ધમ્મપદ-અટ્ઠકથા

(દુતિયો ભાગો)

૯. પાપવગ્ગો

૧. ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ

અભિત્થરેથ કલ્યાણેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

વિપસ્સિદસબલસ્સ કાલસ્મિઞ્હિ મહાએકસાટકબ્રાહ્મણો નામ અહોસિ, અયં પન એતરહિ સાવત્થિયં ચૂળેકસાટકો નામ. તસ્સ હિ એકો નિવાસનસાટકો અહોસિ, બ્રાહ્મણિયાપિ એકો. ઉભિન્નમ્પિ એકમેવ પારુપનં, બહિ ગમનકાલે બ્રાહ્મણો વા બ્રાહ્મણી વા તં પારુપતિ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવને ઘોસિતે બ્રાહ્મણો આહ – ‘‘ભોતિ ધમ્મસ્સવનં ઘોસિતં, કિં દિવા ધમ્મસ્સવનં ગમિસ્સસિ, ઉદાહુ રત્તિં. પારુપનસ્સ હિ અભાવેન ન સક્કા અમ્હેહિ એકતો ગન્તુ’’ન્તિ. બ્રાહ્મણી, ‘‘સામિ, અહં દિવા ગમિસ્સામી’’તિ સાટકં પારુપિત્વા અગમાસિ. બ્રાહ્મણો દિવસભાગં ગેહે વીતિનામેત્વા રત્તિં ગન્ત્વા સત્થુ પુરતો નિસિન્નોવ ધમ્મં અસ્સોસિ. અથસ્સ સરીરં ફરમાના પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો સત્થારં પૂજિતુકામો હુત્વા ‘‘સચે ઇમં સાટકં દસ્સામિ, નેવ બ્રાહ્મણિયા, ન મય્હં પારુપનં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ મચ્છેરચિત્તાનં સહસ્સં ઉપ્પજ્જિ, પુનેકં સદ્ધાચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. તં અભિભવિત્વા પુન મચ્છેરસહસ્સં ઉપ્પજ્જિ. ઇતિસ્સ બલવમચ્છેરં બન્ધિત્વા ગણ્હન્તં વિય સદ્ધાચિત્તં પટિબાહતિયેવ. તસ્સ ‘‘દસ્સામિ, ન દસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તસ્સેવ પઠમયામો અપગતો, મજ્ઝિમયામો સમ્પત્તો. તસ્મિમ્પિ દાતું નાસક્ખિ. પચ્છિમયામે સમ્પત્તે સો ચિન્તેસિ – ‘‘મમ સદ્ધાચિત્તેન મચ્છેરચિત્તેન ચ સદ્ધિં યુજ્ઝન્તસ્સેવ દ્વે યામા વીતિવત્તા, ઇદં મમ એત્તકં મચ્છેરચિત્તં વડ્ઢમાનં ચતૂહિ અપાયેહિ સીસં ઉક્ખિપિતું ન દસ્સતિ, દસ્સામિ ન’’ન્તિ. સો મચ્છેરસહસ્સં અભિભવિત્વા સદ્ધાચિત્તં પુરેચારિકં કત્વા સાટકં આદાય સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘જિતં મે, જિતં મે’’તિ તિક્ખત્તું મહાસદ્દમકાસિ.

રાજા પસેનદિ કોસલો ધમ્મં સુણન્તો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘પુચ્છથ નં, કિં કિર તેન જિત’’ન્તિ આહ. સો રાજપુરિસેહિ પુચ્છિતો તમત્થં આરોચેસિ. તં સુત્વા રાજા ‘‘દુક્કરં કતં બ્રાહ્મણેન, સઙ્ગહમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ એકં સાટકયુગં દાપેસિ. સો તમ્પિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. પુન રાજા દ્વે ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસાતિ દ્વિગુણં કત્વા દાપેસિ. સો તાનિપિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. અથસ્સ રાજા દ્વત્તિંસ યુગાનિ દાપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘અત્તનો અગ્ગહેત્વા લદ્ધં લદ્ધં વિસ્સજ્જેસિયેવા’’તિ વાદમોચનત્થં તતો એકં યુગં અત્તનો, એકં બ્રાહ્મણિયાતિ દ્વે યુગાનિ ગહેત્વા તિંસ યુગાનિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. રાજા પન તસ્મિં સત્તક્ખત્તુમ્પિ દદન્તે પુન દાતુકામોયેવ અહોસિ. પુબ્બે મહાએકસાટકો ચતુસટ્ઠિયા સાટકયુગેસુ દ્વે અગ્ગહેસિ, અયં પન દ્વત્તિંસાય લદ્ધકાલે દ્વે અગ્ગહેસિ. રાજા પુરિસે આણાપેસિ – ‘‘દુક્કરં ભણે બ્રાહ્મણેન કતં, અન્તેપુરે મમ દ્વે કમ્બલાનિ આહરાપેય્યાથા’’તિ. તે તથા કરિંસુ. રાજા સતસહસ્સગ્ઘનકે દ્વે કમ્બલે દાપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘ન ઇમે મમ સરીરે ઉપયોગં અરહન્તિ, બુદ્ધસાસનસ્સેવ એતે અનુચ્છવિકા’’તિ એકં કમ્બલં અન્તોગન્ધકુટિયં સત્થુ સયનસ્સ ઉપરિ વિતાનં કત્વા બન્ધિ, એકં અત્તનો ઘરે નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તકિચ્ચટ્ઠાને વિતાનં કત્વા બન્ધિ. રાજા સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તં કમ્બલં સઞ્જાનિત્વા, ‘‘ભન્તે, કેન પૂજા કતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકસાટકેના’’તિ વુત્તે ‘‘બ્રાહ્મણો મમ પસાદટ્ઠાનેયેવ પસીદતી’’તિ વત્વા ‘‘ચત્તારો હત્થી ચત્તારો અસ્સે ચત્તારિ કહાપણસહસ્સાનિ ચતસ્સો ઇત્થિયો ચતસ્સો દાસિયો ચત્તારો પુરિસે ચતુરો ગામવરે’’તિ એવં યાવ સબ્બસતા ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સબ્બચતુક્કં નામ અસ્સ દાપેસિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો અચ્છરિયં ચૂળેકસાટકસ્સ કમ્મં, તંમુહુત્તમેવ સબ્બચતુક્કં લભિ, ઇદાનિ કતેન કલ્યાણકમ્મેન અજ્જમેવ વિપાકો દિન્નો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, સચાયં એકસાટકો પઠમયામે મય્હં દાતું અસક્ખિસ્સ, સબ્બસોળસકં અલભિસ્સ. સચે મજ્ઝિમયામે અસક્ખિસ્સ, સબ્બટ્ઠકં અલભિસ્સ. બલવપચ્છિમયામે દિન્નત્તા પનેસ સબ્બચતુક્કં લભિ. કલ્યાણકમ્મં કરોન્તેન હિ ઉપ્પન્નં ચિત્તં અહાપેત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ કાતબ્બં. દન્ધં કતં કુસલઞ્હિ સમ્પત્તિં દદમાનં દન્ધમેવ દદાતિ, તસ્મા ચિત્તુપ્પાદસમનન્તરમેવ કલ્યાણકમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૬. ‘‘અભિત્થરેથ કલ્યાણે, પાપા ચિત્તં નિવારયે;

દન્ધઞ્હિ કરોતો પુઞ્ઞં, પાપસ્મિં રમતી મનો’’તિ.

તત્થ અભિત્થરેથાતિ તુરિતતુરિતં સીઘસીઘં કરેય્યાતિ અત્થો. ગિહિના વા હિ ‘‘સલાકભત્તદાનાદીસુ કિઞ્ચિદેવ કુસલં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને યથા અઞ્ઞે ઓકાસં ન લભન્તિ, એવં ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ તુરિતતુરિતમેવ કાતબ્બં. પબ્બજિતેન વા ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિ કરોન્તેન અઞ્ઞસ્સ ઓકાસં અદત્વા ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ તુરિતતુરિતમેવ કાતબ્બં. પાપા ચિત્તન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદિપાપકમ્મતો વા અકુસલચિત્તુપ્પાદતો વા સબ્બથામેન ચિત્તં નિવારયે. દન્ધઞ્હિ કરોતોતિ યો પન ‘‘દસ્સામિ, ન દસ્સામિ સમ્પજ્જિસ્સતિ નુ ખો મે, નો’’તિ એવં ચિક્ખલ્લમગ્ગેન ગચ્છન્તો વિય દન્ધં પુઞ્ઞં કરોતિ, તસ્સ એકસાટકસ્સ વિય મચ્છેરસહસ્સં પાપં ઓકાસં લભતિ. અથસ્સ પાપસ્મિં રમતી મનો, કુસલકમ્મકરણકાલેયેવ હિ ચિત્તં કુસલે રમતિ, તતો મુચ્ચિત્વા પાપનિન્નમેવ હોતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ પઠમં.

૨. સેય્યસકત્થેરવત્થુ

પાપઞ્ચ પુરિસોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સેય્યસકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો હિ લાળુદાયિત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકો, અત્તનો અનભિરતિં તસ્સ આરોચેત્વા તેન પઠમસઙ્ઘાદિસેસકમ્મે સમાદપિતો ઉપ્પન્નુપ્પન્નાય અનભિરતિયા તં કમ્મમકાસિ (પારા. ૨૩૪). સત્થા તસ્સ કિરિયં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘એવં કિર ત્વં કરોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ભારિયં કમ્મં અકાસિ, અનનુચ્છવિકં મોઘપુરિસા’’તિ નાનપ્પકારતો ગરહિત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘એવરૂપઞ્હિ કમ્મં દિટ્ઠધમ્મેપિ સમ્પરાયેપિ દુક્ખસંવત્તનિકમેવ હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૭. ‘‘પાપઞ્ચે પુરિસો કયિરા, ન નં કયિરા પુનપ્પુનં;

ન તમ્હિ છન્દં કયિરાથ, દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિ.

તસ્સત્થો – સચે પુરિસો સકિં પાપકમ્મં કરેય્ય, તઙ્ખણેયેવ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘ઇદં અપ્પતિરૂપં ઓળારિક’’ન્તિ ન નં કયિરા પુનપ્પુનં. યોપિ તમ્હિ છન્દો વા રુચિ વા ઉપ્પજ્જેય્ય, તમ્પિ વિનોદેત્વા ન કયિરાથેવ. કિં કારણા? દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો. પાપસ્સ હિ ઉચ્ચયો વુડ્ઢિ ઇધલોકેપિ સમ્પરાયેપિ દુક્ખમેવ આવહતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સેય્યસકત્થેરવત્થુ દુતિયં.

૩. લાજદેવધીતાવત્થુ

પુઞ્ઞઞ્ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાજદેવધીતરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ રાજગહે સમુટ્ઠિતં.

આયસ્મા હિ મહાકસ્સપો પિપ્પલિગુહાયં વિહરન્તો ઝાનં સમાપજ્જિત્વા સત્તમે દિવસે વુટ્ઠાય દિબ્બેન ચક્ખુના ભિક્ખાચારટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો એકં સાલિખેત્તપાલિકં ઇત્થિં સાલિસીસાનિ ગહેત્વા લાજે કુરુમાનં દિસ્વા ‘‘સદ્ધા નુ ખો, અસ્સદ્ધા’’તિ વીમંસિત્વા ‘‘સદ્ધા’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો મે સઙ્ગહં કાતું, નો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘વિસારદા કુલધીતા મમ સઙ્ગહં કરિસ્સતિ, કત્વા ચ પન મહાસમ્પત્તિં લભિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય સાલિખેત્તસમીપેયેવ અટ્ઠાસિ. કુલધીતા થેરં દિસ્વાવ પસન્નચિત્તા પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા ‘‘તિટ્ઠથ, ભન્તે’’તિ વત્વા લાજે આદાય વેગેન ગન્ત્વા થેરસ્સ પત્તે આકિરિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગિની અસ્સ’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. થેરો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનમકાસિ. સાપિ થેરં વન્દિત્વા અત્તના દિન્નદાનં આવજ્જમાના નિવત્તિ. તાય ચ પન કેદારમરિયાદાય ગમનમગ્ગે એકસ્મિં બિલે ઘોરવિસો સપ્પો નિપજ્જિ. સો થેરસ્સ કાસાયપટિચ્છન્નં જઙ્ઘં ડંસિતું નાસક્ખિ. ઇતરા દાનં આવજ્જમાના નિવત્તન્તી તં પદેસં પાપુણિ. સપ્પો બિલા નિક્ખમિત્વા તં ડંસિત્વા તત્થેવ પાતેસિ. સા પસન્નચિત્તેન કાલં કત્વા તાવતિંસભવને તિંસયોજનિકે કનકવિમાને સુત્તપ્પબુદ્ધા વિય સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેન તિગાવુતેન અત્તભાવેન નિબ્બત્તિ. સા દ્વાદસયોજનિકં એકં દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા અચ્છરાસહસ્સપરિવુતા પુબ્બકમ્મપકાસનત્થાય સુવણ્ણલાજભરિતેન ઓલમ્બકેન સુવણ્ણસરકેન પટિમણ્ડિતે વિમાનદ્વારે ઠિતા અત્તનો સમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘કિં નુ ખો મે કત્વા અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ દિબ્બેન ચક્ખુના ઉપધારેન્તી ‘‘અય્યસ્સ મે મહાકસ્સપત્થેરસ્સ દિન્નલાજનિસ્સન્દેન સા લદ્ધા’’તિ અઞ્ઞાસિ.

