૨૬. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. પસાદબહુલબ્રાહ્મણવત્થુ

છિન્દ સોતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પસાદબહુલં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર બ્રાહ્મણો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તો અત્તનો ગેહે સોળસમત્તાનં ભિક્ખૂનં નિચ્ચભત્તં પટ્ઠપેત્વા ભિક્ખૂનં આગતવેલાય પત્તં ગહેત્વા ‘‘આગચ્છન્તુ ભોન્તો અરહન્તો, નિસીદન્તુ ભોન્તો અરહન્તો’’તિ યંકિઞ્ચિ વદન્તો અરહન્તવાદપટિસંયુત્તમેવ વદતિ. તેસુ પુથુજ્જના ‘‘અયં અમ્હેસુ અરહન્તસઞ્ઞી’’તિ ચિન્તયિંસુ, ખીણાસવા ‘‘અયં નો ખીણાસવભાવં જાનાતી’’તિ. એવં તે સબ્બેપિ કુક્કુચ્ચાયન્તા તસ્સ ગેહં નાગમિંસુ. સો દુક્ખી દુમ્મનો ‘‘કિન્નુ ખો, અય્યા, નાગચ્છન્તી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘કિં એતં, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ તસ્મિં અત્થે આરોચિતે ‘‘સાદિયથ પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, અરહન્તવાદ’’ન્તિ આહ. ‘‘ન સાદિયામ મયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવં સન્તે મનુસ્સાનં એતં પસાદભઞ્ઞં, અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, પસાદભઞ્ઞે, અપિ ચ ખો પન બ્રાહ્મણસ્સ અરહન્તેસુ અધિમત્તં પેમં, તસ્મા તુમ્હેહિપિ તણ્હાસોતં છેત્વા અરહત્તમેવ પત્તું યુત્ત’’ન્તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૩. ‘‘છિન્દ સોતં પરક્કમ્મ, કામે પનુદ બ્રાહ્મણ;

સઙ્ખારાનં ખયં ઞત્વા, અકતઞ્ઞૂસિ બ્રાહ્મણા’’તિ.

તત્થ પરક્કમ્માતિ તણ્હાસોતં નામ ન અપ્પમત્તકેન વાયામેન છિન્દિતું સક્કા, તસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તેન મહન્તેન પરક્કમેન પરક્કમિત્વા તં સોતં છિન્દ. ઉભોપિ કામે પનુદ નીહર. બ્રાહ્મણાતિ ખીણાસવાનં આલપનમેતં. સઙ્ખારાનન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખયં જાનિત્વા. અકતઞ્ઞૂતિ એવં સન્તે ત્વં સુવણ્ણાદીસુ કેનચિ અકતસ્સ નિબ્બાનસ્સ જાનનતો અકતઞ્ઞૂ નામ હોસીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પસાદબહુલબ્રાહ્મણવત્થુ પઠમં.

૨. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ

યદા દ્વયેસૂતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ તિંસમત્તા દિસાવાસિકા ભિક્ખૂ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સારિપુત્તત્થેરો તેસં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ઠિતકોવ ઇમં પઞ્હં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, દ્વે ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ, કતમે નુ ખો દ્વે ધમ્મા’’તિ? અથ નં સત્થા ‘‘દ્વે ધમ્માતિ ખો, સારિપુત્ત, સમથવિપસ્સના વુચ્ચન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૪. ‘‘યદા દ્વયેસુ ધમ્મેસુ, પારગૂ હોતિ બ્રાહ્મણો;

અથસ્સ સબ્બે સંયોગા, અત્થં ગચ્છન્તિ જાનતો’’તિ.

તત્થ યદાતિ યસ્મિં કાલે દ્વિધા ઠિતેસુ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ અભિઞ્ઞાપારગાદિવસેન અયં ખીણાસવો પારગૂ હોતિ, અથસ્સ વટ્ટસ્મિં સંયોજનસમત્થા સબ્બે કામયોગાદયો સંયોગા એવં જાનન્તસ્સ અત્થં પરિક્ખયં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. મારવત્થુ

યસ્સ પારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મારં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિરેકસ્મિં દિવસે અઞ્ઞતરો પુરિસો વિય હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, પારં પારન્તિ વુચ્ચતિ, કિન્નુ ખો એતં પારં નામા’’તિ. સત્થા ‘‘મારો અય’’ન્તિ વિદિત્વા, ‘‘પાપિમ, કિં તવ પારેન, તઞ્હિ વીતરાગેહિ પત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૫. ‘‘યસ્સ પારં અપારં વા, પારાપારં ન વિજ્જતિ;

વીતદ્દરં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ પારન્તિ અજ્ઝત્તિકાનિ છ આયતનાનિ. અપારન્તિ બાહિરાનિ છ આયતનાનિ. પારાપારન્તિ તદુભયં. ન વિજ્જતીતિ યસ્સ સબ્બમ્પેતં ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહણાભાવેન નત્થિ, તં કિલેસદરથાનં વિગમેન વીતદ્દરં સબ્બકિલેસેહિ વિસંયુત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મારવત્થુ તતિયં.

