, અસતિઅમનસિકારો તસ્મિં પુગ્ગલે આપજ્જિતબ્બો, એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, કમ્મસ્સકતા તસ્મિં પુગ્ગલે અધિટ્ઠાતબ્બા ‘કમ્મસ્સકો અયમાયસ્મા કમ્મદાયાદો…પે… ભવિસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૧) –

એવં પઞ્ચ આઘાતપ્પટિવિનયા વુત્તાયેવ.

‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? ઇધાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ પરિસુદ્ધવચીસમાચારો; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૨) –

એવમાદિનાપિ નયેન પઞ્ચ આઘાતપટિવિનયા વુત્તા, તેસુ યેન કેનચિ આઘાતપટિવિનયવિધિના પચ્ચવેક્ખિત્વા. અપિચ યો –

‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓકન્તેય્યું, તત્રાપિ યો મનો પદૂસેય્ય, ન મે સો તેન સાસનકરો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૨) સત્થુ ઓવાદો.

‘‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જયં.

‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતિ, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

પરં સઙ્કુપિતં ઞત્વા, યો સતો ઉપસમ્મતિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૮);

‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ, ‘અહો વતાયં દુબ્બણ્ણો અસ્સા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ વણ્ણવતાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કિઞ્ચાપિ સો હોતિ સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઓદાતવત્થવસનો, અથ ખો સો દુબ્બણ્ણોવ હોતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ ‘અહો વતાયં દુક્ખં સયેય્યા’તિ…પે… ન પચુરત્થો અસ્સાતિ…પે… ન ભોગવા અસ્સાતિ…પે… ન યસવા અસ્સાતિ…પે… ન મિત્તવા અસ્સાતિ…પે… કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યાતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુગતિગમને નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા…પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ કોધાભિભૂતો’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૪).

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ…પે…. (અ. નિ. ૭.૬૪);

‘‘કોધં જહે વિપ્પજહેય્ય માનં, સંયોજનં સબ્બમતિક્કમેય્ય. (ધ. પ. ૨૨૧);

‘‘અનત્થજનનો કોધો, કોધો ચિત્તપ્પકોપનો…પે…. (અ. નિ. ૭.૬૪);

‘‘કોધં છેત્વા સુખં સેતિ, કોધં છેત્વા ન સોચતિ;

કોધસ્સ વિસમૂલસ્સ, મધુરગ્ગસ્સ બ્રાહ્મણા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૭);

‘‘એકાપરાધં ખમ ભૂરિપઞ્ઞ,

ન પણ્ડિતા કોધબલા ભવન્તી’’તિ. –

એવમાદિના નયેન દોસે આદીનવે વુત્તપ્પટિપક્ખતો દોસપ્પહાને આનિસંસે ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા પુબ્બભાગે દોસં તદઙ્ગપ્પહાનાદિવસેન પજહિત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તતિયમગ્ગેન સબ્બસો દોસં સમુચ્છિન્દથ, પજહથાતિ તેસં ભિક્ખૂનં તત્થ નિયોજનં. તેન વુત્તં ‘‘દોસં, ભિક્ખવે, એકધમ્મં પજહથા’’તિ. દુટ્ઠાસેતિ આઘાતેન દૂસિતચિત્તતાય પદુટ્ઠા. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં પઠમસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તનયમેવ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મોહસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે મોહન્તિ અઞ્ઞાણં. તઞ્હિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણન્તિઆદિના નયેન વિભાગેન અનેકપ્પભેદમ્પિ મુય્હન્તિ. તેન સયં વા મુય્હતિ મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહોતિ વુચ્ચતિ. સો ચિત્તસ્સ અન્ધભાવલક્ખણો, અઞ્ઞાણલક્ખણો વા, અસમ્પટિવેધરસો, આરમ્મણસભાવચ્છાદનરસો વા, અસમ્માપ્પટિપત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનો, અન્ધકારપચ્ચુપટ્ઠાનો વા, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનો, સબ્બાકુસલાનં મૂલન્તિ દટ્ઠબ્બો. ઇધાપિ પજહથાતિ પદસ્સ –

‘‘મૂળ્હો અત્થં ન જાનાતિ, મૂળ્હો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં મોહો સહતે નરં’’. (ઇતિવુ. ૮૮);

‘‘અનત્થજનનો મોહો…પે…. (ઇતિવુ. ૮૮);

‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા’’ (ઇતિવુ. ૪૦);

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતિ’’; (ઉદા. ૭૦);

‘‘મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય’’ (અ. નિ. ૩.૩૪);

‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ, સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતી’’તિ ચ –