સા એવં પરિત્તકેન કમ્મેન એવરૂપં સમ્પત્તિં લભિત્વા ‘‘ન દાનિ મયા પમજ્જિતું વટ્ટતિ, અય્યસ્સ વત્તપટિવત્તં કત્વા ઇમં સમ્પત્તિં થાવરં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પાતોવ કનકમયં સમ્મજ્જનિઞ્ચેવ કચવરછડ્ડનકઞ્ચ પચ્છિં આદાય ગન્ત્વા થેરસ્સ પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વા પાનીયપરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેસિ. થેરો તં દિસ્વા ‘‘કેનચિ દહરેન વા સામણેરેન વા વત્તં કતં ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેસિ. સા દુતિયદિવસેપિ તથેવ અકાસિ, થેરોપિ તથેવ સલ્લક્ખેસિ. તતિયદિવસે પન થેરો તસ્સા સમ્મજ્જનિસદ્દં સુત્વા તાલચ્છિદ્દાદીહિ ચ પવિટ્ઠં સરીરોભાસં દિસ્વા દ્વારં વિવરિત્વા ‘‘કો એસ સમ્મજ્જતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાયિકા લાજદેવધીતા’’તિ. ‘‘નનુ મય્હં એવંનામિકા ઉપટ્ઠાયિકા નામ નત્થી’’તિ. ‘‘અહં, ભન્તે, સાલિખેત્તં રક્ખમાના લાજે દત્વા પસન્નચિત્તા નિવત્તન્તી સપ્પેન દટ્ઠા કાલં કત્વા તાવતિંસદેવલોકે ઉપ્પન્ના, મયા અય્યં નિસ્સાય અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા, ઇદાનિપિ તુમ્હાકં વત્તપટિવત્તં કત્વા ‘સમ્પત્તિં થાવરં કરિસ્સામી’તિ આગતામ્હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘હિય્યોપિ પરેપિ તયાવેતં ઠાનં સમ્મજ્જિતં, તયાવ પાનીયભોજનીયં ઉપટ્ઠાપિત’’ન્તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અપેહિ દેવધીતે, તયા કતં વત્તં કતંવ હોતુ, ઇતો પટ્ઠાય ઇમં ઠાનં મા આગમી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા મં નાસેથ, તુમ્હાકં વત્તં કત્વા સમ્પત્તિં મે થિરં કાતું દેથા’’તિ. ‘‘અપેહિ દેવધીતે, મા મં અનાગતે ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા નિસિન્નેહિ ધમ્મકથિકેહિ ‘મહાકસ્સપત્થેરસ્સ કિર એકા દેવધીતા આગન્ત્વા વત્તપટિવત્તં કત્વા પાનીયપરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેસી’તિ વત્તબ્બતં કરિ, ઇતો પટ્ઠાય ઇધ મા આગમિ, પટિક્કમા’’તિ. સા ‘‘મા મં, ભન્તે, નાસેથા’’તિ પુનપ્પુનં યાચિયેવ. થેરો ‘‘નાયં મમ વચનં સુણાતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તુવં પમાણં ન જાનાસી’’તિ અચ્છરં પહરિ. સા તત્થ સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી આકાસે ઉપ્પતિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ, ‘‘ભન્તે, મયા લદ્ધસમ્પત્તિં મા નાસેથ, થાવરં કાતું દેથા’’તિ રોદન્તી આકાસે અટ્ઠાસિ.

સત્થા જેતવને ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તસ્સા રોદિતસદ્દં સુત્વા ઓભાસં ફરિત્વા દેવધીતાય સમ્મુખે નિસીદિત્વા કથેન્તો વિય ‘‘દેવધીતે મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ સંવરકરણમેવ ભારો, પુઞ્ઞત્થિકાનં પન ‘અયં નો અત્થો’તિ સલ્લક્ખેત્વા પુઞ્ઞકરણમેવ ભારો. પુઞ્ઞકરણઞ્હિ ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ સુખમેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૮. ‘‘પુઞ્ઞઞ્ચે પુરિસો કયિરા, કયિરા નં પુનપ્પુનં;

તમ્હિ છન્દં કયિરાથ, સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો’’તિ.

તસ્સત્થો – સચે પુરિસો પુઞ્ઞં કરેય્ય, ‘‘એકવારં મે પુઞ્ઞં કતં, અલં એત્તાવતા’’તિ અનોરમિત્વા પુનપ્પુનં કરોથેવ. તસ્સ અકરણક્ખણેપિ તમ્હિ પુઞ્ઞે છન્દં રુચિં ઉસ્સાહં કરોથેવ. કિં કારણા? સુખો પુઞ્ઞસ્સ ઉચ્ચયો. પુઞ્ઞસ્સ હિ ઉચ્ચયો વુડ્ઢિ ઇધલોકપરલોકસુખાવહનતો સુખોતિ.

દેસનાવસાને દેવધીતા પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે ઠિતાવ સોતાપત્તિફલં પાપુણીતિ.

લાજદેવધીતાવત્થુ તતિયં.

૪. અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુ

પાપોપિ પસ્સતી ભદ્રન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકં આરબ્ભ કથેસિ.

અનાથપિણ્ડિકો હિ વિહારમેવ ઉદ્દિસ્સ ચતુપણ્ણાસકોટિધનં બુદ્ધસાસને વિકિરિત્વા સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે દેવસિકં તીણિ મહાઉપટ્ઠાનાનિ ગચ્છતિ, ગચ્છન્તો ચ ‘‘કિં નુ ખો આદાય આગતોતિ સામણેરા વા દહરા વા હત્થમ્પિ મે ઓલોકેય્યુ’’ન્તિ તુચ્છહત્થો નામ ન ગતપુબ્બો. પાતોવ ગચ્છન્તો યાગું ગાહાપેત્વાવ ગચ્છતિ, કતપાતરાસો સપ્પિનવનીતાદીનિ ભેસજ્જાનિ. સાયન્હસમયે માલાગન્ધવિલેપનવત્થાદીનિ ગાહાપેત્વા ગચ્છતિ. એવં નિચ્ચકાલમેવ દિવસે દિવસે દાનં દત્વા સીલં રક્ખતિ. અપરભાગે ધનં પરિક્ખયં ગચ્છતિ. વોહારૂપજીવિનોપિસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસકોટિધનં ઇણં ગણ્હિંસુ, કુલસન્તકાપિસ્સ અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટિયો, નદીતીરે નિદહિત્વા ઠપિતા ઉદકેન કૂલે ભિન્ને મહાસમુદ્દં પવિસિંસુ. એવમસ્સ અનુપુબ્બેન ધનં પરિક્ખયં અગમાસિ. સો એવંભૂતોપિ સઙ્ઘસ્સ દાનં દેતિયેવ, પણીતં પન કત્વા દાતું ન સક્કોતિ.

સો એકદિવસં સત્થારા ‘‘દીયતિ પન તે, ગહપતિ, કુલે દાન’’ન્તિ વુત્તે ‘‘દીયતિ, ભન્તે, તઞ્ચ ખો કણાજકં બિલઙ્ગદુતિય’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘ગહપતિ, ‘લૂખં દાનં દેમી’તિ મા ચિન્તયિ. ચિત્તસ્મિઞ્હિ પણીતે બુદ્ધાદીનં દિન્નદાનં લૂખં નામ નત્થિ, અપિચ ત્વં અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં દાનં દેસિ, અહં પન વેલામકાલે સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા મહાદાનં પવત્તયમાનોપિ તિસરણગતમ્પિ કઞ્ચિ નાલત્થં, દક્ખિણેય્યા નામ એવં દુલ્લભા. તસ્મા ‘લૂખં મે દાન’ન્તિ મા ચિન્તયી’’તિ વત્વા વેલામસુત્તમસ્સ (અ. નિ. ૯.૨૦) કથેસિ. અથસ્સ દ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા સત્થરિ ચેવ સત્થુસાવકેસુ ચ ગેહં પવિસન્તેસુ તેસં તેજેન સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી, ‘‘યથા ઇમે ઇમં ગેહં ન પવિસન્તિ, તથા ગહપતિં પરિભિન્દિસ્સામી’’તિ તં વત્તુકામાપિ ઇસ્સરકાલે કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ, ઇદાનિ ‘‘પનાયં દુગ્ગતો ગણ્હિસ્સતિ મે વચન’’ન્તિ રત્તિભાગે સેટ્ઠિસ્સ સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ. અથ સેટ્ઠિ નં દિસ્વા ‘‘કો એસો’’તિ આહ. અહં તે મહાસેટ્ઠિ ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા દેવતા, તુય્હં ઓવાદદાનત્થાય આગતાતિ. તેન હિ ઓવદેહીતિ. મહાસેટ્ઠિ તયા પચ્છિમકાલં અનોલોકેત્વાવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસને બહું ધનં વિપ્પકિણ્ણં, ઇદાનિ દુગ્ગતો હુત્વાપિ તં ન મુઞ્ચસિયેવ, એવં વત્તમાનો કતિપાહેનેવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ ન લભિસ્સસિ, કિં તે સમણેન ગોતમેન, અતિપરિચ્ચાગતો ઓરમિત્વા કમ્મન્તે પયોજેન્તો કુટુમ્બં સણ્ઠાપેહીતિ. અયં મે તયા દિન્નઓવાદોતિ. આમ, સેટ્ઠીતિ. ગચ્છ, નાહં તાદિસીનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સતસહસ્સેનપિ સક્કા કમ્પેતું, અયુત્તં તે વુત્તં, કં તયા મમ ગેહે વસમાનાય, સીઘં સીઘં મે ઘરા નિક્ખમાહીતિ. સા સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ વચનં સુત્વા ઠાતું અસક્કોન્તી દારકે આદાય નિક્ખમિ, નિક્ખમિત્વા ચ પન અઞ્ઞત્થ વસનટ્ઠાનં અલભમાના ‘‘સેટ્ઠિં ખમાપેત્વા તત્થેવ વસિસ્સામી’’તિ નગરપરિગ્ગાહકં દેવપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તના કતાપરાધં આચિક્ખિત્વા ‘‘એહિ, મં સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં નેત્વા ખમાપેત્વા વસનટ્ઠાનં દાપેહી’’તિ આહ. સો ‘‘અયુત્તં તયા વુત્તં, નાહં તસ્સ સન્તિકં ગન્તું ઉસ્સહામી’’તિ તં પટિક્ખિપિ. સા ચતુન્નં મહારાજાનં સન્તિકં ગન્ત્વા તેહિપિ પટિક્ખિત્તા સક્કં દેવરાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા, ‘‘અહં, દેવ, વસનટ્ઠાનં અલભમાના દારકે હત્થેન ગહેત્વા અનાથા વિચરામિ, વસનટ્ઠાનં મે દાપેહી’’તિ સુટ્ઠુતરં યાચિ.