૪. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ

ઝાયિન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થા અત્તનો સાવકે, ‘બ્રાહ્મણા’તિ વદતિ, અહઞ્ચમ્હિ જાતિગોત્તેન બ્રાહ્મણો, મમ્પિ નુ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘નાહં જાતિગોત્તમત્તેન બ્રાહ્મણં વદામિ, ઉત્તમત્થં અરહત્તં અનુપ્પત્તમેવ પનેવં વદામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૬. ‘‘ઝાયિં વિરજમાસીનં, કતકિચ્ચમનાસવં;

ઉત્તમત્થમનુપ્પત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ ઝાયિન્તિ દુવિધેન ઝાનેન ઝાયન્તં કામરજેન વિરજં વને એકકમાસીનં ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસન્નં કિચ્ચાનં કતત્તા કતકિચ્ચં આસવાનં અભાવેન અનાસવં ઉત્તમત્થં અરહત્તં અનુપ્પત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ ચતુત્થં.

૫. આનન્દત્થેરવત્થુ

દિવા તપતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા મિગારમાતુપાસાદે વિહરન્તો આનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

પસેનદિ કોસલો કિર મહાપવારણાય સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો ગન્ધમાલાદીનિ આદાય વિહારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે કાળુદાયિત્થેરો ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો હોતિ, નામમેવ પનસ્સેતં, સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં. તસ્મિં પન ખણે ચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ, સૂરિયો અત્થમેતિ. આનન્દત્થેરો અત્થમેન્તસ્સ ચ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગચ્છન્તસ્સ ચ ચન્દસ્સ ઓભાસં ઓલોકેન્તો રઞ્ઞો સરીરોભાસં થેરસ્સ સરીરોભાસં તથાગતસ્સ ચ સરીરોભાસં ઓલોકેસિ. તત્થ સબ્બોભાસે અતિક્કમિત્વા સત્થાવ વિરોચતિ. થેરો સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ મમ ઇમે ઓભાસે ઓલોકેન્તસ્સ તુમ્હાકમેવ ઓભાસો રુચ્ચતિ. તુમ્હાકઞ્હિ સરીરં સબ્બોભાસે અતિક્કમિત્વા વિરોચતી’’તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘આનન્દ, સૂરિયો નામ દિવા વિરોચતિ, ચન્દો રત્તિં, રાજા અલઙ્કતકાલેયેવ, ખીણાસવે ગણસઙ્ગણિકં પહાય અન્તોસમાપત્તિયંયેવ વિરોચતિ, બુદ્ધા પન રત્તિમ્પિ દિવાપિ પઞ્ચવિધેન તેજેન વિરોચન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૭. ‘‘દિવા તપતિ આદિચ્ચો, રત્તિમાભાતિ ચન્દિમા;

સન્નદ્ધો ખત્તિયો તપતિ, ઝાયી તપતિ બ્રાહ્મણો;

અથ સબ્બમહોરત્તિં, બુદ્ધો તપતિ તેજસા’’તિ.

તત્થ દિવા તપતીતિ દિવા વિરોચતિ, રત્તિં પનસ્સ ગતમગ્ગોપિ ન પઞ્ઞાયતિ. ચન્દિમાતિ ચન્દોપિ અબ્ભાદીહિ વિમુત્તો રત્તિમેવ વિરોચતિ, નો દિવા. સન્નદ્ધોતિ સુવણ્ણમણિવિચિત્તેહિ સબ્બાભરણેહિ પટિમણ્ડિતો ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિક્ખિત્તોવ રાજા વિરોચતિ, ન અઞ્ઞાતકવેસેન ઠિતો. ઝાયીતિ ખીણાસવો પન ગણં વિનોદેત્વા ઝાયન્તોવ વિરોચતિ. તેજસાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો પન સીલતેજેન દુસ્સીલ્યતેજં, ગુણતેજેન નિગ્ગુણતેજં, પઞ્ઞાતેજેન દુપ્પઞ્ઞતેજં, પુઞ્ઞતેજેન અપુઞ્ઞતેજં, ધમ્મતેજેન અધમ્મતેજં પરિયાદિયિત્વા ઇમિના પઞ્ચવિધેન તેજસા નિચ્ચકાલમેવ વિરોચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