આદિના નયેન ‘‘યો કોચિ ધમ્મો કામચ્છન્દાદિસંકિલેસધમ્મેહિ નિબ્બત્તેતબ્બો, અત્થતો સબ્બો સો મોહહેતુકો’’તિ ચ મોહે આદીનવં તપ્પટિપક્ખતો મોહપ્પહાને આનિસંસઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા કામચ્છન્દાદિપ્પહાનક્કમેનેવ પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિવસેન મોહં પજહન્તા તતિયમગ્ગેન યથાવુત્તલોભદોસેકટ્ઠં મોહં સમુચ્છેદવસેન પજહથાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અનાગામિમગ્ગવજ્ઝો એવ હિ મોહો ઇધાધિપ્પેતોતિ. મૂળ્હાસેતિ કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જાદિભેદે અત્તનો હિતાહિતે સમ્મૂળ્હા. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કોધસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે કોધન્તિ દોસં. દોસો એવ હિ કોધપરિયાયેન બુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન એવં વુત્તો. તસ્મા દુતિયસુત્તે વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચ કુજ્ઝનલક્ખણો કોધો, આઘાતકરણરસો, ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, ચેતસો પૂતિભાવોતિ દટ્ઠબ્બોતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મક્ખસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે મક્ખન્તિ પરગુણમક્ખનં. યદિપિ હિ સો ગૂથં ગહેત્વા પરં પહરન્તો વિય અત્તનો કરં પઠમતરં મક્ખતિયેવ, તથાપિ પરેસં ગુણમક્ખનાધિપ્પાયેન પવત્તેતબ્બત્તા ‘‘પરગુણમક્ખનો’’તિ વુચ્ચતિ. તથા હિ સો ઉદકપુઞ્છનમિવ ન્હાતસ્સ સરીરગતં ઉદકં પરેસં ગુણે મક્ખેતિ પુઞ્છતિ વિનાસેતિ, પરેહિ વા કતાનં મહન્તાનમ્પિ કારાનં ખેપનતો ધંસનતો મક્ખોતિ વુચ્ચતિ. સો પરગુણમક્ખનલક્ખણો, તેસં વિનાસનરસો, તદવચ્છાદનપચ્ચુપટ્ઠાનો. અત્થતો પન પરેસં ગુણમક્ખનાકારેન પવત્તો દોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદોતિ દટ્ઠબ્બં. પજહથાતિ તત્થ વુત્તપ્પભેદં દોસં, દોસે ચ વુત્તનયં આદીનવં, પહાને ચસ્સ આનિસંસં પચ્ચવેક્ખિત્વા પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિવસેન પજહન્તા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તતિયમગ્ગેન અનવસેસં સમુચ્છિન્દથાતિ અત્થો. મક્ખાસેતિ મક્ખિતા મક્ખિતપરગુણા, પરેસં ગુણાનં મક્ખિતારો, તતો એવ અત્તનોપિ ધંસિતગુણાતિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. માનસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે માનન્તિ જાતિઆદિવત્થુકં ચેતસો ઉન્નમનં. સો હિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના નયેન મઞ્ઞન્તિ તેન, સયં વા મઞ્ઞતિ, માનનં સમ્પગ્ગહોતિ વા માનોતિ વુચ્ચતિ. સ્વાયં સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનોહમસ્મીતિ માનોતિ એવં તિવિધો. પુન સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ સદિસો, સેય્યસ્સ હીનો; સદિસસ્સ સેય્યો, સદિસસ્સ સદિસો, સદિસસ્સ હીનો; હીનસ્સ સેય્યો, હીનસ્સ સદિસો, હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનોતિ એવં નવવિધોપિ ઉન્નતિલક્ખણો, અહંકારરસો, સમ્પગ્ગહરસો વા, ઉદ્ધુમાતભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો વા, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભપદટ્ઠાનો ઉમ્માદો વિયાતિ દટ્ઠબ્બો. પજહથાતિ તસ્સ સબ્બસ્સપિ અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનનિમિત્તતા, ગરુટ્ઠાનિયેસુ અભિવાદનપચ્ચુપટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્માદીનં અકરણે કારણતા, જાતિમદપુરિસમદાદિભાવેન પમાદાપત્તિહેતુભાવોતિ એવમાદિભેદં આદીનવં તપ્પટિપક્ખતો નિરતિમાનતાય આનિસંસઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા રાજસભં અનુપ્પત્તો ચણ્ડાલો વિય સબ્રહ્મચારીસુ નીચચિત્તતં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિવસેન તં પજહન્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામિમગ્ગેન સમુચ્છિન્દથાતિ અત્થો. અનાગામિમગ્ગવજ્ઝો એવ હિ માનો ઇધાધિપ્પેતો. મત્તાસેતિ જાતિમદપુરિસમદાદિવસેન માનેન પમાદાપત્તિહેતુભૂતેન મત્તા અત્તાનં પગ્ગહેત્વા ચરન્તા. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇમેસુ પન પટિપાટિયા છસુ સુત્તેસુ ગાથાસુ વા અનાગામિફલં પાપેત્વા દેસના નિટ્ઠાપિતા. તત્થ યે ઇમે અવિહા અતપ્પા સુદસ્સા સુદસ્સી અકનિટ્ઠાતિ ઉપપત્તિભવવસેન પઞ્ચ અનાગામિનો, તેસુ અવિહેસુ ઉપપન્ના અવિહા નામ. તે અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચવિધા, તથા અતપ્પા, સુદસ્સા, સુદસ્સિનો. અકનિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી પરિહાયતિ. તત્થ યો અવિહાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અરહત્તપ્પત્તિયા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, અયં અન્તરાપરિનિબ્બાયી નામ. યો પન અવિહાદીસુ આદિતો પઞ્ચકપ્પસતાદિભેદં આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ. યો અસઙ્ખારેન અધિમત્તપ્પયોગં અકત્વા અપ્પદુક્ખેન અકસિરેન પરિનિબ્બાયતિ, અયં અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ. યો પન સસઙ્ખારેન અધિમત્તપ્પયોગં કત્વા દુક્ખેન કિચ્છેન કસિરેન પરિનિબ્બાયતિ, અયં સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ. ઇતરો પન અવિહાદીસુ ઉદ્ધંવાહિતભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં, વટ્ટસોતં, મગ્ગસોતમેવ વાતિ ઉદ્ધંસોતો. અવિહાદીસુ ઉપ્પજ્જિત્વા અરહત્તં પત્તું અસક્કોન્તો તત્થ તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

એત્થ ચ ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી, ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી, ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી, ન ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામીતિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. કથં? યો અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા તયો દેવલોકે સોધેત્વા સુદસ્સીદેવલોકે ઠત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો ઇતો અકનિટ્ઠમેવ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો, ન અકનિટ્ઠગામી નામાતિ.