અથ નં સો ‘‘અહમ્પિ તવ કારણા સેટ્ઠિં વત્તું ન સક્ખિસ્સામિ, એકં પન તે ઉપાયં કથેસ્સામી’’તિ આહ. સાધુ, દેવ, કથેહીતિ. ગચ્છ, સેટ્ઠિનો આયુત્તકવેસં ગહેત્વા સેટ્ઠિસ્સ હત્થતો પણ્ણં આરોપેત્વા વોહારૂપજીવીહિ ગહિતં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્તનો આનુભાવેન સોધેત્વા તુચ્છગબ્ભે પૂરેત્વા મહાસમુદ્દં પવિટ્ઠં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્થિ, અઞ્ઞમ્પિ અસુકટ્ઠાને નામ અસ્સામિકં અટ્ઠારસકોટિધનં અત્થિ, તં સબ્બં સંહરિત્વા તસ્સ તુચ્છગબ્ભે પૂરેત્વા દણ્ડકમ્મં કત્વા ખમાપેહીતિ. સા ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વુત્તનયેનેવ તં સબ્બં કત્વા પુન તસ્સ સિરિગબ્ભં ઓભાસયમાના આકાસે ઠત્વા ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તે અહં તે ચતુત્થદ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થા અન્ધબાલદેવતા, મયા અન્ધબાલતાય યં તુમ્હાકં સન્તિકે કથિતં, તં મે ખમથ. સક્કસ્સ હિ મે વચનેન ચતુપણ્ણાસકોટિધનં સંહરિત્વા તુચ્છગબ્ભપૂરણં દણ્ડકમ્મં કતં, વસનટ્ઠાનં અલભમાના કિલમામીતિ. અનાથપિણ્ડિકો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેવતા ‘દણ્ડકમ્મઞ્ચ મે કત’ન્તિ વદતિ, અત્તનો ચ દોસં પટિજાનાતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ નં દસ્સેસ્સામી’’તિ. સો તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તાય કતકમ્મં સબ્બં આરોચેસિ. દેવતા સત્થુ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા, ‘‘ભન્તે, યં મયા અન્ધબાલતાય તુમ્હાકં ગુણે અજાનિત્વા પાપકં વચનં વુત્તં, તં મે ખમથા’’તિ સત્થારં ખમાપેત્વા મહાસેટ્ઠિં ખમાપેસિ. સત્થા કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકવસેન સેટ્ઠિઞ્ચેવ દેવતઞ્ચ ઓવદન્તો ‘‘ઇધ, ગહપતિ, પાપપુગ્ગલોપિ યાવ પાપં ન પચ્ચતિ, તાવ ભદ્રમ્પિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ પાપં પચ્ચતિ, તદા પાપમેવ પસ્સતિ. ભદ્રપુગ્ગલોપિ યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ, તાવ પાપાનિ પસ્સતિ. યદા પનસ્સ ભદ્રં પચ્ચતિ, તદા ભદ્રમેવ પસ્સતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૧૯. ‘‘પાપોપિ પસ્સતી ભદ્રં, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી પાપં, અથ પાપો પાપાનિ પસ્સતિ.

૧૨૦. ‘‘ભદ્રોપિ પસ્સતી પાપં, યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતી ભદ્રં, અથ ભદ્રો ભદ્રાનિ પસ્સતી’’તિ.

તત્થ પાપોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિના પાપકમ્મેન યુત્તપુગ્ગલો. સોપિ હિ પુરિમસુચરિતાનુભાવેન નિબ્બત્તં સુખં અનુભવમાનો ભદ્રમ્પિ પસ્સતિ. યાવ પાપં ન પચ્ચતીતિ યાવસ્સ તં પાપકમ્મં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં ન દેતિ. યદા પનસ્સ તં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં દેતિ, અથ દિટ્ઠધમ્મે વિવિધા કમ્મકારણા, સમ્પરાયે ચ અપાયદુક્ખં અનુભોન્તો સો પાપો પાપાનિયેવ પસ્સતિ. દુતિયગાથાયપિ કાયસુચરિતાદિના ભદ્રકમ્મેન યુત્તો ભદ્રો. સોપિ હિ પુરિમદુચ્ચરિતાનુભાવેન નિબ્બત્તં દુક્ખં અનુભવમાનો પાપં પસ્સતિ. યાવ ભદ્રં ન પચ્ચતીતિ યાવસ્સ તં ભદ્રં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મે વા સમ્પરાયે વા વિપાકં ન દેતિ. યદા પન તં વિપાકં દેતિ, અથ દિટ્ઠધમ્મે લાભસક્કારાદિસુખં, સમ્પરાયે ચ દિબ્બસમ્પત્તિસુખં અનુભવમાનો સો ભદ્રો ભદ્રાનિયેવ પસ્સતીતિ.

દેસનાવસાને સા દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુ ચતુત્થં.

૫. અસઞ્ઞતપરિક્ખારભિક્ખુવત્થુ

માવમઞ્ઞેથ પાપસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અસઞ્ઞતપરિક્ખારં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર યં કિઞ્ચિ મઞ્ચપીઠાદિભેદં પરિક્ખારં બહિ પરિભુઞ્જિત્વા તત્થેવ છડ્ડેતિ. પરિક્ખારો વસ્સેનપિ આતપેનપિ ઉપચિકાદીહિપિ વિનસ્સતિ. સો ભિક્ખૂહિ ‘‘નનુ, આવુસો, પરિક્ખારો નામ પટિસામિતબ્બો’’તિ વુત્તે ‘‘અપ્પકં મયા કતં, આવુસો, એતં, ન એતસ્સ ચિત્તં અત્થિ, ન પિત્ત’’ન્તિ વત્વા તથેવ કરોતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ કિરિયં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ એવં કરોસી’’તિ પુચ્છિ. સો સત્થારા પુચ્છિતોપિ ‘‘કિં એતં ભગવા અપ્પકં મયા કતં, ન તસ્સ ચિત્તં અત્થિ, નાસ્સ પિત્ત’’ન્તિ તથેવ અવમઞ્ઞન્તો આહ. અથ નં સત્થા ‘‘ભિક્ખૂહિ એવં કાતું ન વટ્ટતિ, પાપકમ્મં નામ ‘અપ્પક’ન્તિ ન અવમઞ્ઞિતબ્બં. અજ્ઝોકાસે ઠપિતઞ્હિ વિવટમુખં ભાજનં દેવે વસ્સન્તે કિઞ્ચાપિ એકબિન્દુના ન પૂરતિ, પુનપ્પુનં વસ્સન્તે પન પૂરતેવ, એવમેવં પાપં કરોન્તો પુગ્ગલો અનુપુબ્બેન મહન્તં પાપરાસિં કરોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૧. ‘‘માવમઞ્ઞેથ પાપસ્સ, ન મન્દં આગમિસ્સતિ;

ઉદબિન્દુનિપાતેન, ઉદકુમ્ભોપિ પૂરતિ;

બાલો પૂરતિ પાપસ્સ, થોકં થોકમ્પિ આચિન’’ન્તિ.

તત્થ માવમઞ્ઞેથાતિ ન અવજાનેય્ય. પાપસ્સાતિ પાપં. ન મન્દં આગમિસ્સતીતિ ‘‘અપ્પમત્તકં મે પાપકં કતં, કદા એતં વિપચ્ચિસ્સતી’’તિ એવં પાપં નાવજાનેય્યાતિ અત્થો. ઉદકુમ્ભોપીતિ દેવે વસ્સન્તે મુખં વિવરિત્વા ઠપિતં યં કિઞ્ચિ કુલાલભાજનં યથા તં એકેકસ્સાપિ ઉદકબિન્દુનો નિપાતેન અનુપુબ્બેન પૂરતિ, એવં બાલપુગ્ગલો થોકં થોકમ્પિ પાપં આચિનન્તો કરોન્તો વડ્ઢેન્તો પાપસ્સ પૂરતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. સત્થાપિ ‘‘અજ્ઝોકાસે સેય્યં સન્થરિત્વા પટિપાકતિકં અકરોન્તો ઇમં નામ આપત્તિમાપજ્જતી’’તિ (પાચિ. ૧૦૮-૧૧૦) સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસીતિ.

અસઞ્ઞતપરિક્ખારભિક્ખુવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. બિળાલપાદકસેટ્ઠિવત્થુ

માવમઞ્ઞેથ પુઞ્ઞસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બિળાલપાદકસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સાવત્થિવાસિનો વગ્ગબન્ધનેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દેન્તિ. અથેકદિવસં સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો એવમાહ –

‘‘ઉપાસકા ઇધેકચ્ચો અત્તનાવ દાનં દેતિ, પરં ન સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ભોગસમ્પદં લભતિ, નો પરિવારસમ્પદં. એકચ્ચો અત્તના દાનં ન દેતિ, પરં સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પરિવારસમ્પદં લભતિ, નો ભોગસમ્પદં. એકચ્ચો અત્તના ચ ન દેતિ, પરઞ્ચ ન સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને નેવ ભોગસમ્પદં લભતિ, ન પરિવારસમ્પદં, વિઘાસાદો હુત્વા વિચરતિ. એકચ્ચો અત્તના ચ દેતિ, પરઞ્ચ સમાદપેતિ. સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ભોગસમ્પદઞ્ચેવ લભતિ, પરિવારસમ્પદઞ્ચા’’તિ.

અથેકો પણ્ડિતપુરિસો તં ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘અહો અચ્છરિયમિદં કારણં, અહં દાનિ ઉભયસમ્પત્તિસંવત્તનિકં કમ્મં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉટ્ઠાય ગમનકાલે આહ – ‘‘ભન્તે, સ્વે અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. કિત્તકેહિ પન તે ભિક્ખૂહિ અત્થોતિ? સબ્બભિક્ખૂહિ, ભન્તેતિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સોપિ ગામં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, મયા સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો નિમન્તિતો, યો યત્તકાનં ભિક્ખૂનં સક્કોતિ, સો તત્તકાનં યાગુઆદીનં અત્થાય તણ્ડુલાદીનિ દેતુ, એકસ્મિં ઠાને પચાપેત્વા દાનં દસ્સામા’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તો વિચરિ.