આનન્દત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણપબ્બજિતવત્થુ

બાહિતપાપોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણપબ્બજિતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર બ્રાહ્મણો બાહિરકપબ્બજ્જાય પબ્બજિત્વા ‘‘સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે ‘પબ્બજિતા’તિ વદતિ, અહઞ્ચમ્હિ પબ્બજિતો, મમ્પિ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘નાહં એત્તકેન ‘પબ્બજિતો’તિ વદામિ, કિલેસમલાનં પન પબ્બાજિતત્તા પબ્બજિતો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૮. ‘‘બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણો, સમચરિયા સમણોતિ વુચ્ચતિ;

પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા પબ્બજિતોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ સમચરિયાતિ સબ્બાકુસલાનિ સમેત્વા ચરણેન. તસ્માતિ યસ્મા બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણો, અકુસલાનિ સમેત્વા ચરણેન સમણોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા યો અત્તનો રાગાદિમલં પબ્બાજયન્તો વિનોદેન્તો ચરતિ, સોપિ તેન પબ્બાજનેન પબ્બજિતોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણપબ્બજિતો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણપબ્બજિતવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ

ન બ્રાહ્મણસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર ઠાને સમ્બહુલા મનુસ્સા ‘‘અહો અમ્હાકં, અય્યો, ખન્તિબલેન સમન્નાગતો, અઞ્ઞેસુ અક્કોસન્તેસુ વા પહરન્તેસુ વા કોપમત્તમ્પિ નત્થી’’તિ થેરસ્સ ગુણે કથયિંસુ. અથેકો મિચ્છાદિટ્ઠિકો બ્રાહ્મણો ‘‘કો એસ ન કુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અમ્હાકં થેરો’’તિ. ‘‘નં કુજ્ઝાપેન્તો ન ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થેતં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘તેન હિ અહં નં કુજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ? ‘‘સચે સક્કોસિ, કુજ્ઝાપેહી’’તિ. સો ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિસ્સ કત્તબ્બ’’ન્તિ થેરં ભિક્ખાય પવિટ્ઠં દિસ્વા પચ્છાભાગેન ગન્ત્વા પિટ્ઠિમજ્ઝે મહન્તં પાણિપ્પહારમદાસિ. થેરો ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ અનોલોકેત્વાવ ગતો. બ્રાહ્મણસ્સ સકલસરીરે ડાહો ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘અહો ગુણસમ્પન્નો, અય્યો’’તિ થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘કિં એત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં વીમંસનત્થાય તુમ્હે પહરિ’’ન્તિ આહ. ‘‘હોતુ ખમામિ તે’’તિ. ‘‘સચે મે, ભન્તે, ખમથ, મમ ગેહેયેવ નિસીદિત્વા ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ થેરસ્સ પત્તં ગણ્હિ, થેરોપિ પત્તં અદાસિ. બ્રાહ્મણો થેરં ગેહં નેત્વા પરિવિસિ.

મનુસ્સા કુજ્ઝિત્વા ‘‘ઇમિના અમ્હાકં નિરપરાધો અય્યો પહટો, દણ્ડેનપિસ્સ મોક્ખો નત્થિ, એત્થેવ નં મારેસ્સામા’’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદિહત્થા બ્રાહ્મણસ્સ ગેહદ્વારે અટ્ઠંસુ. થેરો ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તો બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે પત્તં અદાસિ. મનુસ્સા તં થેરેન સદ્ધિં ગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પત્તં ગહેત્વા બ્રાહ્મણં નિવત્તેથા’’તિ આહંસુ. કિં એતં ઉપાસકાતિ? બ્રાહ્મણેન તુમ્હે પહટા, મયમસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામાતિ. કિં પન તુમ્હે ઇમિના પહટા, ઉદાહુ અહન્તિ? તુમ્હે, ભન્તેતિ. ‘‘મં એસ પહરિત્વા ખમાપેસિ, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ મનુસ્સે ઉય્યોજેત્વા બ્રાહ્મણં નિવત્તાપેત્વા થેરો વિહારમેવ ગતો. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘કિં નામેતં સારિપુત્તત્થેરો યેન બ્રાહ્મણેન પહટો, તસ્સેવ ગેહે નિસીદિત્વા ભિક્ખં ગહેત્વા આગતો. થેરસ્સ પહટકાલતો પટ્ઠાય ઇદાનિ સો કસ્સ લજ્જિસ્સતિ, અવસેસે પોથેન્તો વિચરિસ્સતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણં પહરન્તો નામ નત્થિ, ગિહિબ્રાહ્મણેન પન સમણબ્રાહ્મણો પહટો ભવિસ્સતિ, કોધો નામેસ અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૮૯. ‘‘ન બ્રાહ્મણસ્સ પહરેય્ય, નાસ્સ મુઞ્ચેથ બ્રાહ્મણો;