તત્થ અવિહેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા કપ્પસતતો ઉદ્ધં પરિનિબ્બાયિકો, દ્વિન્નં કપ્પસતાનં મત્થકે પરિનિબ્બાયિકો, પઞ્ચકપ્પસતે અસમ્પત્તે પરિનિબ્બાયિકોતિ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઉપપન્નં વા સમનન્તરા અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝ’’ન્તિ (પુ. પ. ૩૬). વા-સદ્દેન હિ પત્તમત્તોપિ સઙ્ગહિતોતિ. એવં તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી એકો ઉદ્ધંસોતો. તેસુ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચાતિ દસ હોન્તિ. તથા અતપ્પાસુદસ્સાસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકા ચત્તારીસં અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતસ્સ અભાવતો તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો ચત્તારો, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો ચત્તારોતિ અટ્ઠ, એવમેતે અટ્ઠચત્તારીસં અનાગામિનો. તે સબ્બેપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ અવિસેસવચનેન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સબ્બપરિઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે સબ્બન્તિ અનવસેસં. અનવસેસવાચકો હિ અયં સબ્બ-સદ્દો. સો યેન યેન સમ્બન્ધં ગચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ અનવસેસતં દીપેતિ; યથા ‘‘સબ્બં રૂપં, સબ્બા વેદના, સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. સો પનાયં સબ્બ-સદ્દો સપ્પદેસનિપ્પદેસવિસયતાય દુવિધો. તથા હેસ સબ્બસબ્બં, પદેસસબ્બં, આયતનસબ્બં, સક્કાયસબ્બન્તિ ચતૂસુ વિસયેસુ દિટ્ઠપ્પયોગો. તત્થ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો. ‘‘સબ્બેસં વો, સારિપુત્તા, સુભાસિતં પરિયાયેના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૫) પદેસસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ…પે…. મનઞ્ચેવ ધમ્મે ચા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩-૨૫) એત્થ આયતનસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) સક્કાયસબ્બસ્મિં. તત્થ સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો નિપ્પદેસવિસયો, ઇતરેસુ તીસુપિ આગતો સપ્પદેસવિસયો. ઇધ પન સક્કાયસબ્બસ્મિં વેદિતબ્બો. વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકધમ્મા હિ ઇધ ‘‘સબ્બ’’ન્તિ અનવસેસતો ગહિતા.

અનભિજાનન્તિ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે અકુસલા, ઇમે સાવજ્જા, ઇમે અનવજ્જા’’તિઆદિના ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા, ઇમાનિ દ્વાદસાયતનાનિ, ઇમા અટ્ઠારસ ધાતુયો, ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચ’’ન્તિ ચ આદિના સબ્બે અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અવિપરીતસભાવતો અનભિજાનન્તો અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન ન જાનન્તો. અપરિજાનન્તિ ન પરિજાનન્તો. યો હિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મજાતં પરિજાનાતિ, સો તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય, પહાનપરિઞ્ઞાય. તત્થ કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? સબ્બં તેભૂમકં નામરૂપં – ‘‘ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો. ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ભૂતપ્પસાદાદિપ્પભેદં રૂપં, ફસ્સાદિપ્પભેદં નામઞ્ચ, લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનતો વવત્થપેતિ. તસ્સ અવિજ્જાદિકઞ્ચ પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હાતિ. અયં ઞાતપરિઞ્ઞા. કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા તં સબ્બં તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતોતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ. અયં તીરણપરિઞ્ઞા. કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસ્મિં છન્દરાગં પજહતિ. અયં પહાનપરિઞ્ઞા.

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયોપિ ઞાતપરિઞ્ઞા. મગ્ગામગ્ગપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયો કલાપસમ્મસનાદિઅનુલોમપરિયોસાના વા પઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા. અરિયમગ્ગેન પજહનં પહાનપરિઞ્ઞા. યો સબ્બં પરિજાનાતિ, સો ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ. ઇધ પન વિરાગપ્પહાનાનં પટિક્ખેપવસેન વિસું ગહિતત્તા ઞાતપરિઞ્ઞાય તીરણપરિઞ્ઞાય ચ વસેન પરિજાનના વેદિતબ્બા. યો પનેવં ન પરિજાનાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અપરિજાન’’ન્તિ.

તત્થ ચિત્તં અવિરાજયન્તિ તસ્મિં અભિઞ્ઞેય્યવિસેસે પરિઞ્ઞેય્યે અત્તનો ચિત્તસન્તાનં ન વિરાજયં, ન વિરજ્જન્તો; યથા તત્થ રાગો ન હોતિ, એવં વિરાગાનુપસ્સનં ન ઉપ્પાદેન્તોતિ અત્થો. અપ્પજહન્તિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય તત્થ પહાતબ્બયુત્તકં કિલેસવટ્ટં અનવસેસતો ન પજહન્તો. યથા ચેતં, એવં અભિજાનનાદયોપિ મિસ્સકમગ્ગવસેન વેદિતબ્બા. પુબ્બભાગે હિ નાનાચિત્તવસેન ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ કમેન અભિજાનનાદીનિ સમ્પાદેત્વા મગ્ગકાલે એકક્ખણેનેવ કિચ્ચવસેન તં સબ્બં નિપ્ફાદેન્તં એકમેવ ઞાણં પવત્તતીતિ. અભબ્બો દુક્ખક્ખયાયાતિ નિબ્બાનાય સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખેપનાય ન ભબ્બો, નાલં ન સમત્થોતિ અત્થો.