અથ નં એકો સેટ્ઠિ અત્તનો આપણદ્વારં સમ્પત્તં દિસ્વા ‘‘અયં અત્તનો પહોનકે ભિક્ખૂ અનિમન્તેત્વા પન સકલગામં સમાદપેન્તો વિચરતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘તયા ગહિતભાજનં આહરા’’તિ તીહિ અઙ્ગુલીહિ ગહેત્વા થોકે તણ્ડુલે અદાસિ, તથા મુગ્ગે, તથા માસેતિ. સો તતો પટ્ઠાય બિળાલપાદકસેટ્ઠિ નામ જાતો, સપ્પિફાણિતાદીનિ દેન્તોપિ કરણ્ડં કુટે પક્ખિપિત્વા એકતો કોણં કત્વા બિન્દું બિન્દું પગ્ઘરાયન્તો થોકથોકમેવ અદાસિ. ઉપાસકો અવસેસેહિ દિન્નં એકતો કત્વા ઇમિના દિન્નં વિસુંયેવ અગ્ગહેસિ. સો સેટ્ઠિ તસ્સ કિરિયં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એસ મયા દિન્નં વિસું ગણ્હાતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો એકં ચૂળુપટ્ઠાકં પહિણિ ‘‘ગચ્છ, યં એસ કરોતિ, તં જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા ‘‘સેટ્ઠિસ્સ મહપ્ફલં હોતૂ’’તિ યાગુભત્તપૂવાનં અત્થાય એકં દ્વે તણ્ડુલે પક્ખિપિત્વા મુગ્ગમાસેપિ તેલફાણિતાદિબિન્દૂનિપિ સબ્બભાજનેસુ પક્ખિપિ. ચૂળુપટ્ઠાકો ગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘સચે મે સો પરિસમજ્ઝે અવણ્ણં ભાસિસ્સતિ, મમ નામે ગહિતમત્તેયેવ નં પહરિત્વા મારેસ્સામી’’તિ નિવાસનન્તરે છુરિકં બન્ધિત્વા પુનદિવસે ગન્ત્વા ભત્તગ્ગે અટ્ઠાસિ. સો પુરિસો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા ભગવન્તં આહ – ‘‘ભન્તે, મયા મહાજનં સમાદપેત્વા ઇમં દાનં દિન્નં, તત્થ સમાદપિતમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો બલેન બહૂનિપિ થોકાનિપિ તણ્ડુલાદીનિ અદંસુ, તેસં સબ્બેસં મહપ્ફલં હોતૂ’’તિ. તં સુત્વા સો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ‘અસુકેન નામ અચ્છરાય ગણ્હિત્વા તણ્ડુલાદીનિ દિન્નાનીતિ મમ નામે ગહિતમત્તે ઇમં મારેસ્સામી’તિ આગતો, અયં પન સબ્બસઙ્ગાહિકં કત્વા ‘યેહિપિ નાળિઆદીહિ મિનિત્વા દિન્નં, યેહિપિ અચ્છરાય ગહેત્વા દિન્નં, સબ્બેસં મહપ્ફલં હોતૂ’તિ વદતિ. સચાહં એવરૂપં ન ખમાપેસ્સામિ, દેવદણ્ડો મમ મત્થકે પતિસ્સતી’’તિ. સો તસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમાહિ મે, સામી’’તિ આહ. ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ ચ તેન વુત્તે સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. તં કિરિયં દિસ્વા સત્થા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ દાનવેય્યાવટિકં પુચ્છિ. સો અતીતદિવસતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા ‘‘એવં કિર સેટ્ઠી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે, ‘‘ઉપાસક, પુઞ્ઞં નામ ‘અપ્પક’ન્તિ ન અવમઞ્ઞિતબ્બં, માદિસસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ‘અપ્પક’ન્તિ ન અવમઞ્ઞિતબ્બં. પણ્ડિતમનુસ્સા હિ પુઞ્ઞં કરોન્તા વિવટભાજનં વિય ઉદકેન અનુક્કમેન પુઞ્ઞેન પૂરન્તિયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૨. ‘‘માવમઞ્ઞેથ પુઞ્ઞસ્સ, ન મન્દં આગમિસ્સતિ;

ઉદબિન્દુનિપાતેન, ઉદકુમ્ભોપિ પૂરતિ;

ધીરો પૂરતિ પુઞ્ઞસ્સ, થોકં થોકમ્પિ આચિન’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – પણ્ડિતમનુસ્સો પુઞ્ઞં કત્વા ‘‘અપ્પકમત્તં મયા કતં, ન મન્દં વિપાકવસેન આગમિસ્સતિ, એવં પરિત્તકં કમ્મં કહં મં દક્ખિસ્સતિ, અહં વા તં કહં દક્ખિસ્સામિ, કદા એતં વિપચ્ચિસ્સતી’’તિ એવં પુઞ્ઞં માવમઞ્ઞેથ ન અવજાનેય્ય. યથા હિ નિરન્તરં ઉદબિન્દુનિપાતેન વિવરિત્વા ઠપિતં કુલાલભાજનં પૂરતિ, એવં ધીરો પણ્ડિતપુરિસો થોકં થોકમ્પિ પુઞ્ઞં આચિનન્તો પુઞ્ઞસ્સ પૂરતીતિ.

દેસનાવસાને સો સેટ્ઠિ સોતાપત્તિફલં પાપુણિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

બિળાલપાદકસેટ્ઠિવત્થુ છટ્ઠં.

૭. મહાધનવાણિજવત્થુ

વાણિજોવાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાધનવાણિજં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર વાણિજસ્સ ગેહે પઞ્ચસતા ચોરા ઓતારં ગવેસમાના ઓતારં ન લભિંસુ. અપરેન સમયેન વાણિજો પઞ્ચ સકટસતાનિ ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા ભિક્ખૂનં આરોચાપેસિ – ‘‘અહં અસુકટ્ઠાનં નામ વાણિજ્જત્થાય ગચ્છામિ, યે, અય્યા, તં ઠાનં ગન્તુકામા, તે નિક્ખમન્તુ, મગ્ગે ભિક્ખાય ન કિલમિસ્સન્તી’’તિ. તં સુત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ તેન સદ્ધિં મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તેપિ ચોરા ‘‘સો કિર વાણિજો નિક્ખન્તો’’તિ ગન્ત્વા અટવિયં અટ્ઠંસુ. વાણિજોપિ ગન્ત્વા અટવિમુખે એકસ્મિં ગામે વાસં કત્વા દ્વે તયોપિ દિવસે ગોણસકટાદીનિ સંવિદહિ, તેસં પન ભિક્ખૂનં નિબદ્ધં ભિક્ખં દેતિયેવ. ચોરા તસ્મિં અતિચિરાયન્તે ‘‘ગચ્છ, તસ્સ નિક્ખમનદિવસં ઞત્વા એહી’’તિ એકં પુરિસં પહિણિંસુ. સો તં ગામં ગન્ત્વા એકં સહાયકં પુચ્છિ – ‘‘કદા વાણિજો નિક્ખમિસ્સતી’’તિ. સો ‘‘દ્વીહતીહચ્ચયેના’’તિ વત્વા ‘‘કિમત્થં પન પુચ્છસી’’તિ આહ. અથસ્સ સો ‘‘મયં પઞ્ચસતા ચોરા એતસ્સત્થાય અટવિયં ઠિતા’’તિ આચિક્ખિ. ઇતરો ‘‘તેન હિ ગચ્છ, સીઘં નિક્ખમિસ્સતી’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા, ‘‘કિં નુ ખો ચોરે વારેમિ, ઉદાહુ વાણિજ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘કિં મે ચોરેહિ, વાણિજં નિસ્સાય પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ જીવન્તિ, વાણિજસ્સ સઞ્ઞં દસ્સામી’’તિ સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કદા ગમિસ્સથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તતિયદિવસે’’તિ વુત્તે મય્હં વચનં કરોથ, અટવિયં કિર તુમ્હાકં અત્થાય પઞ્ચસતા ચોરા ઠિતા, મા તાવ ગમિત્થાતિ. ત્વં કથં જાનાસીતિ? તેસં અન્તરે મમ સહાયો અત્થિ, તસ્સ મે કથાય ઞાતન્તિ. ‘‘તેન હિ ‘કિં મે એત્તો ગતેના’તિ નિવત્તિત્વા ગેહમેવ ગમિસ્સામી’’તિ આહ. તસ્મિં ચિરાયન્તે પુન તેહિ ચોરેહિ પેસિતો પુરિસો આગન્ત્વા તં સહાયકં પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘નિવત્તિત્વા ગેહમેવ કિર ગમિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા ચોરાનં આરોચેસિ. તં સુત્વા ચોરા તતો નિક્ખમિત્વા ઇતરસ્મિં મગ્ગે અટ્ઠંસુ, તસ્મિં ચિરયન્તે પુનપિ તે ચોરા તસ્સ સન્તિકં પુરિસં પેસેસું. સો તેસં તત્થ ઠિતભાવં ઞત્વા પુન વાણિજસ્સ આરોચેસિ. વાણિજો ‘‘ઇધાપિ મે વેકલ્લં નત્થિ, એવં સન્તે નેવ એત્તો ગમિસ્સામિ, ન ઇતો, ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, ચોરા કિર મં વિલુમ્પિતુકામા મગ્ગે ઠિતા, ‘પુન નિવત્તિસ્સતી’તિ સુત્વા ઇતરસ્મિં મગ્ગે ઠિતા, અહં એત્તો વા ઇતો વા અગન્ત્વા થોકં ઇધેવ ભવિસ્સામિ, ભદન્તા ઇધેવ વસિતુકામા વસન્તુ, ગન્તુકામા અત્તનો રુચિં કરોન્તૂ’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘એવં સન્તે મયં નિવત્તિસ્સામા’’તિ વાણિજં આપુચ્છિત્વા પુનદેવ સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, મહાધનવાણિજેન સદ્ધિં ન ગમિત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે, મહાધનવાણિજસ્સ વિલુમ્પનત્થાય દ્વીસુપિ મગ્ગેસુ ચોરા પરિયુટ્ઠિંસુ, તેન સો તત્થેવ ઠિતો, મયં પન તં આપુચ્છિત્વા આગતા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મહાધનવાણિજો ચોરાનં અત્થિતાય મગ્ગં પરિવજ્જતિ, જીવિતુકામો વિય પુરિસો હલાહલં વિસં પરિવજ્જેતિ, ભિક્ખુનાપિ ‘તયો ભવા ચોરેહિ પરિયુટ્ઠિતમગ્ગસદિસા’તિ ઞત્વા પાપં પરિવજ્જેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૩. ‘‘વાણિજોવ ભયં મગ્ગં, અપ્પસત્થો મહદ્ધનો;

વિસં જીવિતુકામોવ, પાપાનિ પરિવજ્જયે’’તિ.

તત્થ ભયન્તિ ભાયિતબ્બં, ચોરેહિ પરિયુટ્ઠિતત્તા સપ્પટિભયન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા મહાધનવાણિજો અપ્પસત્થો સપ્પટિભયં મગ્ગં, યથા ચ જીવિતુકામો હલાહલં વિસં પરિવજ્જેતિ, એવં પણ્ડિતો ભિક્ખુ અપ્પમત્તકાનિપિ પાપાનિ પરિવજ્જેય્યાતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ, સમ્પત્તમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

મહાધનવાણિજવત્થુ સત્તમં.

૮. કુક્કુટમિત્તનેસાદવત્થુ

પાણિમ્હિ ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો કુક્કુટમિત્તં નામ નેસાદં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજગહે કિર એકા સેટ્ઠિધીતા વયપ્પત્તા સત્તભૂમિકપાસાદસ્સ ઉપરિ સિરિગબ્ભે આરક્ખણત્થાય એકં પરિચારિકં દત્વા માતાપિતૂહિ વાસિયમાના એકદિવસં સાયન્હસમયે વાતપાનેન અન્તરવીથિં ઓલોકેન્તી પઞ્ચ પાસસતાનિ પઞ્ચ સૂલસતાનિ આદાય મિગે વધિત્વા જીવમાનં એકં કુક્કુટમિત્તં નામ નેસાદં પઞ્ચ મિગસતાનિ વધિત્વા તેસં મંસેન મહાસકટં પૂરેત્વા સકટધુરે નિસીદિત્વા મંસવિક્કિણનત્થાય નગરં પવિસન્તં દિસ્વા તસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તા પરિચારિકાય હત્થે પણ્ણાકારં દત્વા ‘‘ગચ્છ, એતસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા ગમનકાલં ઞત્વા એહી’’તિ પેસેસિ. સા ગન્ત્વા તસ્સ પણ્ણાકારં દત્વા પુચ્છિ – ‘‘કદા ગમિસ્સસી’’તિ? સો ‘‘અજ્જ મંસં વિક્કિણિત્વા પાતોવ અસુકદ્વારેન નામ નિક્ખમિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ આહ. સા તેન કથિતકથં સુત્વા આગન્ત્વા તસ્સા આરોચેસિ. સેટ્ઠિધીતા અત્તના ગહેતબ્બયુત્તકં વત્થાભરણજાતં સંવિદહિત્વા પાતોવ મલિનવત્થં નિવાસેત્વા કુટં આદાય દાસીહિ સદ્ધિં ઉદકતિત્થં ગચ્છન્તી વિય નિક્ખમિત્વા તં ઠાનં ગન્ત્વા તસ્સાગમનં ઓલોકેન્તી અટ્ઠાસિ. સોપિ પાતોવ સકટં પાજેન્તો નિક્ખમિ. સા તસ્સ પચ્છતો પચ્છતો પાયાસિ. સો તં દિસ્વા ‘‘અહં તં ‘અસુકસ્સ નામ ધીતા’તિ ન જાનામિ, મા મં અનુબન્ધિ, અમ્મા’’તિ આહ. ન મં ત્વં પક્કોસસિ, અહં અત્તનો ધમ્મતાય આગચ્છામિ, ત્વં તુણ્હી હુત્વા અત્તનો સકટં પાજેહીતિ. સો પુનપ્પુનં તં નિવારેતિયેવ. અથ નં સા આહ – ‘‘સામિ, સિરી નામ અત્તનો સન્તિકં આગચ્છન્તી નિવારેતું ન વટ્ટતી’’તિ. સો તસ્સા નિસ્સંસયેન આગમનકારણં ઞત્વા તં સકટં આરોપેત્વા અગમાસિ. તસ્સા માતાપિતરો ઇતો ચિતો ચ પરિયેસાપેત્વા અપસ્સન્તા ‘‘મતા ભવિસ્સતી’’તિ મતકભત્તં કરિંસુ. સાપિ તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય પટિપાટિયા સત્ત પુત્તે વિજાયિત્વા તે વયપ્પત્તે ઘરબન્ધનેન બન્ધિ.

અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો કુક્કુટમિત્તં સપુત્તં સસુણિસં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઉપધારેન્તો તેસં પન્નરસન્નમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા પાતોવ પત્તચીવરં આદાય તસ્સ પાસટ્ઠાનં અગમાસિ. તં દિવસં પાસે બદ્ધો એકમિગોપિ નાહોસિ. સત્થા તસ્સ પાસમૂલે પદવલઞ્જં દસ્સેત્વા પુરતો એકસ્સ ગુમ્બસ્સ હેટ્ઠા છાયાયં નિસીદિ. કુક્કુટમિત્તો પાતોવ ધનું આદાય પાસટ્ઠાનં ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય પાસે ઓલોકયમાનો પાસે બદ્ધં એકમ્પિ મિગં અદિસ્વા સત્થુ પદવલઞ્જં અદ્દસ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કો મય્હં બદ્ધમિગે મોચેન્તો વિચરતી’’તિ. સો સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા ગચ્છન્તો ગુમ્બમૂલે નિસિન્નં સત્થારં દિસ્વા, ‘‘ઇમિના મમ મિગા મોચિતા ભવિસ્સન્તિ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ ધનું આકડ્ઢિ. સત્થા ધનું આકડ્ઢિતું દત્વા વિસ્સજ્જેતું નાદાસિ. સો સરં વિસ્સજ્જેતુમ્પિ ઓરોપેતુમ્પિ અસક્કોન્તો ફાસુકાહિ ભિજ્જન્તીહિ વિય મુખતો ખેળેન પગ્ઘરન્તેન કિલન્તરૂપો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ પુત્તા ગેહં ગન્ત્વા ‘‘પિતા નો ચિરાયતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, પિતુ સન્તિક’’ન્તિ માતરા પેસિતા ધનૂનિ આદાય ગન્ત્વા પિતરં તથાઠિતં દિસ્વા ‘‘અયં નો પિતુ પચ્ચામિત્તો ભવિસ્સતી’’તિ સત્તપિ જના ધનૂનિ આકડ્ઢિત્વા બુદ્ધાનુભાવેન યથા નેસં પિતા ઠિતો, તથેવ અટ્ઠંસુ. અથ નેસં માતા ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તાપિ ચિરાયન્તી’’તિ વત્વા સત્તહિ સુણિસાહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા તે તથાઠિતે દિસ્વા ‘‘કસ્સ નુ ખો ઇમે ધનૂનિ આકડ્ઢિત્વા ઠિતા’’તિ ઓલોકેન્તી સત્થારં દિસ્વા બાહા પગ્ગય્હ – ‘‘મા મે પિતરં નાસેથ, મા મે પિતરં નાસેથા’’તિ મહાસદ્દમકાસિ. કુક્કુટમિત્તો તં સદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘નટ્ઠો વતમ્હિ, સસુરો કિર મે એસ, અહો મયા ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. પુત્તાવિસ્સ ‘‘અય્યકો કિર નો એસ, અહો ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ ચિન્તયિંસુ. કુક્કુટમિત્તો ‘‘અયં સસુરો મે’’તિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસિ, પુત્તાપિસ્સ ‘‘અય્યકો નો’’તિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસું. અથ તે નેસં માતા સેટ્ઠિધીતા ‘‘ખિપ્પં ધનૂનિ છડ્ડેત્વા પિતરં મે ખમાપેથા’’તિ આહ.

સત્થા તેસં મુદુચિત્તતં ઞત્વા ધનું ઓતારેતું અદાસિ. તે સબ્બે સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ખમથ નો, ભન્તે’’તિ ખમાપેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ નેસં સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાવસાને કુક્કુટમિત્તો સદ્ધિં પુત્તેહિ ચેવ સુણિસાહિ ચ અત્તપઞ્ચદસમો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં વિહારં અગમાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કહં ગમિત્થા’’તિ. કુક્કુટમિત્તસ્સ સન્તિકં, આનન્દાતિ. પાણાતિપાતકમ્મસ્સ વો, ભન્તે, અકારકો કતોતિ. આમાનન્દ, સો અત્તપઞ્ચદસમો અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠાય તીસુ રતનેસુ નિક્કઙ્ખો હુત્વા પાણાતિપાતકમ્મસ્સ અકારકો જાતોતિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ભરિયાપિસ્સ અત્થી’’તિ. આમ, ભિક્ખવે, સા કુલગેહે કુમારિકા હુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તાતિ. ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કુક્કુટમિત્તસ્સ કિર ભરિયા કુમારિકકાલે એવ સોતાપત્તિફલં પત્વા તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા સત્ત પુત્તે લભિ, સા એત્તકં કાલં સામિકેન ‘ધનું આહર, સરે આહર, સત્તિં આહર, સૂલં આહર, જાલં આહરા’તિ વુચ્ચમાના તાનિ અદાસિ. સોપિ તાય દિન્નાનિ આદાય ગન્ત્વા પાણાતિપાતં કરોતિ, કિં નુ ખો સોતાપન્નાપિ પાણાતિપાતં કરોન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, સોતાપન્ના પાણાતિપાતં કરોન્તિ, સા પન ‘સામિકસ્સ વચનં કરોમી’તિ તથા અકાસિ. ‘ઇદં ગહેત્વા એસ ગન્ત્વા પાણાતિપાતં કરોતૂ’તિ તસ્સા ચિત્તં નત્થિ. પાણિતલસ્મિઞ્હિ વણે અસતિ વિસં ગણ્હન્તસ્સ તં વિસં અનુડહિતું ન સક્કોતિ, એવમેવં અકુસલચેતનાય અભાવેન પાપં અકરોન્તસ્સ ધનુઆદીનિ નીહરિત્વા દદતોપિ પાપં નામ ન હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૪. ‘‘પાણિમ્હિ ચે વણો નાસ્સ, હરેય્ય પાણિના વિસં;

નાબ્બણં વિસમન્વેતિ, નત્થિ પાપં અકુબ્બતો’’તિ.

તત્થ નાસ્સાતિ ન ભવેય્ય. હરેય્યાતિ હરિતું સક્કુણેય્ય. કિં કારણા? યસ્મા નાબ્બણં વિસમન્વેતિ અવણઞ્હિ પાણિં વિસં અન્વેતું ન સક્કોતિ, એવમેવ ધનુઆદીનિ નીહરિત્વા દેન્તસ્સાપિ અકુસલચેતનાય અભાવેન પાપં અકુબ્બતો પાપં નામ નત્થિ, અવણં પાણિં વિસં વિય નાસ્સ ચિત્તં પાપં અનુગચ્છતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અપરેન સમયેન ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘કો નુ ખો કુક્કુટમિત્તસ્સ સપુત્તસ્સ સસુણિસસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સૂપનિસ્સયો, કેન કારણેન નેસાદકુલે નિબ્બત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ભિક્ખવે, અતીતે કસ્સપદસબલસ્સ ધાતુચેતિયં સંવિદહન્તા એવમાહંસુ – ‘‘કિં નુ ખો ઇમસ્સ ચેતિયસ્સ મત્તિકા ભવિસ્સતિ, કિં ઉદક’’ન્તિ. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘હરિતાલમનોસિલા મત્તિકા ભવિસ્સતિ, તિલતેલં ઉદક’’ન્તિ. તે હરિતાલમનોસિલા કોટ્ટેત્વા તિલતેલેન સંસન્દિત્વા ઇટ્ઠકાય ઘટેત્વા સુવણ્ણેન ખચિત્વા અન્તો ચિનિંસુ, બહિમુખે પન એકગ્ઘનસુવણ્ણઇટ્ઠકાવ અહેસું. એકેકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા અહોસિ. તે યાવ ધાતુનિધાના ચેતિયે નિટ્ઠિતે ચિન્તયિંસુ – ‘‘ધાતુનિધાનકાલે બહુના ધનેન અત્થો, કં નુ ખો જેટ્ઠકં કરોમા’’તિ.

અથેકો ગામવાસિકો સેટ્ઠિ ‘‘અહં જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ ધાતુનિધાને એકં હિરઞ્ઞકોટિં પક્ખિપિ. તં દિસ્વા રટ્ઠવાસિનો ‘‘અયં નગરસેટ્ઠિ ધનમેવ સંહરતિ, એવરૂપે ચેતિયે જેટ્ઠકો ભવિતું ન સક્કોતિ, ગામવાસી પન કોટિધનં પક્ખિપિત્વા જેટ્ઠકો જાતો’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. સો તેસં કથં સુત્વા ‘‘અહં દ્વે કોટિયો દત્વા જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ દ્વે કોટિયો અદાસિ. ઇતરો ‘‘અહમેવ જેટ્ઠકો ભવિસ્સામી’’તિ તિસ્સો કોટિયો અદાસિ. એવં વડ્ઢેત્વા વડ્ઢેત્વા નગરવાસી અટ્ઠ કોટિયો અદાસિ. ગામવાસિનો પન ગેહે નવકોટિધનમેવ અત્થિ, નગરવાસિનો ચત્તાલીસકોટિધનં. તસ્મા ગામવાસી ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં નવ કોટિયો દસ્સામિ, અયં ‘દસ કોટિયો દસ્સામી’તિ વક્ખતિ, અથ મે નિદ્ધનભાવો પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. સો એવમાહ – ‘‘અહં એત્તકઞ્ચ ધનં દસ્સામિ, સપુત્તદારો ચ ચેતિયસ્સ દાસો ભવિસ્સામી’’તિ સત્ત પુત્તે સત્ત સુણિસાયો ભરિયઞ્ચ ગહેત્વા અત્તના સદ્ધિં ચેતિયસ્સ નિય્યાદેસિ. રટ્ઠવાસિનો ‘‘ધનં નામ સક્કા ઉપ્પાદેતું, અયં પન સપુત્તદારો અત્તાનં નિય્યાદેસિ, અયમેવ જેટ્ઠકો હોતૂ’’તિ તં જેટ્ઠકં કરિંસુ. ઇતિ તે સોળસપિ જના ચેતિયસ્સ દાસા અહેસું. રટ્ઠવાસિનો પન તે ભુજિસ્સે અકંસુ. એવં સન્તેપિ ચેતિયમેવ પટિજગ્ગિત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે વસન્તેસુ ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભરિયા તતો ચવિત્વા રાજગહે સેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા કુમારિકાવ હુત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અદિટ્ઠસચ્ચસ્સ પન પટિસન્ધિ નામ ભારિયાતિ તસ્સા સામિકો સમ્પરિવત્તમાનો ગન્ત્વા નેસાદકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ સહ દસ્સનેનેવ સેટ્ઠિધીતરં પુબ્બસિનેહો અજ્ઝોત્થરિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

સા પુબ્બસિનેહેનેવ નેસાદકુલં અગમાસિ. પુત્તાપિસ્સા દેવલોકા ચવિત્વા તસ્સા એવ કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ, સુણિસાયોપિસ્સા તત્થ તત્થ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ ગેહં અગમંસુ. એવં તે સબ્બેપિ તદા ચેતિયં પટિજગ્ગિત્વા તસ્સ કમ્મસ્સાનુભાવેન સોતાપત્તિફલં પત્તાતિ.