ધી બ્રાહ્મણસ્સ હન્તારં, તતો ધી યસ્સ મુઞ્ચતિ.

૩૯૦. ‘‘ન બ્રાહ્મણસ્સેતદકિઞ્ચિ સેય્યો, યદા નિસેધો મનસો પિયેહિ;

યતો યતો હિંસમનો નિવત્તતિ, તતો તતો સમ્મતિમેવ દુક્ખ’’ન્તિ.

તત્થ પહરેય્યાતિ ‘‘ખીણાસવબ્રાહ્મણોહમસ્મી’’તિ જાનન્તો ખીણાસવસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા જાતિબ્રાહ્મણસ્સ ન પહરેય્ય. નાસ્સ મુઞ્ચેથાતિ સોપિ પહટો ખીણાસવબ્રાહ્મણો અસ્સ પહરિત્વા ઠિતસ્સ વેરં ન મુઞ્ચેથ, તસ્મિં કોપં ન કરેય્યાતિ અત્થો. ધી બ્રાહ્મણસ્સાતિ ખીણાસવબ્રાહ્મણસ્સ હન્તારં ગરહામિ. તતો ધીતિ યો પન તં પહરન્તં પટિપહરન્તો તસ્સ ઉપરિ વેરં મુઞ્ચતિ, તં તતોપિ ગરહામિયેવ.

એતદકિઞ્ચિ સેય્યોતિ યં ખીણાસવસ્સ અક્કોસન્તં વા અપચ્ચક્કોસનં, પહરન્તં વા અપ્પટિપહરણં, એતં તસ્સ ખીણાસવબ્રાહ્મણસ્સ ન કિઞ્ચિ સેય્યો, અપ્પમત્તકં સેય્યો ન હોતિ, અધિમત્તમેવ સેય્યોતિ અત્થો. યદા નિસેધો મનસો પિયેહીતિ કોધનસ્સ હિ કોધુપ્પાદોવ મનસો પિયો નામ. કોધો હિ પનેસ માતાપિતૂસુપિ બુદ્ધાદીસુપિ અપરજ્ઝતિ. તસ્મા યો અસ્સ તેહિ મનસો નિસેધો કોધવસેન ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહો, એતં ન કિઞ્ચિ સેય્યોતિ અત્થો. હિંસમનોતિ કોધમનો. સો તસ્સ યતો યતો વત્થુતો અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તો નિવત્તતિ. તતો તતોતિ તતો તતો વત્થુતો સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં નિવત્તતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. મહાપજાપતિગોતમીવત્થુ

યસ્સ કાયેન વાચાયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાપજાપતિં ગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ.

ભગવતા હિ અનુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તે અટ્ઠ ગરુધમ્મે મણ્ડનકજાતિયો પુરિસો સુરભિપુપ્ફદામં વિય સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા સપરિવારા મહાપજાપતિ ગોતમી ઉપસમ્પદં લભિ, અઞ્ઞો તસ્સા ઉપજ્ઝાયો વા આચરિયો વા નત્થિ. એવં લદ્ધૂપસમ્પદં થેરિં આરબ્ભ અપરેન સમયેન કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘મહાપજાપતિયા ગોતમિયા આચરિયુપજ્ઝાયા ન પઞ્ઞાયન્તિ, સહત્થેનેવ કાસાયાનિ ગણ્હી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ભિક્ખુનિયો કુક્કુચ્ચાયન્તિયો તાય સદ્ધિં નેવ ઉપોસથં ન પવારણં કરોન્તિ, તા ગન્ત્વા તથાગતસ્સપિ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા તાસં કથં સુત્વા ‘‘મયા મહાપજાપતિયા ગોતમિયા અટ્ઠ ગરુધમ્મા દિન્ના, અહમેવસ્સાચરિયો, અહમેવ ઉપજ્ઝાયો. કાયદુચ્ચરિતાદિવિરહિતેસુ ખીણાસવેસુ કુક્કુચ્ચં નામ ન કાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૧. ‘‘યસ્સ કાયેન વાચાય, મનસા નત્થિ દુક્કટં;