સબ્બઞ્ચ ખોતિ એત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, ખો-સદ્દો અવધારણે. તદુભયેન અભિજાનનાદિતો લદ્ધબ્બં વિસેસં દુક્ખક્ખયસ્સ ચ એકન્તકારણં દીપેતિ. અભિજાનનાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તમેવ. તત્થ પન પટિક્ખેપવસેન વુત્તં, ઇધ વિધાનવસેન વેદિતબ્બં. અયમેવ વિસેસો. અપિચ અભિજાનન્તિ ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં સક્કાયસબ્બં સરૂપતો પચ્ચયતો ચ ઞાણસ્સ અભિમુખીકરણવસેન અભિજાનન્તો હુત્વા અભાવાકારાદિપરિગ્ગહેન તં અનિચ્ચાદિલક્ખણેહિ પરિચ્છિજ્જમાનવસેન પરિજાનન્તો. વિરાજયન્તિ સમ્મદેવસ્સ અનિચ્ચતાદિઅવબોધેન ઉપ્પન્નભયાદીનવનિબ્બિદાદિઞાણાનુભાવેન અત્તનો ચિત્તં વિરત્તં કરોન્તો તત્થ અણુમત્તમ્પિ રાગં અનુપ્પાદેન્તો. પજહન્તિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમુદયપક્ખિયં કિલેસવટ્ટં પજહન્તો સમુચ્છિન્દન્તો. ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયાતિ એવં કિલેસમલપ્પહાનેનેવ સબ્બસ્સ કમ્મવટ્ટસ્સ પરિક્ખીણત્તા અનવસેસવિપાકવટ્ટખેપનાય સકલસંસારવટ્ટદુક્ખપરિક્ખયભૂતાય વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા ભબ્બો એકન્તેનેતં પાપુણિતુન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યો સબ્બં સબ્બતો ઞત્વાતિ યો યુત્તયોગો આરદ્ધવિપસ્સકો સબ્બં તેભૂમકધમ્મજાતં સબ્બતો સબ્બભાગેન કુસલાદિક્ખન્ધાદિવિભાગતો દુક્ખાદિપીળનાદિવિભાગતો ચ. અથ વા સબ્બતોતિ સબ્બસ્મા કક્ખળફુસનાદિલક્ખણાદિતો અનિચ્ચાદિતો ચાતિ સબ્બાકારતો જાનિત્વા વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમેન મગ્ગઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા, વિપસ્સનાઞાણેનેવ વા જાનનહેતુ. સબ્બત્થેસુ ન રજ્જતીતિ સબ્બેસુ અતીતાદિવસેન અનેકભેદભિન્નેસુ સક્કાયધમ્મેસુ ન રજ્જતિ, અરિયમગ્ગાધિગમેન રાગં ન જનેતિ. ઇમિનાસ્સ તણ્હાગાહસ્સ અભાવં દસ્સેન્તો તં નિમિત્તત્તા દિટ્ઠમાનગ્ગાહાનં ‘‘એતં મમ એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ ઇમસ્સ મિચ્છાગાહત્તયસ્સપિ અભાવં દસ્સેતિ. સ વેતિ એત્થ સ-ઇતિ નિપાતમત્તં. વે-તિ બ્યત્તં, એકંસેનાતિ વા એતસ્મિં અત્થે નિપાતો. સબ્બપરિઞ્ઞાતિ સબ્બપરિજાનનતો, યથાવુત્તસ્સ સબ્બસ્સ અભિસમયવસેન પરિજાનનતો. સોતિ યથાવુત્તો યોગાવચરો, અરિયો એવ વા. સબ્બદુક્ખમુપચ્ચગાતિ સબ્બં વટ્ટદુક્ખં અચ્ચગા અતિક્કમિ, સમતિક્કમીતિ અત્થો.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. માનપરિઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે અપુબ્બં નત્થિ, કેવલં માનવસેન દેસના પવત્તા. ગાથાસુ પન માનુપેતા અયં પજાતિ કમ્મકિલેસેહિ પજાયતીતિ પજાતિ લદ્ધનામા ઇમે સત્તા મઞ્ઞનલક્ખણેન માનેન ઉપેતા ઉપગતા. માનગન્થા ભવે રતાતિ કિમિકીટપટઙ્ગાદિઅત્તભાવેપિ માનેન ગન્થિતા માનસંયોજનેન સંયુત્તા. તતો એવ દીઘરત્તં પરિભાવિતાહંકારવસેન ‘‘એતં મમા’’તિ સઙ્ખારેસુ અજ્ઝોસાનબહુલત્તા તત્થ નિચ્ચસુખઅત્તાદિવિપલ્લાસવસેન ચ કામાદિભવે રતા. માનં અપરિજાનન્તાતિ માનં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ ન પરિજાનન્તા. અરહત્તમગ્ગઞાણેન વા અનતિક્કમન્તા, ‘‘માનં અપરિઞ્ઞાયા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. આગન્તારો પુનબ્ભવન્તિ પુન આયાતિં ઉપપત્તિભવં. પુનપ્પુનં ભવનતો વા પુનબ્ભવસઙ્ખાતં સંસારં અપરાપરં પરિવત્તનવસેન ગન્તારો ઉપગન્તારો હોન્તિ, ભવતો ન પરિમુચ્ચન્તીતિ અત્થો. યે ચ માનં પહન્ત્વાન, વિમુત્તા માનસઙ્ખયેતિ યે પન અરહત્તમગ્ગેન સબ્બસો માનં પજહિત્વા માનસ્સ અચ્ચન્તસઙ્ખયભૂતે અરહત્તફલે નિબ્બાને વા તદેકટ્ઠસબ્બકિલેસવિમુત્તિયા વિમુત્તા સુટ્ઠુ મુત્તા. તે માનગન્થાભિભુનો, સબ્બદુક્ખમુપચ્ચગુન્તિ તે પરિક્ખીણભવસંયોજના અરહન્તો સબ્બસો માનગન્થં માનસંયોજનં સમુચ્છેદપ્પહાનેન અભિભવિત્વા ઠિતા, અનવસેસં વટ્ટદુક્ખં અતિક્કમિંસૂતિ અત્થો. એવમેતસ્મિં સત્તમસુત્તે ચ અરહત્તં કથિતન્તિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. લોભદોસપરિઞ્ઞાસુત્તદ્વયવણ્ણના

૯-૧૦. નવમદસમેસુ અપુબ્બં નત્થિ. દેસનાવિલાસવસેન તથા બુજ્ઝનકાનં વેનેય્યાનં અજ્ઝાસયવસેન વા તથા દેસિતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

નવમદસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧-૩. મોહપરિઞ્ઞાદિસુત્તવણ્ણના

૧૧-૧૩. દુતિયવગ્ગેપિ પઠમાદીનિ તીણિ સુત્તાનિ વુત્તનયાનેવ, તથા દેસનાકારણમ્પિ વુત્તમેવ.