કુક્કુટમિત્તનેસાદવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. કોકસુનખલુદ્દકવત્થુ

યો અપ્પદુટ્ઠસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકં નામ સુનખલુદ્દકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકદિવસં પુબ્બણ્હસમયે ધનું આદાય સુનખપરિવુતો અરઞ્ઞં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકં પિણ્ડાય પવિસન્તં ભિક્ખું દિસ્વા કુજ્ઝિત્વા ‘‘કાળકણ્ણિ મે દિટ્ઠો, અજ્જ કિઞ્ચિ ન લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કામિ. થેરોપિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પુન વિહારં પાયાસિ. ઇતરોપિ અરઞ્ઞે વિચરિત્વા કિઞ્ચિ અલભિત્વા પચ્ચાગચ્છન્તો પુન થેરં દિસ્વા ‘‘અજ્જાહં ઇમં કાળકણ્ણિં દિસ્વા અરઞ્ઞં ગતો કિઞ્ચિ ન લભિં, ઇદાનિ મે પુનપિ અભિમુખો જાતો, સુનખેહિ નં ખાદાપેસ્સામી’’તિ સઞ્ઞં દત્વા સુનખે વિસ્સજ્જેસિ. થેરોપિ ‘‘મા એવં કરિ ઉપાસકા’’તિ યાચિ. સો ‘‘અજ્જાહં તવ સમ્મુખીભૂતત્તા કિઞ્ચિ નાલત્થં, પુનપિ મે સમ્મુખીભાવમાગતોસિ, ખાદાપેસ્સામેવ ત’’ન્તિ વત્વા સુનખે ઉય્યોજેસિ. થેરો વેગેન એકં રુક્ખં અભિરુહિત્વા પુરિસપ્પમાણે ઠાને નિસીદિ. સુનખા રુક્ખં પરિવારેસું. લુદ્દકો ગન્ત્વા ‘‘રુક્ખં અભિરુહતોપિ તે મોક્ખો નત્થી’’તિ તં સરતુણ્ડેન પાદતલે વિજ્ઝિ. થેરો ‘‘મા એવં કરોહી’’તિ તં યાચિયેવ. ઇતરો તસ્સ યાચનં અનાદિયિત્વા પુનપ્પુનં વિજ્ઝિયેવ. થેરો એકસ્મિં પાદતલે વિજ્ઝિયમાને તં ઉક્ખિપિત્વા દુતિયં પાદં ઓલમ્બિત્વા તસ્મિં વિજ્ઝિયમાને તમ્પિ ઉક્ખિપતિ, એવમસ્સ સો યાચનં અનાદિયિત્વાવ દ્વેપિ પાદતલાનિ વિજ્ઝિયેવ. થેરસ્સ સરીરં ઉક્કાહિ આદિત્તં વિય અહોસિ. સો વેદનાનુવત્તિકો હુત્વા સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું નાસક્ખિ, પારુતચીવરં ભસ્સન્તમ્પિ ન સલ્લક્ખેસિ. તં પતમાનં કોકં સીસતો પટ્ઠાય પરિક્ખિપન્તમેવ પતિ. સુનખા ‘‘થેરો પતિતો’’તિ સઞ્ઞાય ચીવરન્તરં પવિસિત્વા અત્તનો સામિકં લુઞ્જિત્વા ખાદન્તા અટ્ઠિમત્તાવસેસં કરિંસુ. સુનખા ચીવરન્તરતો નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠંસુ.

અથ નેસં થેરો એકં સુક્ખદણ્ડકં ભઞ્જિત્વા ખિપિ. સુનખા થેરં દિસ્વા ‘‘સામિકોવ અમ્હેહિ ખાદિતો’’તિ ઞત્વા અરઞ્ઞં પવિસિંસુ. થેરો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેસિ ‘‘મમ ચીવરન્તરં પવિસિત્વા એસ નટ્ઠો, અરોગં નુ ખો મે સીલ’’ન્તિ. સો રુક્ખા ઓતરિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેત્વા – ‘‘ભન્તે, મમ ચીવરં નિસ્સાય સો ઉપાસકો નટ્ઠો, કચ્ચિ મે અરોગં સીલં, અત્થિ મે સમણભાવો’’તિ પુચ્છિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ભિક્ખુ અરોગં તે સીલં, અત્થિ તે સમણભાવો, સો અપ્પદુટ્ઠસ્સ પદુસ્સિત્વા વિનાસં પત્તો, ન કેવલઞ્ચ ઇદાનેવ, અતીતેપિ અપ્પદુટ્ઠાનં પદુસ્સિત્વા વિનાસં પત્તોયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પકાસેન્તો અતીતં આહરિ –

અતીતે કિરેકો વેજ્જો વેજ્જકમ્મત્થાય ગામં વિચરિત્વા કિઞ્ચિ કમ્મં અલભિત્વા છાતજ્ઝત્તો નિક્ખમિત્વા ગામદ્વારે સમ્બહુલે કુમારકે કીળન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે સપ્પેન ડંસાપેત્વા તિકિચ્છિત્વા આહારં લભિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં રુક્ખબિલે સીસં નિહરિત્વા નિપન્નં સપ્પં દસ્સેત્વા, ‘‘અમ્ભો, કુમારકા એસો સાળિકપોતકો, ગણ્હથ ન’’ન્તિ આહ. અથેકો કુમારકો સપ્પં ગીવાયં દળ્હં ગહેત્વા નીહરિત્વા તસ્સ સપ્પભાવં ઞત્વા વિરવન્તો અવિદૂરે ઠિતસ્સ વેજ્જસ્સ મત્થકે ખિપિ. સપ્પો વેજ્જસ્સ ખન્ધટ્ઠિકં પરિક્ખિપિત્વા દળ્હં ડંસિત્વા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપેસિ, એવમેસ કોકો સુનખલુદ્દકો પુબ્બેપિ અપ્પદુટ્ઠસ્સ પદુસ્સિત્વા વિનાસં પત્તોયેવાતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૫. ‘‘યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ, સુદ્ધસ્સ પોસસ્સ અનઙ્ગણસ્સ;

તમેવ બાલં પચ્ચેતિ પાપં, સુખુમો રજો પટિવાતંવ ખિત્તો’’તિ.

તત્થ અપ્પદુટ્ઠસ્સાતિ અત્તનો વા સબ્બસત્તાનં વા અદુટ્ઠસ્સ. નરસ્સાતિ સત્તસ્સ. દુસ્સતીતિ અપરજ્ઝતિ. સુદ્ધસ્સાતિ નિરપરાધસ્સેવ. પોસસ્સાતિ ઇદમ્પિ અપરેનાકારેન સત્તાધિવચનમેવ. અનઙ્ગણસ્સાતિ નિક્કિલેસસ્સ. પચ્ચેતીતિ પતિએતિ. પટિવાતન્તિ યથા એકેન પુરિસેન પટિવાતે ઠિતં પહરિતુકામતાય ખિત્તો સુખુમો રજોતિ તમેવ પુરિસં પચ્ચેતિ, તસ્સેવ ઉપરિ પતતિ, એવમેવ યો પુગ્ગલો અપદુટ્ઠસ્સ પુરિસસ્સ પાણિપ્પહરાદીનિ દદન્તો પદુસ્સતિ, તમેવ બાલં દિટ્ઠેવ ધમ્મે, સમ્પરાયે વા નિરયાદીસુ વિપચ્ચમાનં તં પાપં વિપાકદુક્ખવસેન પચ્ચેતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કોકસુનખલુદ્દકવત્થુ નવમં.

૧૦. મણિકારકુલૂપકતિસ્સત્થેરવત્થુ

ગબ્ભમેકેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મણિકારકુલૂપકં તિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર થેરો એકસ્સ મણિકારસ્સ કુલે દ્વાદસ વસ્સાનિ ભુઞ્જિ. તસ્મિં કુલે જયમ્પતિકા માતાપિતુટ્ઠાને ઠત્વા થેરં પટિજગ્ગિંસુ. અથેકદિવસં સો મણિકારો થેરસ્સ પુરતો મંસં છિન્દન્તો નિસિન્નો હોતિ. તસ્મિં ખણે રાજા પસેનદિ કોસલો એકં મણિરતનં ‘‘ઇમં ધોવિત્વા વિજ્ઝિત્વા પહિણતૂ’’તિ પેસેસિ. મણિકારો સલોહિતેનેવ હત્થેન તં પટિગ્ગહેત્વા પેળાય ઉપરિ ઠપેત્વા હત્થધોવનત્થં અન્તો પાવિસિ. તસ્મિં પન ગેહે પોસાવનિયકોઞ્ચસકુણો અત્થિ. સો લોહિતગન્ધેન મંસસઞ્ઞાય તં મણિં થેરસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ગિલિ. મણિકારો આગન્ત્વા મણિં અપસ્સન્તો ‘‘મણિ કેન ગહિતો’’તિ ભરિયઞ્ચ પુત્તકે ચ પટિપાટિયા પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘ન ગણ્હામા’’તિ વુત્તે ‘‘થેરેન ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ. ચિન્તેત્વા ભરિયાય સદ્ધિં મન્તેસિ – ‘‘થેરેન મણિ ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ. સા, સામિ, મા એવં અવચ, એત્તકં કાલં મયા થેરસ્સ ન કિઞ્ચિ વજ્જં દિટ્ઠપુબ્બં, ન સો મણિં ગણ્હાતીતિ. મણિકારો થેરં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને મણિરતનં તુમ્હેહિ ગહિત’’ન્તિ. ન ગણ્હામિ, ઉપાસકાતિ. ભન્તે, ન ઇધ અઞ્ઞો અત્થિ, તુમ્હેહિયેવ ગહિતો ભવિસ્સતિ, દેથ મે મણિરતનન્તિ. સો તસ્મિં અસમ્પટિચ્છન્તે પુન ભરિયં આહ – ‘‘થેરેનેવ મણિ ગહિતો, પીળેત્વા નં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. સા, સામિ, મા નો નાસયિ, વરં અમ્હેહિ દાસબ્યં ઉપગન્તું, ન ચ થેરં એવરૂપં વત્તુન્તિ. સો ‘‘સબ્બેવ મયં દાસત્તં ઉપગચ્છન્તા મણિમૂલં ન અગ્ઘામા’’તિ રજ્જું ગહેત્વા થેરસ્સ સીસં વેઠેત્વા દણ્ડેન ઘટ્ટેસિ. થેરસ્સ સીસતો ચ કણ્ણનાસાહિ ચ લોહિતં પગ્ઘરિ, અક્ખીનિ નિક્ખમનાકારપ્પત્તાનિ અહેસું, સો વેદનાપમત્તો ભૂમિયં પતિ. કોઞ્ચો લોહિતગન્ધેના ગન્ત્વા લોહિતં પિવિ. અથ નં મણિકારો થેરે ઉપ્પન્નકોધવેગેન ‘‘ત્વં કિં કરોસી’’તિ પાદેન પહરિત્વા ખિપિ. સો એકપ્પહારેનેવ મરિત્વા ઉત્તાનો અહોસિ.

થેરો તં દિસ્વા, ઉપાસક, સીસે વેઠનં તાવ મે સિથિલં કત્વા ઇમં કોઞ્ચં ઓલોકેહિ ‘‘મતો વા, નો વા’’તિ. અથ નં સો આહ – ‘‘એસો વિય ત્વમ્પિ મરિસ્સસી’’તિ. ઉપાસક, ઇમિના સો મણિ ગિલિતો, સચે અયં ન અમરિસ્સા, ન તે અહં મરન્તોપિ મણિં આચિક્ખિસ્સન્તિ. સો તસ્સ ઉદરં ફાલેત્વા મણિં દિસ્વા પવેધેન્તો સંવિગ્ગમાનસો થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમથ, મે, ભન્તે, અજાનન્તેન મયા કત’’ન્તિ આહ. ઉપાસક, નેવ તુય્હં દોસો અત્થિ, ન મય્હં, વટ્ટસ્સેવેસ દોસો, ખમામિ તેતિ. ભન્તે, સચે મે ખમથ, પકતિનિયામેનેવ મે ગેહે નિસીદિત્વા ભિક્ખં ગણ્હથાતિ. ‘‘ઉપાસક, ન દાનાહં ઇતો પટ્ઠાય પરેસં ગેહસ્સ અન્તોછદનં પવિસિસ્સામિ, અન્તોગેહપવેસનસ્સેવ હિ અયં દોસો, ઇતો પટ્ઠાય પાદેસુ આવહન્તેસુ ગેહદ્વારે ઠિતોવ ભિક્ખં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા ધુતઙ્ગં સમાદાય ઇમં ગાથમાહ –

‘‘પચ્ચતિ મુનિનો ભત્તં, થોકં થોકં કુલે કુલે;

પિણ્ડિકાય ચરિસ્સામિ, અત્થિ જઙ્ઘબલં મમા’’તિ. (થેરગા. ૨૪૮) –

ઇદઞ્ચ પન વત્વા થેરો તેનેવ બ્યાધિના ન ચિરસ્સેવ પરિનિબ્બાયિ. કોઞ્ચો મણિકારસ્સ ભરિયાય કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. મણિકારો કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. મણિકારસ્સ ભરિયા થેરે મુદુચિત્તતાય કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ. ભિક્ખૂ સત્થારં તેસં અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચે ગબ્ભે નિબ્બત્તન્તિ, એકચ્ચે પાપકારિનો નિરયે નિબ્બત્તન્તિ, એકચ્ચે કતકલ્યાણા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, અનાસવા પન પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૬. ‘‘ગબ્ભમેકે ઉપ્પજ્જન્તિ, નિરયં પાપકમ્મિનો;

સગ્ગં સુગતિનો યન્તિ, પરિનિબ્બન્તિ અનાસવા’’તિ.