સંવુતં તીહિ ઠાનેહિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ દુક્કટન્તિ સાવજ્જં દુક્ખુદ્રયં અપાયસંવત્તનિકં કમ્મં. તીહિ ઠાનેહીતિ એતેહિ કાયાદીહિ તીહિ કારણેહિ કાયદુચ્ચરિતાદિપવેસનિવારણત્થાય દ્વારં પિહિતં, તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાપજાપતિગોતમીવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ

યમ્હાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિરાયસ્મા અસ્સજિત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તકાલતો પટ્ઠાય ‘‘યસ્સં દિસાયં થેરો વસતી’’તિ સુણાતિ, તતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તતોવ સીસં કત્વા નિપજ્જતિ. ભિક્ખૂ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો સારિપુત્તો, અજ્જાપિ દિસા નમસ્સમાનો વિચરતી’’તિ તમત્થં તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા થેરં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, સારિપુત્ત, દિસા નમસ્સન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, મમ દિસા નમસ્સનભાવં વા અનમસ્સનભાવં વા તુમ્હેવ જાનાથા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો દિસા નમસ્સતિ, અસ્સજિત્થેરસ્સ પન સન્તિકા ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તતાય અત્તનો આચરિયં નમસ્સતિ. યઞ્હિ આચરિયં નિસ્સાય ભિક્ખુ ધમ્મં વિજાનાતિ, તેન સો બ્રાહ્મણેન અગ્ગિ વિય સક્કચ્ચં નમસ્સિતબ્બોયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૨. ‘‘યમ્હા ધમ્મં વિજાનેય્ય, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં;

સક્કચ્ચં તં નમસ્સેય્ય, અગ્ગિહુત્તંવ બ્રાહ્મણો’’તિ.

તત્થ અગ્ગિહુત્તંવાતિ યથા બ્રાહ્મણો અગ્ગિહુત્તં સમ્મા પરિચરણેન ચેવ અઞ્જલિકમ્માદીહિ ચ સક્કચ્ચં નમસ્સતિ, એવં યમ્હા આચરિયા તથાગતપવેદિતં ધમ્મં વિજાનેય્ય, તં સક્કચ્ચં નમસ્સેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સારિપુત્તત્થેરવત્થુ નવમં.

૧૦. જટિલબ્રાહ્મણવત્થુ

ન જટાહીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં જટિલબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ‘‘અહં માતિતો ચ પિતિતો ચ સુજાતો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો. સચે સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે બ્રાહ્મણાતિ વદતિ, મમ્પિ નુ ખો તથા વત્તું વટ્ટતી’’તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા ‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, જટામત્તેન, ન જાતિગોત્તમત્તેન બ્રાહ્મણં વદામિ, પટિવિદ્ધસચ્ચમેવ પનાહં બ્રાહ્મણોતિ વદામી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૩. ‘‘ન જટાહિ ન ગોત્તેન, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;

યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, સો સુચી સો ચ બ્રાહ્મણો’’તિ.

તત્થ સચ્ચન્તિ યસ્મિં પુગ્ગલે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતં સચ્ચઞાણઞ્ચેવ નવવિધો ચ લોકુત્તરધમ્મો અત્થિ, સો સુચિ, સો બ્રાહ્મણો ચાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

જટિલબ્રાહ્મણવત્થુ દસમં.

૧૧. કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ

કિં તેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો એકં વગ્ગુલિવતં કુહકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર વેસાલિનગરદ્વારે એકં કકુધરુક્ખં આરુય્હ દ્વીહિ પાદેહિ રુક્ખસાખં ગણ્હિત્વા અધોસિરો ઓલમ્બન્તો ‘‘કપિલાનં મે સતં દેથ, કહાપણે દેથ, પરિચારિકં દેથ, નો ચે દસ્સથ, ઇતો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ. તથાગતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ નગરં પવિસનકાલે ભિક્ખૂ તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા નિક્ખમનકાલેપિ નં તથેવ ઓલમ્બન્તં પસ્સિંસુ. નાગરાપિ ‘‘અયં પાતોવ પટ્ઠાય એવં ઓલમ્બન્તો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા નગરવિનાસભીતા ‘‘યં સો યાચતિ, સબ્બં દેમા’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અદંસુ. સો ઓતરિત્વા સબ્બં ગહેત્વા અગમાસિ. ભિક્ખૂ વિહારૂપચારે તં ગાવિં વિય વિરવિત્વા ગચ્છન્તં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા ‘‘લદ્ધં તે, બ્રાહ્મણ, યથાપત્થિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, લદ્ધં મે’’તિ સુત્વા અન્તોવિહારં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સો કુહકચોરો, પુબ્બેપિ કુહકચોરોયેવ અહોસિ. ઇદાનિ પનેસ બાલજનં વઞ્ચેતિ, તદા પન પણ્ડિતે વઞ્ચેતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતમાહરિ.