૪. અવિજ્જાનીવરણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે’’તિઆદીસુ ન-કારો પટિસેધત્થો. અહન્તિ ભગવા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. અઞ્ઞન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બઅવિજ્જાનીવરણતો અઞ્ઞં. એકનીવરણમ્પીતિ એકનીવરણધમ્મમ્પિ. સમનુપસ્સામીતિ દ્વે સમનુપસ્સના – દિટ્ઠિસમનુપસ્સના ચ ઞાણસમનુપસ્સના ચ. તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૨૦૦; પટિ. મ. ૧.૧૩૦) આગતા અયં દિટ્ઠિસમનુપસ્સના નામ. ‘‘અનિચ્ચતો સમનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૫) પન આગતા અયં ઞાણસમનુપસ્સના નામ. ઇધાપિ ઞાણસમનુપસ્સનાવ અધિપ્પેતા. ‘‘સમનુપસ્સામી’’તિ ચ પદસ્સ ન-કારેન સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અહં, ભિક્ખવે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન સમન્તચક્ખુના સબ્બધમ્મે હત્થામલકં વિય ઓલોકેન્તોપિ અઞ્ઞં એકનીવરણમ્પિ ન સમનુપસ્સામી’’તિ.

યેન નીવરણેન નિવુતા પજા દીઘરત્તં સન્ધાવન્તિ સંસરન્તીતિ યેન નીવરણકસભાવત્તા નીવરણેન ધમ્મસભાવં જાનિતું પસ્સિતું પટિવિજ્ઝિતું અદત્વા છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા ઠાનેન અન્ધકારેન નિવુતા સત્તા અનાદિમતસંસારે અપરિમાણે કપ્પે મહન્તેસુ ચેવ ખુદ્દકેસુ ચ ભવાદીસુ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન સબ્બતો ધાવન્તિ ચેવ સંસરન્તિ, ચ. આરમ્મણન્તરસઙ્કમનવસેન વા સન્ધાવનં, ભવન્તરસઙ્કમનવસેન સંસરણં. કિલેસાનં બલવભાવેન વા સન્ધાવનં, દુબ્બલભાવેન સંસરણં. ખણિકમરણવસેન વા એકજાતિયં સન્ધાવનં, વોહારમરણવસેન અનેકાસુ જાતીસુ સંસરણં. ચિત્તવસેન વા સન્ધાવનં, ‘‘ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ હિ વુત્તં, કમ્મવસેન સંસરણં. એવં સન્ધાવનસંસરણાનં વિસેસો વેદિતબ્બો.

યથયિદન્તિ યથા ઇદં. ય-કારો પદસન્ધિકરો, સન્ધિવસેન રસ્સત્તં. અવિજ્જાનીવરણન્તિ એત્થ પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. વિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં આધિપતેય્યટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા. અન્તવિરહિતે સંસારે સત્તે જવાપેતીતિ વા અવિજ્જા, પરમત્થતો વા અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ પવત્તતિ, વિજ્જમાનેસુ ખન્ધાદીસુ ન જવતિ, ન પવત્તતીતિ અવિજ્જા. અપિચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા. અવિજ્જાવ નીવરણન્તિ અવિજ્જાનીવરણં.

અવિજ્જાનીવરણેન હિ, ભિક્ખવે, નિવુતા પજા દીઘરત્તં સન્ધાવન્તિ સંસરન્તીતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં વુત્તં. પુરિમં વા – ‘‘યથયિદં, ભિક્ખવે, અવિજ્જાનીવરણ’’ન્તિ એવં ઓપમ્મદસ્સનવસેન વુત્તં, ઇદં નીવરણાનુભાવદસ્સનવસેન. કસ્મા પનેત્થ અવિજ્જાવ એવં વુત્તા, ન અઞ્ઞે ધમ્માતિ? આદીનવપટિચ્છાદનેન કામચ્છન્દાદીનં વિસેસપ્પચ્ચયભાવતો. તથા હિ તાય પટિચ્છાદિતાદીનવે વિસયે કામચ્છન્દાદયો પવત્તન્તિ.

નત્થઞ્ઞોતિ આદિકા ગાથા વુત્તસ્સ અવુત્તસ્સ ચ અત્થસ્સ સઙ્ગણ્હનવસેન ભાસિતા. તત્થ નિવુતાતિ નિવારિતા પલિગુણ્ઠિતા, પટિચ્છાદિતાતિ અત્થો. અહોરત્તન્તિ દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ, સબ્બકાલન્તિ વુત્તં હોતિ. યથા મોહેન આવુતાતિ યેન પકારેન અવિજ્જાનીવરણસઙ્ખાતેન મોહેન આવુતા પટિચ્છાદિતા સુવિઞ્ઞેય્યમ્પિ અજાનન્તિયો પજા સંસારે સંસરન્તિ, તથારૂપો અઞ્ઞો એકધમ્મોપિ એકનીવરણમ્પિ નત્થીતિ યોજેતબ્બં. યે ચ મોહં પહન્ત્વાન, તમોખન્ધં પદાલયુન્તિ યે પન અરિયસાવકા પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિપ્પહાનવસેન, હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ વા તંતંમગ્ગવજ્ઝં મોહં પજહિત્વા અગ્ગમગ્ગેન વજિરૂપમઞાણેન મોહસઙ્ખાતમેવ તમોરાસિં પદાલયિંસુ, અનવસેસતો સમુચ્છિન્દિંસુ. ન તે પુન સંસરન્તીતિ તે અરહન્તો –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

