૪૦. દેવહિતબ્રાહ્મણવત્થુ

પુબ્બેનિવાસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવહિતબ્રાહ્મણસ્સ પઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવા વાતરોગેન આબાધિકો હુત્વા ઉપવાણત્થેરં ઉણ્હોદકત્થાય દેવહિતબ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં પહિણિ. સો ગન્ત્વા સત્થુ આબાધિકભાવં આચિક્ખિત્વા ઉણ્હોદકં યાચિ, તં સુત્વા બ્રાહ્મણો તુટ્ઠમાનસો હુત્વા ‘‘લાભા વત મે, યં મમ સન્તિકં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉણ્હોદકસ્સત્થાય સાવકં પહિણી’’તિ ઉણ્હોદકસ્સ કાજં પુરિસેન ગાહાપેત્વા ફાણિતસ્સ ચ પુટં ઉપવાણત્થેરસ્સ પાદાસિ. થેરો તં ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા ઉણ્હોદકેન ફાણિતં આલોળેત્વા ભગવતો પાદાસિ, તસ્સ તઙ્ખણેયેવ સો આબાધો પટિપસ્સમ્ભિ. બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો દેય્યધમ્મો દિન્નો મહપ્ફલો હોતિ, સત્થારં પુચ્છિસ્સામી’’તિ સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કત્થ દજ્જા દેય્યધમ્મં, કત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;

કથઞ્હિ યજમાનસ્સ, કથં ઇજ્ઝતિ દક્ખિણા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૯૯);

અથસ્સ સત્થા ‘‘એવરૂપસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં હોતી’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણં પકાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૪૨૩. ‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદિ, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;

અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ; (સં. નિ. ૧.૧૯૯);

સબ્બવોસિતવોસાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યો પુબ્બેનિવાસં પાકટં કત્વા જાનાતિ, છબ્બીસતિદેવલોકભેદં સગ્ગઞ્ચ ચતુબ્બિધં અપાયઞ્ચ દિબ્બચક્ખુના પસ્સતિ, અથો જાતિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્તો, અભિઞ્ઞેય્યં ધમ્મં અભિજાનિત્વા પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનિત્વા પહાતબ્બં પહાય સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકત્વા વોસિકો નિટ્ઠાનં પત્તો, વુસિતવોસાનં વા પત્તો, આસવક્ખયપઞ્ઞાય મોનભાવં પત્તત્તા મુનિ, તમહં સબ્બેસં કિલેસાનં વોસાનં અરહત્તમગ્ગઞાણં બ્રહ્મચરિયવાસં વુત્થભાવેન સબ્બવોસિતવોસાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. બ્રાહ્મણોપિ પસન્નમાનસો સરણેસુ પતિટ્ઠાય ઉપાસકત્તં પવેદેસીતિ.

દેવહિતબ્રાહ્મણવત્થુ ચત્તાલીસં.

બ્રાહ્મણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છબ્બીસતિમો વગ્ગો.

નિગમનકથા

એત્તાવતા સબ્બપઠમે યમકવગ્ગે ચુદ્દસ વત્થૂનિ, અપ્પમાદવગ્ગે નવ, ચિત્તવગ્ગે નવ, પુપ્ફવગ્ગે દ્વાદસ, બાલવગ્ગે પન્નરસ, પણ્ડિતવગ્ગે એકાદસ, અરહન્તવગ્ગે દસ, સહસ્સવગ્ગે ચુદ્દસ, પાપવગ્ગે દ્વાદસ, દણ્ડવગ્ગે એકાદસ, જરાવગ્ગે નવ, અત્તવગ્ગે દસ, લોકવગ્ગે એકાદસ, બુદ્ધવગ્ગે નવ, સુખવગ્ગે અટ્ઠ, પિયવગ્ગે નવ, કોધવગ્ગે અટ્ઠ, મલવગ્ગે દ્વાદસ, ધમ્મટ્ઠવગ્ગે દસ, મગ્ગવગ્ગે દ્વાદસ, પકિણ્ણકવગ્ગે નવ, નિરયવગ્ગે નવ, નાગવગ્ગે અટ્ઠ, તણ્હાવગ્ગે દ્વાદસ, ભિક્ખુવગ્ગે દ્વાદસ, બ્રાહ્મણવગ્ગે ચત્તાલીસાતિ પઞ્ચાધિકાનિ તીણિ વત્થુસતાનિ પકાસેત્વા નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારવસેન ઉપરચિતા દ્વાસત્તતિભાણવારપમાણા ધમ્મપદસ્સ અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતાતિ.

પત્તં ધમ્મપદં યેન, ધમ્મરાજેનનુત્તરં;

ગાથા ધમ્મપદે તેન, ભાસિતા યા મહેસિના.

સતેવીસા ચતુસ્સતા, ચતુસચ્ચવિભાવિના;

સતત્તયઞ્હિ વત્થૂનં, પઞ્ચાધિકા સમુટ્ઠિતા.

વિહારે અધિરાજેન, કારિતમ્હિ કતઞ્ઞુના;

પાસાદે સિરિકૂટસ્સ, રઞ્ઞો વિહરતા મયા.

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, અત્થાય ચ હિતાય ચ;

લોકસ્સ લોકનાથસ્સ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકમ્યતા.

તાસં અટ્ઠકથં એતં, કરોન્તેન સુનિમ્મલં;

દ્વાસત્તતિપમાણાય, ભાણવારેહિ પાળિયા.

યં પત્તં કુસલં તેન, કુસલા સબ્બપાણિનં;

સબ્બે ઇજ્ઝન્તુ સઙ્કપ્પા, લભન્તુ મધુરં ફલન્તિ.

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતાયં ધમ્મપદટ્ઠકથા –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં સદ્ધાદિબુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

ઇતિ તેવીસાધિકચતુસતગાથાપઞ્ચાધિકતિસતવત્થુપટિમણ્ડિતા

છબ્બીસતિવગ્ગસમન્નાગતા ધમ્મપદવણ્ણના સમત્તા.

ધમ્મપદ-અટ્ઠકથા સબ્બાકારેન નિટ્ઠિતા.