અતીતે એકં કાસિકગામં નિસ્સાય એકો કુહકતાપસો વાસં કપ્પેસિ. તં એકં કુલં પટિજગ્ગિ. દિવા ઉપ્પન્નખાદનીયભોજનીયતો અત્તનો પુત્તાનં વિય તસ્સપિ એકં કોટ્ઠાસં દેતિ, સાયં ઉપ્પન્નકોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે દેતિ. અથેકદિવસં સાયં ગોધમંસં લભિત્વા સાધુકં પચિત્વા તતો કોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે તસ્સ અદંસુ. તાપસો મંસં ખાદિત્વાવ રસતણ્હાય બદ્ધો ‘‘કિં મંસં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગોધમંસ’’ન્તિ સુત્વા ભિક્ખાય ચરિત્વા સપ્પિદધિકટુકભણ્ડાદીનિ ગહેત્વા પણ્ણસાલં ગન્ત્વા એકમન્તં ઠપેસિ. પણ્ણસાલાય પન અવિદૂરે એકસ્મિં વમ્મિકે ગોધરાજા વિહરતિ. સો કાલેન કાલં તાપસં વન્દિતું આગચ્છતિ. તંદિવસં પનેસ ‘‘તં વધિસ્સામી’’તિ દણ્ડં પટિચ્છાદેત્વા તસ્સ વમ્મિકસ્સ અવિદૂરે ઠાને નિદ્દાયન્તો વિય નિસીદિ. ગોધરાજા વમ્મિકતો નિક્ખમિત્વા તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તોવ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ન મે અજ્જ આચરિયસ્સ આકારો રુચ્ચતી’’તિ તતોવ નિવત્તિ. તાપસો તસ્સ નિવત્તનભાવં ઞત્વા તસ્સ મારણત્થાય દણ્ડં ખિપિ, દણ્ડો વિરજ્ઝિત્વા ગતો. ગોધરાજાપિ ધમ્મિકં પવિસિત્વા તતો સીસં નીહરિત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો તાપસં આહ –

‘‘સમણં તં મઞ્ઞમાનો, ઉપગચ્છિમસઞ્ઞતં;

સો મં દણ્ડેન પાહાસિ, યથા અસમણો તથા.

‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;

અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૭-૯૮);

અથ નં તાપસો અત્તનો સન્તકેન પલોભેતું એવમાહ –

‘‘એહિ ગોધ નિવત્તસ્સુ, ભુઞ્જ સાલીનમોદનં;

તેલં લોણઞ્ચ મે અત્થિ, પહૂતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૯);

તં સુત્વા ગોધરાજા ‘‘યથા યથા ત્વં કથેસિ, તથા તથા મે પલાયિતુકામતાવ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એસ ભિય્યો પવેક્ખામિ, વમ્મિકં સતપોરિસં;

તેલં લોણઞ્ચ કિત્તેસિ, અહિતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૦૦);

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘અહં એત્તકં કાલં તયિ સમણસઞ્ઞં અકાસિં, ઇદાનિ પન તે મં પહરિતુકામતાય દણ્ડો ખિત્તો, તસ્સ ખિત્તકાલેયેવ અસમણો જાતો. કિં તાદિસસ્સ દુપ્પઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ જટાહિ, કિં સખુરેન અજિનચમ્મેન. અબ્ભન્તરઞ્હિ તે ગહનં, કેવલં બાહિરમેવ પરિમજ્જસી’’તિ આહ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા ‘‘તદા એસ કુહકો તાપસો અહોસિ, ગોધરાજા પન અહમેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા તદા ગોધપણ્ડિતેન તસ્સ નિગ્ગહિતકારણં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૪. ‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;

અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૮);

તત્થ કિં તે જટાહીતિ અમ્ભો દુપ્પઞ્ઞ તવ બદ્ધાહિપિ ઇમાહિ જટાહિ સખુરાય નિવત્થાયપિ ઇમાય અજિનચમ્મસાટિકાય ચ કિમત્થોતિ. અબ્ભન્તરન્તિ અબ્ભન્તરઞ્હિ તે રાગાદિકિલેસગહનં, કેવલં હત્થિલણ્ડં અસ્સલણ્ડં વિય મટ્ઠં બાહિરં પરિમજ્જસીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ એકાદસમં.