એવં વુત્તે ઇમસ્મિં સંસારે ન સંસરન્તિ ન પરિબ્ભમન્તિ. કિં કારણા? હેતુ તેસં ન વિજ્જતિ, યસ્મા સંસારસ્સ હેતુ મૂલકારણં અવિજ્જા, સા તેસં ન વિજ્જતિ, સબ્બસો નત્થિ સમુચ્છિન્નત્તાતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તણ્હાસંયોજનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે યસ્સ વિજ્જતિ, તં પુગ્ગલં દુક્ખેહિ, કમ્મં વા વિપાકેહિ, ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસે વા ભવન્તરાદીહિ સંયોજેતીતિ સંયોજનં. તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, તસતિ સયં પરિતસતિ, તસન્તિ વા એતાયાતિ તણ્હા. સઞ્ઞુત્તાતિ ચક્ખાદીસુ અભિનિવેસવત્થૂસુ બદ્ધા. સેસં વુત્તનયમેવ. કામઞ્ચેત્થ અવિજ્જાયપિ સંયોજનભાવો તણ્હાય ચ નીવરણભાવો અત્થિયેવ, તથાપિ અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવેહિ ભવેહિ તણ્હા સત્તે સંયોજેતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પુરિમસુત્તે અવિજ્જા નીવરણભાવેન, ઇધ ચ તણ્હા સંયોજનભાવેનેવ વુત્તા. કિઞ્ચ નીવરણસંયોજનપ્પધાનસ્સ દસ્સનત્થં. યથા હિ નીવરણભાવેન અવિજ્જા સંકિલેસધમ્માનં પધાનભૂતા પુબ્બઙ્ગમા ચ, એવં સંયોજનભાવેન નેસં તણ્હાતિ તદધીનપ્પધાનભાવં દસ્સેતું સુત્તદ્વયે એવમેતે ધમ્મા વુત્તા. અપિચ વિસેસેન અવિજ્જા નિબ્બાનસુખં નિવારેતીતિ ‘‘નીવરણ’’ન્તિ વુત્તા, તણ્હા સંસારદુક્ખેન સત્તે સંયોજેતીતિ ‘‘સંયોજન’’ન્તિ.

દસ્સનગમનન્તરાયકરણતો વા વિજ્જાચરણવિપક્ખતો દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિજ્જાય હિ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા અવિજ્જા નિબ્બાનદસ્સનસ્સ અવિપરીતદસ્સનસ્સ ચ વિસેસતો અન્તરાયકરા, ચરણધમ્માનં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા તણ્હા ગમનસ્સ સમ્માપટિપત્તિયા અન્તરાયકરાતિ; એવમયં અવિજ્જાય નિવુતો અન્ધીકતો તણ્હાય સંવુતો બદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અન્ધો વિય બદ્ધો મહાકન્તારં, સંસારકન્તારં નાતિવત્તતિ. અનત્થુપ્પત્તિહેતુદ્વયદસ્સનત્થમ્પિ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. અવિજ્જાગતો હિ પુગ્ગલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ અત્તનો કરોતિ, અકુસલો વિય આતુરો અસપ્પાયકિરિયાય. જાનન્તોપિ બાલો બાલભાવેન અત્થં પરિહાપેતિ, અનત્થઞ્ચ કરોતિ જાનન્તો વિય રોગી અસપ્પાયસેવી. મક્કટાલેપોપમસુત્તં ચેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલકારણદસ્સનત્થમ્પેત્થ દ્વયં દ્વિધા વુત્તં. વિસેસેન હિ સમ્મોહસ્સ બલવભાવતો અવિજ્જાખેત્તં અતીતો અદ્ધા, પત્થનાય બલવભાવતો તણ્હાખેત્તં અનાગતો અદ્ધા. તથા હિ બાલજનો સમ્મોહબહુલો અતીતમનુસોચતિ, તસ્સ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ સબ્બં નેતબ્બં. પત્થનાબહુલો અનાગતં પજપ્પતિ, તસ્સ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિઆદિ સબ્બં નેતબ્બં. તેનેવ તાસં પુબ્બન્તાહરણેન અપરન્તપટિસન્ધાનેન ચસ્સ યથાક્કમં મૂલકારણતા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બન્તિ.

ગાથાસુ તણ્હાદુતિયોતિ તણ્હાસહાયો. તણ્હા હિ નિરુદકકન્તારે મરીચિકાય ઉદકસઞ્ઞા વિય પિપાસાભિભૂતં અપ્પટિકારદુક્ખાભિભૂતમ્પિ સત્તં અસ્સાદસન્દસ્સનવસેન સહાયકિચ્ચં કરોન્તી ભવાદીસુ અનિબ્બિન્દં કત્વા પરિબ્ભમાપેતિ, તસ્મા તણ્હા પુરિસસ્સ ‘‘દુતિયા’’તિ વુત્તા. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ કિલેસાદયો ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયાવ? સચ્ચમેતં, ન પન તથા વિસેસપ્પચ્ચયો યથા તણ્હા. તથા હિ સા કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, કામાવચરાદિકુસલેહિ ચ વિના રૂપાવચરાદિકુસલેહિ ભવનિબ્બત્તિયા વિસેસપ્પચ્ચયો, યતો સમુદયસચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થભાવો ચ અઞ્ઞથાભાવો ચ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો. સો એતસ્સ અત્થીતિ ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવો સંસારો, તં તત્થ ઇત્થભાવો મનુસ્સત્તં, અઞ્ઞથાભાવો તતો અવસિટ્ઠસત્તાવાસા. ઇત્થભાવો વા તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો. તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં સંસારં ખન્ધધાતુઆયતનપટિપાટિં નાતિવત્તતિ, ન અતિક્કમતિ.

એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ એતં સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવં સમુદયં તણ્હં આદીનવં આદીનવતો ઞત્વાતિ અત્થો. અથ વા એતમાદીનવં ઞત્વાતિ એતં યથાવુત્તં સંસારનાતિવત્તનં આદીનવં દોસં ઞત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ તણ્હઞ્ચ વુત્તનયેન વટ્ટદુક્ખસ્સ પધાનકારણન્તિ ઞત્વા. વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ, પરિબ્બજેતિ એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા તણ્હં વિગમેન્તો અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસો વીતતણ્હો વિગતતણ્હો, તતો એવ ચતૂસુ ઉપાદાનેસુ કસ્સચિપિ અભાવેન આયતિં પટિસન્ધિસઙ્ખાતસ્સ વા આદાનસ્સ અભાવેન અનાદાનો, સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થ સતોકારિતાય સતો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ પરિબ્બજે ચરેય્ય, ખન્ધપરિનિબ્બાનેન વા સઙ્ખારપ્પવત્તિતો અપગચ્છેય્યાતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પઠમસેખસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સેખસ્સાતિ એત્થ કેનટ્ઠેન સેખો? સેક્ખધમ્મપટિલાભતો સેખો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેખો હોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખુ, સેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે… સેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખુ, સેખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૩).

અપિચ સિક્ખતીતિ સેખો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ. સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૬).

યોપિ કલ્યાણપુથુજ્જનો અનુલોમપ્પટિપદાય પરિપૂરકારી સીલસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ – ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞફલં અધિગમિસ્સામી’’તિ, સોપિ વુચ્ચતિ સિક્ખતીતિ સેખોતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ન પટિવિજ્ઝન્તોવ સેખો અધિપ્પેતો, અથ ખો કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ. અપ્પત્તં માનસં એતેનાતિ અપ્પત્તમાનસો. માનસન્તિ ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) એત્થ રાગો માનસન્તિ વુત્તો. ‘‘ચિત્તં મનો માનસ’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૩, ૬૫) એત્થ ચિત્તં. ‘‘અપ્પત્તમાનસો સેખો, કાલં કયિરા જને સુતા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૯) એત્થ અરહત્તં. ઇધાપિ અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં. તેન અપ્પત્તઅરહત્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

અનુત્તરન્તિ સેટ્ઠં, અસદિસન્તિ અત્થો. ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં અનુપદ્દુતન્તિ યોગક્ખેમં, અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં. પત્થયમાનસ્સાતિ દ્વે પત્થના તણ્હાપત્થના, કુસલચ્છન્દપત્થના ચ. ‘‘પત્થયમાનસ્સ હિ જપ્પિતાનિ, પવેધિતં વાપિ પકપ્પિતેસૂ’’તિ (સુ. નિ. ૯૦૮; મહાનિ. ૧૩૭) એત્થ તણ્હાપત્થના.

‘‘છિન્નં પાપિમતો સોતં, વિદ્ધસ્તં વિનળીકતં;

પામોજ્જબહુલા હોથ, ખેમં પત્થેથ ભિક્ખવો’’તિ. (મ. નિ. ૧.૩૫૨);

એત્થ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દપત્થના, અયમેવ ઇધાધિપ્પેતા. તેન પત્થયમાનસ્સાતિ તં યોગક્ખેમં ગન્તુકામસ્સ તન્નિન્નસ્સ તપ્પોણસ્સ તપ્પબ્ભારસ્સાતિ અત્થો. વિહરતોતિ એકં ઇરિયાપથદુક્ખં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતો. અથ વા ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય વિહરતી’’તિઆદિના નિદ્દેસનયેન ચેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અજ્ઝત્તિકન્તિ નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતે અજ્ઝત્તે ભવં અજ્ઝત્તિકં. અઙ્ગન્તિ કારણં. ઇતિ કરિત્વાતિ એવં કત્વા. ન અઞ્ઞં એકઙ્ગમ્પિ સમનુપસ્સામીતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં અત્તનો સન્તાને સમુટ્ઠિતં કારણન્તિ કત્વા અઞ્ઞં એકકારણમ્પિ ન સમનુપસ્સામિ યં એવં બહૂપકારં, યથયિદં યોનિસો મનસિકારોતિ ઉપાયમનસિકારો, પથમનસિકારો, અનિચ્ચાદીસુ અનિચ્ચાદિનયેનેવ મનસિકારો, અનિચ્ચાનુલોમિકેન વા ચિત્તસ્સ આવટ્ટના અન્વાવટ્ટના આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો. અયં યોનિસો મનસિકારો.

ઇદાનિ યોનિસો મનસિકારસ્સ આનુભાવં દસ્સેતું ‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિ વુત્તં. તત્થ યોનિસો મનસિ કરોન્તોતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખનિરોધો અરિયસચ્ચં, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ યોનિસો મનસિકારં પવત્તેન્તો.