તત્થ ગબ્ભન્તિ ઇધ મનુસ્સગબ્ભોવ અધિપ્પેતો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મણિકારકુલૂપકતિસ્સત્થેરવત્થુ દસમં.

૧૧. તયોજનવત્થુ

ન અન્તલિક્ખેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તયો જને આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થરિ કિર જેતવને વિહરન્તે સમ્બહુલા ભિક્ખૂ સત્થુ દસ્સનત્થાય આગચ્છન્તા એકં ગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. ગામવાસિનો તે સમ્પત્તે આદાય આસનસાલાય નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા પિણ્ડપાતવેલં આગમયમાના ધમ્મં સુણન્તા નિસીદિંસુ. તસ્મિં ખણે ભત્તં પચિત્વા સૂપબ્યઞ્જનં ધૂપયમાનાય એકિસ્સા ઇત્થિયા ભાજનતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા છદનં ગણ્હિ. તતો એકં તિણકરળં ઉટ્ઠહિત્વા જલમાનં આકાસં પક્ખન્દિ. તસ્મિં ખણે એકો કાકો આકાસેન ગચ્છન્તો તત્થ ગીવં પવેસેત્વા તિણવલ્લિવેઠિતો ઝાયિત્વા ગામમજ્ઝે પતિ. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં, પસ્સથાવુસો, કાકેન પત્તં વિપ્પકારં, ઇમિના કતકમ્મં અઞ્ઞત્ર સત્થારા કો જાનિસ્સતિ, સત્થારમસ્સ કમ્મં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમિંસુ.

અપરેસમ્પિ ભિક્ખૂનં સત્થુ દસ્સનત્થાય નાવં અભિરુય્હ ગચ્છન્તાનં નાવા સમુદ્દે નિચ્ચલા અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા ‘‘કાળકણ્ણિના એત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ સલાકં વિચારેસું. નાવિકસ્સ ચ ભરિયા પઠમવયે ઠિતા દસ્સનીયા પાસાદિકા, સલાકા તસ્સા પાપુણિ. ‘‘સલાકં પુન વિચારેથા’’તિ વત્વા યાવતતિયં વિચારેસું, તિક્ખત્તુમ્પિ તસ્સા એવ પાપુણિ. મનુસ્સા ‘‘કિં, સામી’’તિ નાવિકસ્સ મુખં ઓલોકેસું. નાવિકો ‘‘ન સક્કા એકિસ્સા અત્થાય મહાજનં નાસેતું, ઉદકે નં ખિપથા’’તિ આહ. સા ગહેત્વા ઉદકે ખિપિયમાના મરણભયતજ્જિતા વિરવં અકાસિ. તં સુત્વા નાવિકો કો અત્થો ઇમિસ્સા આભરણેહિ નટ્ઠેહિ, સબ્બાભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા એકં પિલોતિકં નિવાસાપેત્વા છડ્ડેથ નં, અહં પનેતં ઉદકપિટ્ઠે પ્લવમાનં દટ્ઠું ન સક્ખિસ્સામી તસ્મા યથા નં અહં ન પસ્સામિ, તથા એકં વાલુકકુટં ગીવાય બન્ધિત્વા સમુદ્દે ખિપથાતિ. તે તથા કરિંસુ. તમ્પિ પતિતટ્ઠાનેયેવ મચ્છકચ્છપા વિલુમ્પિંસુ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘ઠપેત્વા સત્થારં કો અઞ્ઞો એતિસ્સા ઇત્થિયા કતકમ્મં જાનિસ્સતિ, સત્થારં તસ્સા કમ્મં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ઇચ્છિતટ્ઠાનં પત્વા નાવાતો ઓરુય્હ પક્કમિંસુ.

અપરેપિ સત્ત ભિક્ખૂ સત્થુ દસ્સનત્થાય ગચ્છન્તા સાયં એકં વિહારં પવિસિત્વા વસનટ્ઠાનં પુચ્છિંસુ. એકસ્મિઞ્ચ લેણે સત્ત મઞ્ચા હોન્તિ. તેસં તદેવ લભિત્વા તત્થ નિપન્નાનં રત્તિભાગે કૂટાગારમત્તો પાસાણો પવટ્ટમાનો આગન્ત્વા લેણદ્વારં પિદહિ. નેવાસિકા ભિક્ખૂ ‘‘મયં ઇમં લેણં આગન્તુકભિક્ખૂનં પાપયિમ્હા, અયઞ્ચ મહાપાસાણો લેણદ્વારં પિદહન્તો અટ્ઠાસિ, અપનેસ્સામ ન’’ન્તિ સમન્તા સત્તહિ ગામેહિ મનુસ્સે સન્નિપાતેત્વા વાયમન્તાપિ ઠાના ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. અન્તો પવિટ્ઠભિક્ખૂપિ વાયમિંસુયેવ. એવં સન્તેપિ સત્તાહં પાસાણં ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. આગન્તુકા સત્તાહં છાતજ્ઝત્તા મહાદુક્ખં અનુભવિંસુ. સત્તમે દિવસે પાસાણો સયમેવ પવટ્ટિત્વા અપગતો. ભિક્ખૂ નિક્ખમિત્વા ‘‘અમ્હાકં ઇમં પાપં અઞ્ઞત્ર સત્થારા કો જાનિસ્સતિ, સત્થારં પુચ્છિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમિંસુ. તે પુરિમેહિ સદ્ધિં અન્તરામગ્ગે સમાગન્ત્વા સબ્બે એકતોવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના સત્થારા કતપટિસન્થારા અત્તના અત્તના દિટ્ઠાનુભૂતાનિ કારણાનિ પટિપાટિયા પુચ્છિંસુ.

સત્થાપિ તેસં પટિપાટિયા એવં બ્યાકાસિ – ‘‘ભિક્ખવે, સો તાવ કાકો અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભોસિ. અતીતકાલે હિ બારાણસિયં એકો કસ્સકો અત્તનો ગોણં દમેન્તો દમેતું નાસક્ખિ. સો હિસ્સ ગોણો થોકં ગન્ત્વા નિપજ્જિ, પોથેત્વા ઉટ્ઠાપિતોપિ થોકં ગન્ત્વા પુનપિ તથેવ નિપજ્જિ. સો વાયમિત્વા તં દમેતું અસક્કોન્તો કોધાભિભૂતો હુત્વા ‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય સુખં નિપજ્જિસ્સસી’તિ પલાલપિણ્ડં વિય કરોન્તો પલાલેન તસ્સ ગીવં પલિવેઠેત્વા અગ્ગિમદાસિ, ગોણો તત્થેવ ઝાયિત્વા મતો. તદા, ભિક્ખવે, તેન કાકેન તં પાપકમ્મં કતં. સો તસ્સ વિપાકેન દીઘરત્તં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન સત્તક્ખત્તું કાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા એવમેવ આકાસે ઝાયિત્વાવ મતો’’તિ.

સાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભોસિ. સા હિ અતીતે બારાણસિયં એકસ્સ ગહપતિકસ્સ ભરિયા ઉદકહરણકોટ્ટનપચનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ સહત્થેનેવ અકાસિ. તસ્સા એકો સુનખો તં ગેહે સબ્બકિચ્ચાનિ કુરુમાનં ઓલોકેન્તોવ નિસીદતિ. ખેત્તે ભત્તં હરન્તિયા દારુપણ્ણાદીનં વા અત્થાય અરઞ્ઞં ગચ્છન્તિયા તાય સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. તં દિસ્વા દહરમનુસ્સા ‘‘અમ્ભો નિક્ખન્તો સુનખલુદ્દકો, અજ્જ મયં મંસેન ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા તેસં કથાય મઙ્કુ હુત્વા સુનખં લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિત્વા પલાપેતિ, સુનખો નિવત્તિત્વા પુન અનુબન્ધતિ. સો કિરસ્સા તતિયે અત્તભાવે ભત્તા અહોસિ, તસ્મા સિનેહં છિન્દિતું ન સક્કોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ અનમતગ્ગે સંસારે જાયા વા પતિ વા અભૂતપુબ્બા નામ નત્થિ, અવિદૂરે પન અત્તભાવે ઞાતકેસુ અધિમત્તો સિનેહો હોતિ, તસ્મા સો સુનખો તં વિજહિતું ન સક્કોતિ. સા તસ્સ કુજ્ઝિત્વા ખેત્તં સામિકસ્સ યાગું હરમાના રજ્જું ઉચ્છઙ્ગે ઠપેત્વા અગમાસિ, સુનખો તાયેવ સદ્ધિં ગતો. સા સામિકસ્સ યાગું દત્વા તુચ્છકુટં આદાય એકં ઉદકટ્ઠાનં ગન્ત્વા કુટં વાલુકાય પૂરેત્વા સમીપે ઓલોકેત્વા ઠિતસ્સ સુનખસ્સ સદ્દમકાસિ. સુનખો ‘‘ચિરસ્સં વત મે અજ્જ મધુરકથા લદ્ધા’’તિ નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેન્તો તં ઉપસઙ્કમિ. સા તં ગીવાયં દળ્હં ગહેત્વા એકાય રજ્જુકોટિયા કુટં બન્ધિત્વા એકં રજ્જુકોટિં સુનખસ્સ ગીવાયં બન્ધિત્વા કુટં ઉદકાભિમુખં પવટ્ટેસિ. સુનખો કુટં અનુબન્ધન્તો ઉદકે પતિત્વા તત્થેવ કાલમકાસિ. સા તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન દીઘરત્તં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે વાલુકકુટં ગીવાયં બન્ધિત્વા ઉદકે પક્ખિત્તા કાલમકાસીતિ.

તુમ્હેહિપિ, ભિક્ખવે, અત્તના કતકમ્મમેવ અનુભૂતં. અતીતસ્મિઞ્હિ બારાણસિવાસિનો સત્ત ગોપાલકદારકા એકસ્મિં અટવિપદેસે સત્તાહવારેન ગાવિયો વિચરન્તા એકદિવસં ગાવિયો વિચારેત્વા આગચ્છન્તા એકં મહાગોધં દિસ્વા અનુબન્ધિંસુ. ગોધા પલાયિત્વા એકં વમ્મિકં પાવિસિ. તસ્સ પન વમ્મિકસ્સ સત્ત છિદ્દાનિ, દારકા ‘‘મયં દાનિ ગહેતું ન સક્ખિસ્સામ, સ્વે આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ એકેકો એકેકં સાખભઙ્ગમુટ્ઠિં આદાય સત્તપિ જના સત્ત છિદ્દાનિ પિદહિત્વા પક્કમિંસુ. તે પુનદિવસે તં ગોધં અમનસિકત્વા અઞ્ઞસ્મિં પદેસે ગાવિયો વિચારેત્વા સત્તમે દિવસે ગાવિયો આદાય ગચ્છન્તા તં વમ્મિકં દિસ્વા સતિં પટિલભિત્વા ‘‘કા નુ ખો તસ્સા ગોધાય પવત્તી’’તિ અત્તના અત્તના પિદહિતાનિ છિદ્દાનિ વિવરિંસુ. ગોધા જીવિતે નિરાલયા હુત્વા અટ્ઠિચમ્માવસેસા પવેધમાના નિક્ખમિ. તે તં દિસ્વા અનુકમ્પં કત્વા ‘‘મા નં મારેથ, સત્તાહં છિન્નભત્તા જાતા’’તિ તસ્સા પિટ્ઠિં પરિમજ્જિત્વા ‘‘સુખેન ગચ્છાહી’’તિ વિસ્સજ્જેસું. તે ગોધાય અમારિતત્તા નિરયે તાવ ન પચ્ચિંસુ. તે પન સત્ત જના એકતો હુત્વા ચુદ્દસસુ અત્તભાવેસુ સત્ત સત્ત દિવસાનિ છિન્નભત્તા અહેસું. તદા, ભિક્ખવે, તુમ્હેહિ સત્તહિ ગોપાલકેહિ હુત્વા તં કમ્મં કતન્તિ. એવં સત્થા તેહિ પુટ્ઠપુટ્ઠં પઞ્હં બ્યાકાસિ.

અથેકો ભિક્ખુ સત્થારં આહ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, પાપકમ્મં કત્વા આકાસે ઉપ્પતિતસ્સપિ સમુદ્દં પક્ખન્દસ્સાપિ પબ્બતન્તરં પવિટ્ઠસ્સાપિ મોક્ખો નત્થી’’તિ. સત્થા ‘‘એવમેતં, ભિક્ખવે, આકાસાદીસુપિ એકપદેસોપિ નત્થિ, યત્થ ઠિતો પાપકમ્મતો મુચ્ચેય્યા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૭. ‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ.

તસ્સત્થો – સચે હિ કોચિ ‘‘ઇમિના ઉપાયેન પાપકમ્મતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ અન્તલિક્ખે વા નિસીદેય્ય, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરં મહાસમુદ્દં વા પવિસેય્ય, પબ્બતન્તરે વા નિસીદેય્ય, નેવ પાપકમ્મતો મુચ્ચેય્ય. પુરત્થિમાદીસુ જગતિપદેસેસુ પથવીભાગેસુ ન સો વાલગ્ગમત્તોપિ ઓકાસો અત્થિ, યત્થ ઠિતો પાપકમ્મતો મુચ્ચિતું સક્કુણેય્યાતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, સમ્પત્તમહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

તયોજનવત્થુ એકાદસમં.

૧૨. સુપ્પબુદ્ધસક્યવત્થુ

ન અન્તલિક્ખેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા નિગ્રોધારામે વિહરન્તો સુપ્પબુદ્ધં સક્કં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ‘‘અયં મમ ધીતરં છડ્ડેત્વા નિક્ખન્તો ચ, મમ પુત્તં પબ્બાજેત્વા તસ્સ વેરિટ્ઠાને ઠિતો ચા’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ સત્થરિ આઘાતં બન્ધિત્વા એકદિવસં ‘‘ન દાનિસ્સ નિમન્તનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભુઞ્જિતું દસ્સામી’’તિ ગમનમગ્ગં પિદહિત્વા અન્તરવીથિયં સુરં પિવન્તો નિસીદિ. અથસ્સ સત્થરિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતે તં ઠાનં આગતે ‘‘સત્થા આગતો’’તિ આરોચેસું. સો આહ – ‘‘પુરતો ગચ્છાતિ તસ્સ વદેથ, નાયં મયા મહલ્લકતરો, નાસ્સ મગ્ગં દસ્સામી’’તિ પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનોપિ તથેવ વત્વા નિસીદિ. સત્થા માતુલસ્સ સન્તિકા મગ્ગં અલભિત્વા તતો નિવત્તિ. સોપિ એકં ચરપુરિસં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ, તસ્સ કથં સુત્વા એહી’’તિ. સત્થાપિ નિવત્તન્તો સિતં કત્વા આનન્દત્થેરેન ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતસ્સ પાતુકમ્મસ્સ પચ્ચયો’’તિ પુટ્ઠો આહ – ‘‘પસ્સસિ, આનન્દ, સુપ્પબુદ્ધ’’ન્તિ. પસ્સામિ, ભન્તેતિ. ભારિયં તેન કમ્મં કતં માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ મગ્ગં અદેન્તેન, ઇતો સત્તમે દિવસે હેટ્ઠાપાસાદે સોપાનપાદમૂલે પથવિં પવિસિસ્સતીતિ. ચરપુરિસો તં કથં સુત્વા સુપ્પબુદ્ધસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં મમ ભાગિનેય્યેન નિવત્તન્તેન વુત્ત’’ન્તિ પુટ્ઠો યથાસુતં આરોચેસિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ન દાનિ મમ ભાગિનેય્યસ્સ કથાય દોસો અત્થિ, અદ્ધા યં સો વદતિ, તં તથેવ હોતિ. એવં સન્તેપિ નં ઇદાનિ મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામિ. સો હિ મં ‘સત્તમે દિવસે પથવિં પવિસિસ્સતી’તિ અનિયમેન અવત્વા ‘હેટ્ઠાપાસાદે સોપાનપાદમૂલે પથવિં પવિસિસ્સતી’’’તિ આહ. ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાયાહં તં ઠાનં ન ગમિસ્સામિ, અથ નં તસ્મિં ઠાને પથવિં અપવિસિત્વા મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અત્તનો ઉપભોગજાતં સબ્બં સત્તભૂમિકપાસાદસ્સ ઉપરિ આરોપેત્વા સોપાનં હરાપેત્વા દ્વારં પિદહાપેત્વા એકેકસ્મિં દ્વારે દ્વે દ્વે મલ્લે ઠપેત્વા ‘‘સચાહં પમાદેન હેટ્ઠા ઓરોહિતુકામો હોમિ, નિવારેય્યાથ મ’’ન્તિ વત્વા સત્તમે પાસાદતલે સિરિગબ્ભે નિસીદિ. સત્થા તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સુપ્પબુદ્ધો ન કેવલં પાસાદતલે વેહાસં ઉપ્પતિત્વા આકાસે વા નિસીદતુ, નાવાય વા સમુદ્દં પક્ખન્દતુ, પબ્બતન્તરં વા પવિસતુ, બુદ્ધાનં કથાય દ્વિધાભાવો નામ નત્થિ, મયા વુત્તટ્ઠાનેયેવ સો પથવિં પવિસિસ્સતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૮. ‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે, ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો, યત્થટ્ઠિતં નપ્પસહેય્ય મચ્ચૂ’’તિ.

તત્થ યત્થ ઠિતં નપ્પસહેય્ય, મચ્ચૂતિ યસ્મિં પદેસે ઠિતં મરણં નપ્પસહેય્ય નાભિભવેય્ય, કેસગ્ગમત્તોપિ પથવિપ્પદેસો નત્થિ. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સત્તમે દિવસે સત્થુ ભિક્ખાચારમગ્ગસ્સ નિરુદ્ધવેલાય હેટ્ઠાપાસાદે સુપ્પબુદ્ધસ્સ મઙ્ગલસ્સો ઉદ્દામો હુત્વા તં તં ભિત્તિં પહરિ. સો ઉપરિ નિસિન્નોવસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘કિમેત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘મઙ્ગલસ્સો ઉદ્દામો’’તિ. સો પનસ્સો સુપ્પબુદ્ધં દિસ્વાવ સન્નિસીદતિ. અથ નં સો ગણ્હિતુકામો હુત્વા નિસિન્નટ્ઠાના ઉટ્ઠાય દ્વારાભિમુખો અહોસિ, દ્વારાનિ સયમેવ વિવટાનિ, સોપાનં સકટ્ઠાનેયેવ ઠિતં. દ્વારે ઠિતા મલ્લા તં ગીવાયં ગહેત્વા હેટ્ઠાભિમુખં ખિપિંસુ. એતેનુપાયેન સત્તસુપિ તલેસુ દ્વારાનિ સયમેવ વિવટાનિ, સોપાનાનિ યથાઠાને ઠિતાનિ. તત્થ તત્થ મલ્લા તં ગીવાયમેવ ગહેત્વા હેટ્ઠાભિમુખં ખિપિંસુ. અથ નં હેટ્ઠાપાસાદે સોપાનપાદમૂલં સમ્પત્તમેવ મહાપથવી વિવરમાના ભિજ્જિત્વા સમ્પટિચ્છિ, સો ગન્ત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તીતિ.

સુપ્પબુદ્ધસક્યવત્થુ દ્વાદસમં.

પાપવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવમો વગ્ગો.

૧૦. દણ્ડવગ્ગો

૧. છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ

સબ્બે તસન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્તરસવગ્ગિયેહિ સેનાસને પટિજગ્ગિતે છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘‘નિક્ખમથ, મયં મહલ્લકતરા, અમ્હાકં એતં પાપુણાતી’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘ન મયં દસ્સામ, અમ્હેહિ પઠમં પટિજગ્ગિત’’ન્તિ વુત્તે તે ભિક્ખૂ પહરિંસુ. સત્તરસવગ્ગિયા મરણભયતજ્જિતા મહાવિરવં વિરવિંસુ. સત્થા તેસં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ આરોચિતે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના નામ એવં કત્તબ્બં, યો કરોતિ, સો ઇમં નામ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ પહારદાનસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૪૯ આદયો) પઞ્ઞાપેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ‘યથા અહં, તથેવ અઞ્ઞેપિ દણ્ડસ્સ તસન્તિ, મચ્ચુનો ભાયન્તી’તિ ઞત્વા પરો ન પહરિતબ્બો, ન ઘાતેતબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૯. ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો;

અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ.

તત્થ સબ્બે તસન્તીતિ સબ્બેપિ સત્તા અત્તનિ દણ્ડે પતન્તે તસ્સ દણ્ડસ્સ તસન્તિ. મચ્ચુનોતિ મરણસ્સાપિ ભાયન્તિયેવ. ઇમિસ્સા ચ દેસનાય બ્યઞ્જનં નિરવસેસં, અત્થો પન સાવસેસો. યથા હિ રઞ્ઞા ‘‘સબ્બે સન્નિપતન્તૂ’’તિ ભેરિયા ચરાપિતાયપિ રાજમહામત્તે ઠપેત્વા સેસા સન્નિપતન્તિ, એવમિધ ‘‘સબ્બે તસન્તી’’તિ વુત્તેપિ હત્થાજાનેય્યો અસ્સાજાનેય્યો ઉસભાજાનેય્યો ખીણાસવોતિ ઇમે ચત્તારો ઠપેત્વા અવસેસાવ તસન્તીતિ વેદિતબ્બા. ઇમેસુ હિ ખીણાસવો સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તા મરણકસત્તં અપસ્સન્તો ન ભાયતિ, ઇતરે તયો સક્કાયદિટ્ઠિયા બલવત્તા અત્તનો પટિપક્ખભૂતં સત્તં અપસ્સન્તા ન ભાયન્તીતિ. ન હનેય્ય ન ઘાતયેતિ યથા અહં, એવં અઞ્ઞેપિ સત્તાતિ નેવ પરં પહરેય્ય ન પહરાપેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ

સબ્બે તસન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેયેવ એકસ્મિઞ્હિ સમયે તેનેવ કારણેન પુરિમસિક્ખાપદે સત્તરસવગ્ગિયે પહરિંસુ. તેનેવ કારણેન તેસં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરિંસુ. ઇધાપિ સત્થા તેસં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ આરોચિતે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના નામ એવં કત્તબ્બં, યો કરોતિ, સો ઇમં નામ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ તલસત્તિકસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૫૪ આદયો) પઞ્ઞાપેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ‘યથા અહં, તથેવ અઞ્ઞેપિ દણ્ડસ્સ તસન્તિ, યથા ચ મય્હં, તથેવ નેસં જીવિતં પિય’ન્તિ ઞત્વા પરો ન પહરિતબ્બો ન ઘાટેતબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૦. ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બેસં જીવિતં પિયં;

અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ.

તત્થ સબ્બેસં જીવિતં પિયન્તિ ખીણાસવં ઠપેત્વા સેસસત્તાનં જીવિતં પિયં મધુરં, ખીણાસવો પન જીવિતે વા મરણે વા ઉપેક્ખકોવ હોતિ. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.