૧૨. કિસાગોતમીવત્થુ

પંસુકૂલધરન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તો કિસાગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ.

તદા કિર સક્કો પઠમયામાવસાને દેવપરિસાય સદ્ધિં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તે સારણીયધમ્મકથં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે કિસાગોતમી ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ આકાસેનાગન્ત્વા સક્કં દિસ્વા નિવત્તિ. સો તં વન્દિત્વા નિવત્તન્તિં દિસ્વા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કા નામેસા, ભન્તે, આગચ્છમાનાવ તુમ્હે દિસ્વા નિવત્તતી’’તિ? સત્થા ‘‘કિસાગોતમી નામેસા, મહારાજ, મમ ધીતા પંસુકૂલિકત્થેરીનં અગ્ગા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૫. ‘‘પંસુકૂલધરં જન્તું, કિસં ધમનિસન્થતં;

એકં વનસ્મિં ઝાયન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ કિસન્તિ પંસુકૂલિકા હિ અત્તનો અનુરૂપં પટિપદં પૂરેન્તા અપ્પમંસલોહિતા ચેવ હોન્તિ ધમનિસન્થતગત્તા ચ, તસ્મા એવમાહ. એકં વનસ્મિન્તિ વિવિત્તટ્ઠાને એકકં વનસ્મિં ઝાયન્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કિસાગોતમીવત્થુ દ્વાદસમં.

૧૩. એકબ્રાહ્મણવત્થુ

ન ચાહન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ‘‘સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે બ્રાહ્મણાતિ વદતિ અહઞ્ચમ્હિ બ્રાહ્મણયોનિયં નિબ્બત્તો, મમ્પિ નુ ખો એવં વત્તું વટ્ટતી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા ‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણયોનિયં નિબ્બત્તમત્તેનેવં વદામિ, યો પન અકિઞ્ચનો અગહણો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૬. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવં;

ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો;

અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ યોનિજન્તિ યોનિયં જાતં. મત્તિસમ્ભવન્તિ બ્રાહ્મણિયા માતુ સન્તકે ઉદરસ્મિં સમ્ભૂતં. ભોવાદીતિ સો પન આમન્તનાદીસુ ‘‘ભો, ભો’’તિ વત્વા વિચરન્તો ભોવાદિ નામ હોતિ, સચે રાગાદીહિ કિઞ્ચનેહિ સકિઞ્ચનો. અહં પન રાગાદીહિ અકિઞ્ચનં ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનાદાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

એકબ્રાહ્મણવત્થુ તેરસમં.

૧૪. ઉગ્ગસેનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ

સબ્બસંયોજનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ઉગ્ગસેનં નામ સેટ્ઠિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘મુઞ્ચ પુરે મુઞ્ચ પચ્છતો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૮) ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતમેવ.

તદા હિ સત્થા, ‘‘ભન્તે, ઉગ્ગસેનો ‘ન ભાયામી’તિ વદતિ, અભૂતેન મઞ્ઞે અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ ભિક્ખૂહિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તસદિસા છિન્નસંયોજના ન ભાયન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૭. ‘‘સબ્બસંયોજનં છેત્વા, યો વે ન પરિતસ્સતિ;

સઙ્ગાતિગં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ સબ્બસંયોજનન્તિ દસવિધસંયોજનં. ન પરિતસ્સતીતિ તણ્હાય ન ભાયતિ. તમહન્તિ તં અહં રાગાદીનં સઙ્ગાનં અતીતત્તા સઙ્ગાતિગં, ચતુન્નમ્પિ યોગાનં અભાવેન વિસંયુત્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ઉગ્ગસેનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ ચુદ્દસમં.

૧૫. દ્વેબ્રાહ્મણવત્થુ

છેત્વા નદ્ધિન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દ્વે બ્રાહ્મણે આરબ્ભ કથેસિ.