તત્રાયં અત્થવિભાવના – યદિપિ ઇદં સુત્તં અવિસેસેન સેક્ખપુગ્ગલવસેન આગતં, ચતુમગ્ગસાધારણવસેન પન સઙ્ખેપેનેવ કમ્મટ્ઠાનં કથયિસ્સામ. યો ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો યોગાવચરો ‘‘તણ્હાવજ્જા તેભૂમકા ખન્ધા દુક્ખં, તણ્હા સમુદયો, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધો, નિરોધસમ્પાપકો મગ્ગો’’તિ એવં પુબ્બે એવ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહિતચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનો. સો અપરેન સમયેન વિપસ્સનામગ્ગં સમારુળ્હો સમાનો તેભૂમકે ખન્ધે ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ. વિપસ્સના હિ ઇધ મનસિકારસીસેન વુત્તા. યા પનાયં તસ્સ દુક્ખસ્સ સમુટ્ઠાપિકા પુરિમભવિકા તણ્હા, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. યસ્મા પન ઇદં દુક્ખં, અયઞ્ચ સમુદયો ઇદં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ ન પવત્તન્તિ, તસ્મા યદિદં નિબ્બાનં નામ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. નિરોધસમ્પાપકં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ.

તત્રાયં ઉપાયો – અભિનિવેસો નામ ખન્ધે હોતિ, ન વિવટ્ટે, તસ્મા અયમત્થો – ‘‘ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ, આપોધાતૂ’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૮) નયેન ચત્તારિ મહાભૂતાનિ તદનુસારેન ઉપાદારૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો’’તિ વવત્થપેતિ. તં વવત્થાપયતો ઉપ્પન્ને તદારમ્મણે ચિત્તચેતસિકધમ્મે ‘‘ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા’’તિ વવત્થપેતિ. તતો ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તે પન સઙ્ખેપતો નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વે ભાગા હોન્તિ. ઇદઞ્ચ નામરૂપં સહેતુ સપ્પચ્ચયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ અયં અવિજ્જાભવતણ્હાદિકો હેતુ, અયં આહારાદિકો પચ્ચયોતિ હેતુપ્પચ્ચયે વવત્થપેતિ. સો તેસં પચ્ચયાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નાનઞ્ચ યાથાવસરસલક્ખણં વવત્થપેત્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અહુત્વા ભવન્તિ, હુત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા અનિચ્ચા’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતિ, ‘‘ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા દુક્ખા’’તિ દુક્ખલક્ખણં આરોપેતિ, ‘‘અવસવત્તનતો અનત્તા’’તિ અનત્તલક્ખણં આરોપેતિ.

એવં તિલક્ખણાનિ આરોપેત્વા વિપસ્સન્તો ઉદયબ્બયઞાણુપ્પત્તિયા ઉપ્પન્ને ઓભાસાદિકે વિપસ્સનુપક્કિલેસે ‘અમગ્ગો’તિ ઉદયબ્બયઞાણમેવ ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ ઉપાયભૂતો પુબ્બભાગમગ્ગો’’તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા પુન ઉદયબ્બયઞાણં પટિપાટિયા ભઙ્ગઞાણાદીનિ ચ ઉપ્પાદેન્તો સોતાપત્તિમગ્ગાદયો પાપુણાતિ. તસ્મિં ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપ્પટિવેધેનેવ પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. તત્થ દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો, સમુદયં પહાનપ્પટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો સબ્બં અકુસલં પજહતિ, નિરોધં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝન્તો સબ્બં કુસલં ભાવેતિ. અરિયમગ્ગો હિ નિપ્પરિયાયતો કુચ્છિતસલનાદિઅત્થેન કુસલો, તસ્મિઞ્ચ ભાવિતે સબ્બેપિ કુસલા અનવજ્જબોધિપક્ખિયધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ. એવં યોનિસો મનસિ કરોન્તો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૧). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘યોનિસો મનસિકારસમ્પન્નસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં – અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૫).

યોનિસો મનસિકારોતિ ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – સિક્ખતિ, સિક્ખાપદાનિ તસ્સ અત્થિ, સિક્ખનસીલોતિ વા સેખો. સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. તસ્સ સેખસ્સ ભિક્ખુનો ઉત્તમત્થસ્સ અરહત્તસ્સ પત્તિયા અધિગમાય યથા યોનિસો મનસિકારો, એવં બહુકારો બહૂપકારો અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો નત્થિ. કસ્મા? યસ્મા યોનિસો ઉપાયેન મનસિકારં પુરક્ખત્વા પદહં ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવસેન પદહન્તો, ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણે સંકિલેસવટ્ટદુક્ખસ્સ પરિક્ખયં પરિયોસાનં નિબ્બાનં પાપુણે અધિગચ્છેય્ય, તસ્મા યોનિસો મનસિકારો બહુકારોતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુતિયસેખસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે બાહિરન્તિ અજ્ઝત્તસન્તાનતો બહિ ભવં. કલ્યાણમિત્તતાતિ યસ્સ સીલાદિગુણસમ્પન્નો અઘસ્સ ઘાતા, હિતસ્સ વિધાતા સબ્બાકારેન ઉપકારકો મિત્તો હોતિ, સો પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તો, તસ્સ ભાવો કલ્યાણમિત્તતા. તત્રાયં કલ્યાણમિત્તો પકતિયા સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં, તેન સમ્માસમ્બોધિહેતુભૂતં સત્તેસુ હિતસુખેસિતં ન પરિચ્ચજતિ, સીલસમ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ ગરુ ચ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો, સુતસમ્પત્તિયા ખન્ધાયતનસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિકાનં ગમ્ભીરાનં કથાનં કત્તા હોતિ, ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, વીરિયસમ્પત્તિયા અત્તનો પરેસઞ્ચ હિતપ્પટિપત્તિયં આરદ્ધવીરિયો હોતિ, સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા, સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો હોતિ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો, પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં પજાનાતિ. સો સતિયા કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસન્તો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતસુખં યથાભૂતં જાનિત્વા સમાધિના તત્થ અબ્યગ્ગચિત્તો હુત્વા વીરિયેન સત્તે અહિતતો નિસેધેત્વા એકન્તહિતે નિયોજેતિ. તેનેવાહ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચાટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (નેત્તિ. ૧૧૩);