તેસુ કિરેકસ્સ ચૂળરોહિતો નામ ગોણો અહોસિ, એકસ્સ મહારોહિતો નામ. તે એકદિવસં ‘‘તવ ગોણો બલવા, મમ ગોણો બલવા’’તિ વિવદિત્વા ‘‘કિં નો વિવાદેન, પાજેત્વા જાનિસ્સામા’’તિ અચિરવતીતીરે સકટં વાલુકાય પૂરેત્વા ગોણે યોજયિંસુ. તસ્મિં ખણે ભિક્ખૂપિ ન્હાયિતું તત્થ ગતા હોન્તિ. બ્રાહ્મણા ગોણે પાજેસું. સકટં નિચ્ચલં અટ્ઠાસિ, નદ્ધિવરત્તા પન છિજ્જિંસુ. ભિક્ખૂ દિસ્વા વિહારં ગન્ત્વા તમત્થં સત્થુ આરોચયિંસુ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, બાહિરા એતા નદ્ધિવરત્તા, યો કોચિ એતા છિન્દતેવ, ભિક્ખુના પન અજ્ઝત્તિકં કોધનદ્ધિઞ્ચેવ તણ્હાવરત્તઞ્ચ છિન્દિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૮. ‘‘છેત્વા નદ્ધિં વરત્તઞ્ચ, સન્દાનં સહનુક્કમં;

ઉક્ખિત્તપલિઘં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ નદ્ધિન્તિ નય્હનભાવેન પવત્તં કોધં. વરત્તન્તિ બન્ધનભાવેન પવત્તં તણ્હં. સન્દાનં સહનુક્કમન્તિ અનુસયાનુક્કમસહિતં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિસન્દાનં, ઇદં સબ્બમ્પિ છિન્દિત્વા ઠિતં અવિજ્જાપલિઘસ્સ ઉક્ખિત્તત્તા ઉક્ખિત્તપલિઘં, ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધં તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

દ્વેબ્રાહ્મણવત્થુ પન્નરસમં.

૧૬. અક્કોસકભારદ્વાજવત્થુ

અક્કોસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અક્કોસકભારદ્વાજં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ હિ ભાતુ ભારદ્વાજસ્સ ધનઞ્જાની નામ બ્રાહ્મણી સોતાપન્ના અહોસિ. સા ખીપિત્વાપિ કાસિત્વાપિ પક્ખલિત્વાપિ ‘‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. સા એકદિવસં બ્રાહ્મણપરિવેસનાય પવત્તમાનાય પક્ખલિત્વા તથેવ મહાસદ્દેન ઉદાનં ઉદાનેસિ. બ્રાહ્મણો કુજ્ઝિત્વા ‘‘એવમેવાયં વસલી યત્થ વા તત્થ વા પક્ખલિત્વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ તે, વસલિ, ગન્ત્વા તસ્સ સત્થુનો વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં સા ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, નાહં તં પસ્સામિ, યો તસ્સ ભગવતો વાદં આરોપેય્ય, અપિ ચ ગન્ત્વા તં ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છસ્સૂ’’તિ આહ. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અવન્દિત્વાવ એકમન્તં ઠિતો પઞ્હં પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કિંસુ છેત્વા સુખં સેતિ, કિંસુ છેત્વા ન સોચતિ;

કિસ્સસ્સુ એકધમ્મસ્સ, વધં રોચેસિ ગોતમા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૭);

અથસ્સ પઞ્હં બ્યાકરોન્તો સત્થા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કોધં છેત્વા સુખં સેતિ, કોધં છેત્વા ન સોચતિ;

કોધસ્સ વિસમૂલસ્સ, મધુરગ્ગસ્સ બ્રાહ્મણ;

વધં અરિયા પસંસન્તિ, તઞ્હિ છેત્વા ન સોચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૭);

સો સત્થરિ પસીદિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથસ્સ કનિટ્ઠો અક્કોસકભારદ્વાજો ‘‘ભાતા કિર મે પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા કુદ્ધો આગન્ત્વા સત્થારં અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસિ. સોપિ સત્થારા અતિથીનં ખાદનીયાદિદાનઓપમ્મેન સઞ્ઞત્તો સત્થરિ પસન્નો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અપરેપિસ્સ સુન્દરિકભારદ્વાજો બિલિઙ્ગકભારદ્વાજોતિ દ્વે કનિટ્ઠભાતરો સત્થારં અક્કોસન્તાવ સત્થારા વિનીતા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, અચ્છરિયા વત બુદ્ધગુણા, ચતૂસુ નામ ભાતિકેસુ અક્કોસન્તેસુ સત્થા કિઞ્ચિ અવત્વા તેસંયેવ પતિટ્ઠા જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, અહં મમ ખન્તિબલેન સમન્નાગતત્તા દુટ્ઠેસુ અદુસ્સન્તો મહાજનસ્સ પતિટ્ઠા હોમિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –