૩૩. જટિલત્થેરવત્થુ

યોધ તણ્હન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો જટિલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે કિર બારાણસિયં દ્વે ભાતરો કુટુમ્બિકા મહન્તં ઉચ્છુખેત્તં કારેસું. અથેકદિવસં કનિટ્ઠભાતા ઉચ્છુખેત્તં ગન્ત્વા ‘‘એકં જેટ્ઠભાતિકસ્સ દસ્સામિ, એકં મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ દ્વે ઉચ્છુયટ્ઠિયો રસસ્સ અનિક્ખમનત્થાય છિન્નટ્ઠાને બન્ધિત્વા ગણ્હિ. તદા કિર ઉચ્છૂનં યન્તેન પીળનકિચ્ચં નત્થિ, અગ્ગે વા મૂલે વા છિન્દિત્વા ઉક્ખિત્તકાલે ધમ્મકરણતો ઉદકં વિય સયમેવ રસો નિક્ખમતિ. તસ્સ પન ખેત્તતો ઉચ્છુયટ્ઠિયો ગહેત્વા આગમનકાલે ગન્ધમાદને પચ્ચેકબુદ્ધો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ નુ ખો અજ્જ અનુગ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ઉપધારેન્તો તં અત્તનો ઞાણજાલે પવિટ્ઠં દિસ્વા સઙ્ગહં કાતું સમત્થભાવઞ્ચ ઞત્વા પત્તચીવરં આદાય ઇદ્ધિયા આગન્ત્વા તસ્સ પુરતો અટ્ઠાસિ. સો તં દિસ્વાવ પસન્નચિત્તો ઉત્તરસાટકં ઉચ્ચતરે ભૂમિપદેસે અત્થરિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથા’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધં નિસીદાપેત્વા ‘‘પત્તં ઉપનામેથા’’તિ ઉચ્છુયટ્ઠિયા બન્ધનટ્ઠાનં મોચેત્વા પત્તસ્સ ઉપરિ અકાસિ, રસો ઓતરિત્વા પત્તં પૂરેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધેન તસ્મિં રસે પીતે ‘‘સાધુકં વત મે અય્યેન રસો પીતો. સચે મે જેટ્ઠભાતિકો મૂલં આહરાપેસ્સતિ, મૂલં દસ્સામિ. સચે પત્તિં આહરાપેસ્સતિ, પત્તિં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, પત્તં મે ઉપનામેથા’’તિ દુતિયમ્પિ ઉચ્છુયટ્ઠિં મોચેત્વા રસં અદાસિ. ‘‘ભાતા મે ઉચ્છુખેત્તતો અઞ્ઞં ઉચ્છું આહરિત્વા ખાદિસ્સતી’’તિ એત્તકમ્પિ કિરસ્સ વઞ્ચનચિત્તં નાહોસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો પન પઠમં ઉચ્છુરસસ્સ પીતત્તા તં ઉચ્છુરસં અઞ્ઞેહિપિ સદ્ધિં સંવિભજિતુકામો હુત્વા ગહેત્વાવ નિસીદિ. સો તસ્સ આકારં ઞત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યો અયં મયા દિન્નો અગ્ગરસો, ઇમસ્સ નિસ્સન્દેન દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા પરિયોસાને તુમ્હેહિ પત્તધમ્મમેવ પાપુણેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિસ્સ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા ‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હ’’ન્તિ દ્વીહિ ગાથાહિ અનુમોદનં કત્વા યથા સો પસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠહિત્વા આકાસેન ગન્ધમાદનં ગન્ત્વા પઞ્ચન્નં પચ્ચેકબુદ્ધસતાનં તં રસં અદાસિ.

સો તં પાટિહારિયં દિસ્વા ભાતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કહં ગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘ઉચ્છુખેત્તં ઓલોકેતું ગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કિં તાદિસેન ઉચ્છુખેત્તં ગતેન, નનુ નામ એકં વા દ્વે વા ઉચ્છુયટ્ઠિયો આદાય આગન્તબ્બં ભવેય્યા’’તિ ભાતરા વુત્તો – ‘‘આમ, ભાતિક, દ્વે મે ઉચ્છુયટ્ઠિયો ગહિતા, એકં પન પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા મમ ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં દત્વા ‘મૂલં વા પત્તિં વા દસ્સામી’તિ તુમ્હાકમ્પિ મે ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસો દિન્નો, કિં નુ ખો તસ્સ મૂલં ગણ્હિસ્સથ, ઉદાહુ પત્તિ’’ન્તિ આહ. ‘‘કિં પન પચ્ચેકબુદ્ધેન કત’’ન્તિ? ‘‘મમ ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં પિવિત્વા તુમ્હાકં ઉચ્છુયટ્ઠિતો રસં આદાય આકાસેન ગન્ધમાદનં ગન્ત્વા પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં અદાસી’’તિ. સો તસ્મિં કથેન્તેયેવ નિરન્તરં પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો હુત્વા ‘‘તેન મે પચ્ચેકબુદ્ધેન દિટ્ઠધમ્મસ્સેવ અધિગમો ભવેય્યા’’તિ પત્થનં અકાસિ. એવં કનિટ્ઠેન તિસ્સો સમ્પત્તિયો પત્થિતા, જેટ્ઠેન પન એકપદેનેવ અરહત્તં પત્થિતન્તિ ઇદં તેસં પુબ્બકમ્મં.

તે યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપયિંસુ. તેસં દેવલોકે ઠિતકાલેયેવ વિપસ્સી સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિ. તેપિ દેવલોકતો ચવિત્વા બન્ધુમતિયા એકસ્મિં કુલગેહે જેટ્ઠો જેટ્ઠોવ, કનિટ્ઠો કનિટ્ઠોવ હુત્વા પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ. તેસુ જેટ્ઠસ્સ સેનોતિ નામં અકંસુ, કનિટ્ઠસ્સ અપરાજિતોતિ. તેસુ વયપ્પત્તકાલે કુટુમ્બં સણ્ઠાપેત્વા વિહરન્તેસુ ‘‘બુદ્ધરતનં લોકે ઉપ્પન્નં, ધમ્મરતનં, સઙ્ઘરતનં, દાનાનિ દેથ, પુઞ્ઞાનિ કરોથ, અજ્જ અટ્ઠમી, અજ્જ ચાતુદ્દસી, અજ્જ પન્નરસી, ઉપોસથં કરોથ, ધમ્મં સુણાથા’’તિ ધમ્મઘોસકસ્સ બન્ધુમતીનગરે ઘોસનં સુત્વા મહાજનં પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છન્તં દિસ્વા સેનકુટુમ્બિકો ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ વુત્તે ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ તેહિ સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ.

સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સો સત્થુ ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સત્થા ‘‘અત્થિ પન તે અપલોકેતબ્બા ઞાતકા’’તિ પુચ્છિ. અત્થિ, ભન્તેતિ. તેન હિ અપલોકેત્વા એહીતિ. સો કનિટ્ઠસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘યં ઇમસ્મિં કુલે સાપતેય્યં, તં સબ્બં તવ હોતૂ’’તિ આહ. તુમ્હે પન, સામીતિ. અહં સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામીતિ. સામિ કિં વદેથ, અહં માતરિ મતાય માતરં વિય, પિતરિ મતે પિતરં વિય તુમ્હે અલત્થં, ઇદં કુલં મહાભોગં, ગેહે ઠિતેનેવ સક્કા પુઞ્ઞાનિ કાતું, મા એવં કરિત્થાતિ. મયા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મો સુતો, ન સક્કા તં અગારમજ્ઝે ઠિતેન પૂરેતું, પબ્બજિસ્સામેવાહં, ત્વં નિવત્તાહીતિ. એવં સો કનિટ્ઠં નિવત્તાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. કનિટ્ઠોપિ ‘‘ભાતુ પબ્બજિતસક્કારં કરિસ્સામી’’તિ સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ભાતરં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ અત્તનો ભવનિસ્સરણં કતં, અહં પન પઞ્ચહિ કામગુણેહિ બદ્ધો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતું ન સક્કોમિ, મય્હં ગેહે ઠિતસ્સેવ અનુચ્છવિકં મહન્તં પુઞ્ઞકમ્મં આચિક્ખથા’’તિ. અથ નં થેરો ‘‘સાધુ સાધુ, પણ્ડિત, સત્થુ ગન્ધકુટિં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા નાનાદારૂનિ આહરાપેત્વા થમ્ભાદીનં અત્થાય તચ્છાપેત્વા એકં સુવણ્ણખચિતં, એકં રજતખચિતં, એકં મણિખચિતન્તિ સબ્બાનિ સત્તરતનખચિતાનિ કારેત્વા તેહિ ગન્ધકુટિં કારેત્વા સત્તરતનખચિતાહેવ છદનિટ્ઠકાહિ છાદાપેસિ. ગન્ધકુટિયા કરણકાલેયેવ પન તં અત્તના સમાનનામકો અપરાજિતોયેવ નામ ભાગિનેય્યો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહમ્પિ કરિસ્સામિ, મય્હમ્પિ પત્તિં દેથ માતુલા’’તિ આહ. ન દેમિ, તાત, અઞ્ઞેહિ અસાધારણં કરિસ્સામીતિ. સો બહુમ્પિ યાચિત્વા પત્તિં અલભમાનો ‘‘ગન્ધકુટિયા પુરતો કુઞ્જરસાલં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ સત્તરતનમયં કુઞ્જરસાલં કારેસિ. સો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મેણ્ડકસેટ્ઠિ હુત્વા નિબ્બત્તિ.

ગન્ધકુટિયં પન સત્તરતનમયાનિ તીણિ મહાવાતપાનાનિ અહેસું. તેસં અભિમુખે હેટ્ઠા સુધાપરિકમ્મકતા તિસ્સો પોક્ખરણિયો કારેત્વા ચતુજ્જાતિકગન્ધોદકસ્સ પૂરેત્વા અપરાજિતો, ગહપતિ, પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ રોપાપેસિ તથાગતસ્સ અન્તો નિસિન્નકાલે વાતવેગેન સમુટ્ઠિતાહિ રેણુવટ્ટીહિ સરીરસ્સ ઓકિરણત્થં. ગન્ધકુટિથૂપિકાય કપલ્લં રત્તસુવણ્ણમયં અહોસિ, પવાળમયા સિખરા, હેટ્ઠા મણિમયા છદનિટ્ઠકા. ઇતિ સા નચ્ચન્તો વિય મોરો સોભમાના અટ્ઠાસિ. સત્તસુ પન રતનેસુ કોટ્ટેતબ્બયુત્તકં કોટ્ટેત્વા ઇતરં સકલમેવ ગહેત્વા જણ્ણુમત્તેન ઓધિના ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા પરિવેણં પૂરેસિ.

એવં ગન્ધકુટિં નિટ્ઠાપેત્વા અપરાજિતો, ગહપતિ, ભાતિકત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, નિટ્ઠિતા ગન્ધકુટિ, પરિભોગમસ્સા પચ્ચાસીસામિ, પરિભોગેન કિર મહન્તં પુઞ્ઞં હોતી’’તિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમિના કિર વો કુટુમ્બિકેન ગન્ધકુટિ કારિતા, ઇદાનિ પન પરિભોગં પચ્ચાસીસતી’’તિ આહ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિઅભિમુખં ગન્ત્વા ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા પરિક્ખિત્તરતનરાસિં ઓલોકેન્તો દ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. અથ નં કુટુમ્બિકો ‘‘પવિસથ, ભન્તે’’તિ આહ. સત્થા તત્થેવ ઠત્વા તતિયવારે તસ્સ ભાતિકત્થેરં ઓલોકેસિ. સો ઓલોકિતાકારેનેવ ઞત્વા કનિટ્ઠભાતરં આહ – ‘‘એહિ, તાત, ‘મમેવ રક્ખા ભવિસ્સતિ, તુમ્હે યથાસુખં વસથા’તિ સત્થારં વદેહી’’તિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યથા મનુસ્સા રુક્ખમૂલે પવિસિત્વા અનપેક્ખા પક્કમન્તિ, યથા વા નદિં તરિત્વા ઉળુમ્પં અનપેક્ખા પરિચ્ચજન્તિ, એવં અનપેક્ખા હુત્વા તુમ્હે વસથા’’તિ આહ. કિમત્થં પન સત્થા અટ્ઠાસિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘બુદ્ધાનં સન્તિકં પુરેભત્તમ્પિ પચ્છાભત્તમ્પિ બહૂ આગચ્છન્તિ, તેસુ રતનાનિ આદાય પક્કમન્તેસુ ન સક્કા અમ્હેહિ વારેતું, પરિવેણમ્હિ એત્તકે રતને વોકિણ્ણે અત્તનો ઉપટ્ઠાકે હરન્તેપિ ન વારેતીતિ કુટુમ્બિકો મયિ આઘાતં કત્વા અપાયૂપગો ભવેય્યા’’તિ ઇમિના કારણેન અટ્ઠાસિ. તેન પન, ‘‘ભન્તે, મમેવ રક્ખા ભવિસ્સતિ, તુમ્હે વસથા’’તિ વુત્તે પાવિસિ.

કુટુમ્બિકો સમન્તા રક્ખં ઠપેત્વા મનુસ્સે આહ – ‘‘તાતા, ઉચ્છઙ્ગેન વા પચ્છિપસિબ્બકેહિ વા આદાય ગચ્છન્તે વારેય્યાથ, હત્થેન ગહેત્વા ગચ્છન્તે પન મા વારયિત્થા’’તિ. અન્તોનગરેપિ આરોચાપેસિ ‘‘મયા ગન્ધકુટિપરિવેણે સત્ત રતનાનિ ઓકિણ્ણાનિ, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા ગચ્છન્તા દુગ્ગતમનુસ્સા ઉભો હત્થે પૂરેત્વા ગણ્હન્તુ, સુખિતાપિ એકેન ગણ્હન્તૂ’’તિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘સદ્ધા તાવ ધમ્મં સોતુકામા ગમિસ્સન્તિયેવ, અસ્સદ્ધાપિ પન ધનલોભેન ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા દુક્ખતો મુચ્ચિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા જનસઙ્ગહત્થાય એવં આરોચાપેસિ. મહાજનો તેન વુત્તનિયામેનેવ રતનાનિ ગણ્હિ. સકિં ઓકિણ્ણરતનેસુ ખીણેસુ યાવતતિયં જણ્ણુમત્તેન ઓધિના ઓકિરાપેસિયેવ. સત્થુ પન પાદમૂલે તિપુસમત્તં અનગ્ઘં મણિરતનં ઠપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સત્થુ સરીરતો સુવણ્ણવણ્ણાય પભાય સદ્ધિં મણિપભં ઓલોકેન્તાનં તિત્તિ નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવમકાસિ. મહાજનોપિ અતિત્તોવ ઓલોકેસિ.

અથેકદિવસં એકો મિચ્છાદિટ્ઠિકબ્રાહ્મણો ‘‘સત્થુ કિર પાદમૂલે મહગ્ઘં મણિરતનં નિક્ખિત્તં, હરિસ્સામિ ન’’ન્તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિતું આગતસ્સ મહાજનસ્સ અન્તરેન પાવિસિ. કુટુમ્બિકો તસ્સ પવિસનાકારેનેવ ‘‘મણિં ગણ્હિતુકામો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘અહો વત ન ગણ્હેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. સોપિ સત્થારં વન્દન્તો વિય પાદમૂલે હત્થં ઉપનામેત્વા મણિં ગહેત્વા ઓવટ્ટિકાય કત્વા પક્કામિ. કુટુમ્બિકો તસ્મિં ચિત્તં પસાદેતું નાસક્ખિ. સો ધમ્મકથાવસાને સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મયા તિક્ખત્તું ગન્ધકુટિં પરિક્ખિપિત્વા જણ્ણુમત્તેન ઓધિના સત્ત રતનાનિ ઓકિણ્ણાનિ, તાનિ મે ગણ્હન્તેસુ આઘાતો નામ નાહોસિ, ચિત્તં ભિય્યો ભિય્યો પસીદિયેવ. અજ્જ પન ‘અહો વતાયં બ્રાહ્મણો મણિં ન ગણ્હેય્યા’તિ ચિન્તેત્વા તસ્મિં મણિં આદાય ગતે ચિત્તં પસાદેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘નનુ, ઉપાસક, અત્તનો સન્તકં પરેહિ અનાહરણીયં કાતું સક્કોસી’’તિ નયં અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અજ્જ આદિં કત્વા મમ સન્તકં દસિકસુત્તમત્તમ્પિ મં અભિભવિત્વા અનેકસતાપિ રાજાનો વા ચોરા વા ગણ્હિતું સમત્થા નામ મા હોન્તુ, અગ્ગિનાપિ મમ સન્તકં મા ડય્હતુ, ઉદકેનપિ મા વુય્હતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થાપિસ્સ ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. સો ગન્ધકુટિમહં કરોન્તો અટ્ઠસટ્ઠિયા ભિક્ખુસતસહસ્સાનં અન્તોવિહારેયેવ નવ માસે મહાદાનં દત્વા દાનપરિયોસાને સબ્બેસં તિચીવરં અદાસિ. સઙ્ઘનવકસ્સ ચીવરસાટકા સહસ્સગ્ઘનકા અહેસું.

સો એવં યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એત્તકં કાલં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે એકસ્મિં સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અડ્ઢમાસાધિકે નવ માસે માતુકુચ્છિયં વસિ. જાતદિવસે પનસ્સ સકલનગરે સબ્બાવુધાનિ પજ્જલિંસુ, સબ્બેસં કાયરૂળ્હાનિ આભરણાનિપિ પજ્જલિતાનિ વિય ઓભાસં મુઞ્ચિંસુ, નગરં એકપજ્જોતં અહોસિ. સેટ્ઠિપિ પાતોવ રાજૂપટ્ઠાનં અગમાસિ. અથ નં રાજા પુચ્છિ – ‘‘અજ્જ સબ્બાવુધાનિ પજ્જલિંસુ, નગરં એકપજ્જોતં જાતં, જાનાસિ નુ ખો એત્થ કારણ’’ન્તિ? ‘‘જાનામિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં, સેટ્ઠી’’તિ? ‘‘મમ ગેહે તુમ્હાકં દાસો જાતો, તસ્સ પુઞ્ઞતેજેનેવં અહોસી’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો ચોરો ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘નત્થેતં, દેવ, પુઞ્ઞવા સત્તો કતાભિનીહારો’’તિ. ‘‘તેન હિ નં સમ્મા પોસેતું વટ્ટતિ, ઇદમસ્સ ખીરમૂલં હોતૂ’’તિ દેવસિકં સહસ્સં પટ્ઠપેસિ. અથસ્સ નામગહણદિવસે સકલનગરસ્સ એકપજ્જોતભૂતત્તા જોતિકોત્વેવ નામં કરિંસુ.

અથસ્સ વયપ્પત્તકાલે ગેહકરણત્થાય ભૂમિતલે સોધિયમાને સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો ‘‘કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ ઉપધારયમાનો ‘‘જોતિકસ્સ ગેહટ્ઠાનં ગણ્હન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘નાયં એતેહિ કતગેહે વસિસ્સતિ, મયાપેત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વડ્ઢકીવેસેન તત્થ ગન્ત્વા ‘‘કિં કરોથા’’તિ આહ. ‘‘જોતિકસ્સ ગેહટ્ઠાનં ગણ્હામા’’તિ. ‘‘અપેથ, નાયં તુમ્હેહિ કતગેહે વસિસ્સતી’’તિ વત્વા સોળસકરીસમત્તં ભૂમિપદેસં ઓલોકેસિ, સો તાવદેવ કસિણમણ્ડલં વિય સમો અહોસિ. પુન ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને પથવિં ભિન્દિત્વા સત્તરતનમયો સત્તભૂમિકપાસાદો ઉટ્ઠહતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તાવદેવ તથારૂપો પાસાદો ઉટ્ઠહિ. પુન ‘‘ઇમં પરિક્ખિપિત્વા સત્તરતનમયા સત્ત પાકારા ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તથારૂપા પાકારા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ ‘‘નેસં પરિયન્તે કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, તથારૂપા કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. ‘‘પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ, સબ્બં તથેવ અહોસિ. નિધિકુમ્ભીસુ પન એકા યોજનિકા અહોસિ, એકા તિગાવુતિકા, એકા અડ્ઢયોજનિકા, એકા ગાવુતપ્પમાણા. બોધિસત્તસ્સ નિબ્બત્તનિધિકુમ્ભીનં પન એકમુખપ્પમાણં અહોસિ, હેટ્ઠા પથવીપરિયન્તાવ અહેસું. જોતિકસ્સ નિબ્બત્તનિધિકુમ્ભીનં મુખપરિમાણં ન કથિતં, સબ્બા મુખછિન્નતાલફલં વિય પરિપુણ્ણાવ ઉટ્ઠહિંસુ. પાસાદસ્સ ચતૂસુ કણ્ણેસુ તરુણતાલક્ખન્ધપ્પમાણા ચતસ્સો સુવણ્ણમયા ઉચ્છુયટ્ઠિયો નિબ્બત્તિંસુ. તાસં મણિમયાનિ પત્તાનિ, સોવણ્ણમયાનિ ખન્ધાનિ અહેસું. પુબ્બકમ્મસ્સ દસ્સનત્થં કિરેતાનિ, નિબ્બત્તિંસુ.

સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ સત્ત યક્ખા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. પઠમે દ્વારકોટ્ઠકે યમકોળી નામ યક્ખો અત્તનો પરિવારેન યક્ખસહસ્સેન સદ્ધિં આરક્ખં ગણ્હિ, દુતિયે ઉપ્પલો નામ અત્તનો પરિવારયક્ખાનં દ્વીહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, તતિયે વજિરો નામ તીહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, ચતુત્થે વજિરબાહુ નામ ચતૂહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, પઞ્ચમે કસકન્દો નામ પઞ્ચહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, છટ્ઠે કટત્થો નામ છહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં, સત્તમે દિસામુખો નામ સત્તહિ સહસ્સેહિ સદ્ધિં આરક્ખં ગણ્હિ. એવં પાસાદસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ ગાળ્હરક્ખા અહોસિ. ‘‘જોતિકસ્સ કિર સત્તરતનમયો સત્તભૂમિકપાસાદો ઉટ્ઠિતો, સત્ત પાકારા સત્તદ્વારકોટ્ઠકા ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠિતા’’તિ સુત્વા બિમ્બિસારો રાજા સેટ્ઠિચ્છત્તં પહિણિ. સો જોતિકસેટ્ઠિ નામ અહોસિ.

તેન પન સદ્ધિં કતપુઞ્ઞકમ્મા ઇત્થી ઉત્તરકુરૂસુ નિબ્બત્તિ. અથ નં દેવતા તતો આનેત્વા સિરિગબ્ભે નિસીદાપેસું. સા આગચ્છમાના એકં તણ્ડુલનાળિં તયો ચ જોતિપાસાણે ગણ્હિ. તેસં યાવજીવં તાયેવ તણ્ડુલનાળિયા ભત્તં અહોસિ. સચે કિર તે સકટસતમ્પિ તણ્ડુલાનં પૂરેતુકામા હોન્તિ, સા તણ્ડુલનાળિ નાળિયેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. ભત્તપચનકાલે તણ્ડુલે ઉક્ખલિયં પક્ખિપિત્વા તેસં પાસાણાનં ઉપરિ ઠપેતિ, પાસાણા તાવદેવ પજ્જલિત્વા ભત્તે પક્કમત્તે નિબ્બાયન્તિ. તેનેવ સઞ્ઞાણેન ભત્તસ્સ પક્કભાવં જાનન્તિ. સૂપેય્યાદિપચનકાલેપિ એસેવ નયો. એવં તેસં જોતિપાસાણેહિ આહારો પચ્ચતિ. મણિઆલોકેન ચ વસન્તિ, અગ્ગિસ્સ વા દીપસ્સ વા ઓભાસં નેવ જાનિંસુ. ‘‘જોતિકસ્સ કિર એવરૂપા સમ્પત્તી’’તિ સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ. મહાજનો યાનાદીનિ યોજેત્વા દસ્સનત્થાય આગચ્છતિ. જોતિકસેટ્ઠિ આગતાગતાનં ઉત્તરકુરુતણ્ડુલાનં ભત્તં પચાપેત્વા દાપેસિ. ‘‘કપ્પરુક્ખેહિ વત્થાનિ ગણ્હન્તુ, આભરણાનિ ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. ‘‘ગાવુતિકનિધિકુમ્ભિયા મુખં વિવરાપેત્વા યાપનમત્તં ધનં ગણ્હન્તૂ’’તિ આણાપેસિ. સકલજમ્બુદીપવાસિકેસુ ધનં ગહેત્વા ગચ્છન્તેસુ નિધિકુમ્ભિયા અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ ઊનં નાહોસિ. ગન્ધકુટિપરિવેણે વાલુકં કત્વા ઓકિણ્ણરતનાનં કિરસ્સ એસો નિસ્સન્દો.

એવં મહાજને વત્થાભરણાનિ ચેવ ધનઞ્ચ યદિચ્છકં આદાય ગચ્છન્તે બિમ્બિસારો તસ્સ પાસાદં દટ્ઠુકામોપિ મહાજને આગચ્છન્તે ઓકાસં નાલત્થ. અપરભાગે યદિચ્છકં આદાય ગતત્તા મનુસ્સેસુ મન્દીભૂતેસુ રાજા જોતિકસ્સ પિતરં આહ – ‘‘તવ પુત્તસ્સ પાસાદં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વત્વા ગન્ત્વા પુત્તસ્સ કથેસિ – ‘‘તાત, રાજા તે પાસાદં દટ્ઠુકામો’’તિ. ‘‘સાધુ, તાત, આગચ્છતૂ’’તિ. રાજા મહન્તેન પરિવારેન તત્થ અગમાસિ. પઠમદ્વારકોટ્ઠકે સમ્મજ્જિત્વા કચવરછડ્ડિકા દાસી રઞ્ઞો હત્થં અદાસિ, રાજા ‘‘સેટ્ઠિજાયા’’તિ સઞ્ઞાય લજ્જમાનો તસ્સા બાહાય હત્થં ન ઠપેસિ. એવં સેસદ્વારકોટ્ઠકેસુપિ દાસિયો ‘‘સેટ્ઠિભરિયાયો’’તિ મઞ્ઞમાનો તાસં બાહાય હત્થં ન ઠપેસિ. જોતિકો આગન્ત્વા રાજાનં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિત્વા પચ્છતો હુત્વા ‘‘પુરતો યાથ, દેવા’’તિ આહ. રઞ્ઞો મણિપથવી સતપોરિસપપાતો વિય હુત્વા ઉપટ્ઠહિ. સો ‘‘ઇમિના મમ ગહણત્થાય ઓપાતો ખણિતો’’તિ મઞ્ઞમાનો પાદં નિક્ખિપિતું ન વિસહિ. જોતિકો ‘‘નાયં, દેવ, ઓપાતો, મમ પચ્છતો આગચ્છથા’’તિ પુરતો અહોસિ. રાજા તેન અક્કન્તકાલે ભૂમિં અક્કમિત્વા હેટ્ઠિમતલતો પટ્ઠાય પાસાદં ઓલોકેન્તો વિચરિ. તદા અજાતસત્તુકુમારોપિ પિતુ અઙ્ગુલિં ગહેત્વા વિચરન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અન્ધબાલો મમ પિતા, ગહપતિકે નામ સત્તરતનમયે પાસાદે વસન્તે એસ રાજા હુત્વા દારુમયે ગેહે વસતિ, અહં દાનિ રાજા હુત્વા ઇમસ્સ ઇમસ્મિં પાસાદે વસિતું ન દસ્સામી’’તિ.

રઞ્ઞોપિ ઉપરિમતલાનિ અભિરુહન્તસ્સેવ પાતરાસવેલા જાતા. સો સેટ્ઠિં આમન્તેત્વા, ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ઇધેવ પાતરાસં ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ. જાનામિ, દેવ, સજ્જિતો દેવસ્સાહારોતિ. સો સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હત્વા રતનમયે સેટ્ઠિસ્સ નિસીદનમણ્ડપે પઞ્ઞત્તે તસ્સેવ નિસીદનપલ્લઙ્કે નિસીદિ. અથસ્સ હત્થધોવનૂદકં દત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા કિલિન્નપાયાસં વડ્ઢેત્વા પુરતો ઠપયિંસુ. રાજા ‘‘ભોજન’’ન્તિ સઞ્ઞાય ભુઞ્જિતું આરભિ. સેટ્ઠિ ‘‘નયિદં, દેવ, ભોજનં, કિલિન્નપાયાસો એસો’’તિ અઞ્ઞિસ્સા સુવણ્ણપાતિયા ભોજનં વડ્ઢેત્વા પુરિમપાતિયં ઠપયિંસુ. તતો ઉટ્ઠિતઉતુના કિર તં ભુઞ્જિતું સુખં હોતિ. રાજા મધુરભોજનં ભુઞ્જન્તો પમાણં ન અઞ્ઞાસિ. અથ નં સેટ્ઠિ વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘અલં, દેવ, એત્તકમેવ હોતુ, ઇતો ઉત્તરિં જિરાપેતું ન સક્કા’’તિ આહ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘કિં, ગહપતિ, ગરુકં કત્વા કથેસિ અત્તનો ભત્ત’’ન્તિ? દેવ, નત્થેતં, તુમ્હાકં સબ્બસ્સાપિ હિ બલકાયસ્સ ઇદમેવ ભત્તં ઇદં સુપેય્યં. અપિ ચ ખો અહં અયસસ્સ ભાયામીતિ. કિં કારણાતિ? સચે દેવસ્સ કાયાલસિયમત્તં ભવેય્ય, ‘‘હિય્યો રઞ્ઞા સેટ્ઠિસ્સ ગેહે ભત્તં ભુત્તં, સેટ્ઠિના કિઞ્ચિ કતં ભવિસ્સતી’’તિ વચનસ્સ ભાયામિ, દેવાતિ. તેન હિ ભત્તં હર, ઉદકં આહરાતિ. રઞ્ઞો ભત્તકિચ્ચાવસાને સબ્બો રાજપરિવારો તદેવ ભત્તં પરિભુઞ્જિ.

રાજા સુખકથાય નિસિન્નો સેટ્ઠિં આમન્તેત્વા, ‘‘કિં ઇમસ્મિં ગેહે સેટ્ઠિભરિયા નત્થી’’તિ આહ? ‘‘આમ અત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘કહં સા’’તિ? ‘‘સિરિગબ્ભે નિસિન્ના, દેવસ્સ આગતભાવં ન જાનાતી’’તિ. કિઞ્ચાપિ હિ પાતોવ રાજા સપરિવારો આગતો, સા પનસ્સ આગતભાવં ન જાનાતેવ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘રાજા મે ભરિયં દટ્ઠુકામો’’તિ તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘રાજા આગતો, કિં તવ રાજાનં દટ્ઠું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. સા નિપન્નકાવ ‘‘કો એસ, સામિ, રાજા નામા’’તિ વત્વા ‘‘રાજા નામ અમ્હાકં ઇસ્સરો’’તિ વુત્તે અનત્તમનતં પવેદેન્તી ‘‘દુક્કટાનિ વત નો પુઞ્ઞકમ્માનિ, યેસં નો ઇસ્સરોપિ અત્થિ. અસ્સદ્ધાય નામ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા મયં સમ્પત્તિં પાપુણિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઇસ્સરિયટ્ઠાને નિબ્બત્તમ્હા. અદ્ધા અમ્હેહિ અસદ્દહિત્વા દાનં દિન્નં ભવિસ્સતિ, તસ્સેતં ફલ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં દાનિ કરોમિ, સામી’’તિ આહ. તાલવણ્ટં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં બીજાહીતિ. તસ્સા તાલવણ્ટં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં બીજેન્તિયા રઞ્ઞો વેઠનસ્સ ગન્ધવાતો અક્ખીનિ પહરિ, અથસ્સા અક્ખીહિ અસ્સુધારા પવત્તિંસુ. તં દિસ્વા રાજા સેટ્ઠિં આહ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, માતુગામો નામ અપ્પબુદ્ધિકો, ‘રાજા મે સામિકસ્સ સમ્પત્તિં ગણ્હેય્યા’તિ ભયેન રોદતિ મઞ્ઞે, અસ્સાસેહિ નં ‘ન મે તવ સમ્પત્તિયા અત્થો’’’તિ. ન એસા, દેવ, રોદતીતિ. અથ કિં એતન્તિ? તુમ્હાકં વેઠનગન્ધેનસ્સા અસ્સૂનિ પવત્તિંસુ. અયઞ્હિ દીપોભાસં વા અગ્ગિઓભાસં વા અદિસ્વા મણિઆલોકેનેવ ભુઞ્જતિ ચ નિસીદતિ ચ નિપજ્જતિ ચ, દેવો પન દીપાલોકેન નિસિન્નો ભવિસ્સતીતિ? આમ, સેટ્ઠીતિ. તેન હિ, દેવ, અજ્જ પટ્ઠાય મણિઆલોકેન નિસીદથાતિ મહન્તં તિપુસમત્તં અનગ્ઘં મણિરતનં અદાસિ. રાજા ગેહં ઓલોકેત્વા ‘‘મહતી વત જોતિકસ્સ સમ્પત્તી’’તિ વત્વા અગમાસિ. અયં તાવ જોતિકસ્સ ઉપ્પત્તિ.

ઇદાનિ જટિલસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા – બારાણસિયઞ્હિ એકા સેટ્ઠિધીતા અભિરૂપા અહોસિ, તં પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે રક્ખણત્થાય એકં દાસિં દત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સિરિગબ્ભે વાસયિંસુ. તં એકદિવસં વાતપાનં વિવરિત્વા બહિ ઓલોકયમાનં આકાસેન ગચ્છન્તો એકો વિજ્જાધરો દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો વાતપાનેન પવિસિત્વા તાય સદ્ધિં સન્થવમકાસિ. સા તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય ન ચિરસ્સેવ ગબ્ભં પટિલભિ. અથ નં સા દાસી દિસ્વા, ‘‘અમ્મ, કિં ઇદ’’ન્તિ વત્વા ‘‘હોતુ મા કસ્સચિ આચિક્ખી’’તિ તાય વુત્તા ભયેન તુણ્હી અહોસિ. સાપિ દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિત્વા નવભાજનં આહરાપેત્વા તત્થ તં દારકં નિપજ્જાપેત્વા તં ભાજનં પિદહિત્વા ઉપરિ પુપ્ફદામાનિ ઠપેત્વા ‘‘ઇમં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા ગઙ્ગાય વિસ્સજ્જેહિ, ‘કિં ઇદ’ન્તિ ચ પુટ્ઠા ‘અય્યાય મે બલિકમ્મ’ન્તિ વદેય્યાસી’’તિ દાસિં આણાપેસિ. સા તથા અકાસિ.

હેટ્ઠાગઙ્ગાયમ્પિ દ્વે ઇત્થિયો ન્હાયમાના તં ભાજનં ઉદકેનાહરિયમાનં દિસ્વા એકા ‘‘મય્હેતં ભાજન’’ન્તિ આહ. એકા ‘‘યં એતસ્સ અન્તો, તં મય્હ’’ન્તિ વત્વા ભાજને સમ્પત્તે તં આદાય થલે ઠપેત્વા વિવરિત્વા દારકં દિસ્વા એકા ‘‘મમ ભાજનન્તિ વુત્તતાય દારકો મમેવ હોતી’’તિ આહ. એકા ‘‘યં ભાજનસ્સ અન્તો, તં મમેવ હોતૂતિ વુત્તતાય મમ દારકો’’તિ આહ. તા વિવદમાના વિનિચ્છયટ્ઠાનં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેત્વા અમચ્ચેસુ વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તેસુ રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા તાસં વચનં સુત્વા ‘‘ત્વં દારકં ગણ્હ, ત્વં ભાજનં ગણ્હા’’તિ આહ. યાય પન દારકો લદ્ધો, સા મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા અહોસિ. તસ્મા સા દારકં ‘‘ઇમં થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામી’’તિ પોસેસિ. તસ્સ જાતદિવસે ગબ્ભમલસ્સ ધોવિત્વા અનપનીતતાય કેસા જટિતા હુત્વા અટ્ઠંસુ, તેનસ્સ જટિલોત્વેવ નામં કરિંસુ. તસ્સ પદસા વિચરણકાલે થેરો તં ગેહં પિણ્ડાય પાવિસિ. ઉપાસિકા થેરં નિસીદાપેત્વા આહારમદાસિ. થેરો દારકં દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસિકે દારકો લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમાહં દારકં તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામીતિ પોસેસિં, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ અદાસિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ આદાય તં ગચ્છન્તો ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્સ ગિહિસમ્પત્તિં અનુભવિતું પુઞ્ઞકમ્મ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘મહાપુઞ્ઞો સત્તો મહાસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતિ, દહરો એસ તાવ, ઞાણમ્પિસ્સ પરિપાકં ન ગચ્છતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં આદાય તક્કસિલાયં એકસ્સ ઉપટ્ઠાકસ્સ ગેહં અગમાસિ.

સો થેરં વન્દિત્વા ઠિતો તં દારકં દિસ્વા ‘‘દારકો વો, ભન્તે, લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. આમ, ઉપાસક, પબ્બજિસ્સતિ, દહરો તાવ, તવેવ સન્તિકે હોતૂતિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં પુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સ પન ગેહે દ્વાદસ વસ્સાનિ ભણ્ડકં ઉસ્સન્નં હોતિ. સો ગામન્તરં ગચ્છન્તો સબ્બમ્પિ તં ભણ્ડં આપણં હરિત્વા દારકં આપણે નિસીદાપેત્વા તસ્સ તસ્સ ભણ્ડકસ્સ મૂલં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ એત્તકં નામ ધનં ગહેત્વા દદેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તંદિવસં નગરપરિગ્ગાહિકા દેવતા અન્તમસો મરિચજીરકમત્તેનાપિ અત્થિકે તસ્સેવ આપણાભિમુખે કરિંસુ. સો દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉસ્સન્નં ભણ્ડકં એકદિવસેનેવ વિક્કિણિ. કુટુમ્બિકો આગન્ત્વા આપણે કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘સબ્બં તે, તાત, ભણ્ડકં નાસિત’’ન્તિ આહ. ન નાસેમિ, સબ્બં તુમ્હેહિ વુત્તનયેનેવ વિક્કિણિં, ઇદં અસુકસ્સ મૂલં, ઇદં અસુકસ્સાતિ. કુટુમ્બિકો પસીદિત્વા ‘‘અનગ્ઘો પુરિસો, યત્થ કત્થચિ જીવિતું સમત્થો’’તિ અત્તનો ગેહે વયપ્પત્તં ધીતરં તસ્સ દત્વા ‘‘ગેહમસ્સ કરોથા’’તિ પુરિસે આણાપેત્વા નિટ્ઠિતે ગેહે ‘‘ગચ્છથ, તુમ્હે અત્તનો ગેહે વસથા’’તિ આહ.

અથસ્સ ગેહપવિસનકાલે એકેન પાદેન ઉમ્મારે અક્કન્તમત્તે ગેહસ્સ પચ્છિમભાગે ભૂમિં ભિન્દિત્વા અસીતિહત્થો સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠહિ. રાજા ‘‘જટિલકુમારસ્સ કિર ગેહે ભૂમિં ભિન્દિત્વા સુવણ્ણપબ્બતો ઉટ્ઠિતો’’તિ સુત્વાવ તસ્સ સેટ્ઠિચ્છત્તં પેસેસિ. સો જટિલસેટ્ઠિ નામ અહોસિ. તસ્સ તયો પુત્તા અહેસું. સો તેસં વયપ્પત્તકાલે પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સચે અમ્હેહિ સમાનભોગં સેટ્ઠિકુલં ભવિસ્સતિ, પબ્બજિતું દસ્સન્તિ. નો ચે, ન દસ્સન્તિ. અત્થિ નુ ખો જમ્બુદીપે અમ્હેહિ સમાનભોગં કુલ’’ન્તિ વીમંસનત્થાય સુવણ્ણમયં ઇટ્ઠકં સુવણ્ણમયં પતોદલટ્ઠિં સુવણ્ણમયં પાદુકઞ્ચ કારાપેત્વા પુરિસાનં હત્થે દત્વા ‘‘ગચ્છથ, ઇમાનિ આદાય કિઞ્ચિદેવ ઓલોકયમાના વિય જમ્બુદીપતલે વિચરિત્વા અમ્હેહિ સમાનભોગસ્સ સેટ્ઠિકુલસ્સ અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા ઞત્વા આગચ્છથા’’તિ પહિણિ.

તે ચારિકં ચરન્તા ભદ્દિયનગરં પાપુણિંસુ. અથ ને મેણ્ડકસેટ્ઠિ દિસ્વા, ‘‘તાતા, કિં કરોન્તા વિચરથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકં ઓલોકેન્તા વિચરામા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇમેસં ઇમાનિ ગહેત્વા કિઞ્ચિદેવ ઓલોકેતું વિચરણકિચ્ચં નત્થિ, રટ્ઠં પરિગ્ગણ્હમાના વિચરન્તી’’તિ ઞત્વા, ‘‘તાતા, અમ્હાકં પચ્છિમગેહં પવિસિત્વા ઓલોકેથા’’તિ આહ. તે તત્થ અટ્ઠકરીસમત્તે ઠાને હત્થિઅસ્સઉસભપ્પમાણે પિટ્ઠિયા પિટ્ઠિં આહચ્ચ પથવિં ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠિતે હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારે સુવણ્ણમેણ્ડકે દિસ્વા તેસં અન્તરન્તરા વિચરિત્વા નિક્ખમિંસુ. અથ ને સેટ્ઠિ, ‘‘તાતા, યં ઓલોકેન્તા વિચરથ, દિટ્ઠો વો સો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પસ્સામ, સામી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ગચ્છથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે તતોવ ગન્ત્વા અત્તનો સેટ્ઠિના ‘‘કિં, તાતા, દિટ્ઠં વો અમ્હાકં સમાનભોગં સેટ્ઠિકુલ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, તુમ્હાકં કિં અત્થિ, ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિનો એવરૂપો નામ વિભવો’’તિ સબ્બં તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ અત્તમનો હુત્વા ‘‘એકં તાવ સેટ્ઠિકુલં લદ્ધં, અપરમ્પિ નુ ખો અત્થી’’તિ સતસહસ્સગ્ઘનિકં કમ્બલં દત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, અઞ્ઞમ્પિ. સેટ્ઠિકુલં વિચિનથા’’તિ પહિણિ.

તે રાજગહં ગન્ત્વા જોતિકસેટ્ઠિસ્સ ગેહતો અવિદૂરે દારુરાસિં કત્વા અગ્ગિં દત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુટ્ઠકાલે ચ ‘‘એકં નો મહગ્ઘકમ્બલં વિક્કિણન્તાનં કયિકો નત્થિ, ગહેત્વા વિચરન્તાપિ ચોરાનં ભાયામ, તેન તં ઝાપેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ વદિંસુ. અથ ને જોતિકસેટ્ઠિ દિસ્વા ‘‘ઇમે કિં કરોન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા પક્કોસાપેત્વા ‘‘કિં અગ્ઘનકો કમ્બલો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સતસહસ્સગ્ઘનકો’’તિ વુત્તે સતસહસ્સં દાપેત્વા ‘‘દ્વારકોટ્ઠકં સમ્મજ્જિત્વા કચવરછડ્ડિકાય દાસિયા દેથા’’તિ તેસંયેવ હત્થે પહિણિ. સા કમ્બલં ગહેત્વા રોદમાના સામિકસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ‘‘કિં મં, સામિ, અપરાધે સતિ પહરિતું ન વટ્ટતિ, કસ્મા મે એવરૂપં થૂલકમ્બલં પહિણિત્થ, કથાહં ઇમં નિવાસેસ્સામિ વા પારુપિસ્સામિ વા’’તિ. નાહં તવ એતદત્થાય પહિણિં, એતં પન પલિવેઠેત્વા તવ સયનપાદમૂલે ઠપેત્વા નિપજ્જનકાલે ગન્ધોદકેન ધોતાનં પાદાનં પુઞ્છનત્થાય તે પહિણિં, કિં એતમ્પિ કાતું ન સક્કોસીતિ. સા ‘‘એતં પન કાતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ગહેત્વા અગમાસિ. તે ચ પુરિસા તં કારણં દિસ્વા અત્તનો સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાતા, દિટ્ઠં વો સેટ્ઠિકુલ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, કિં તુમ્હાકં અત્થિ, રાજગહનગરે જોતિકસેટ્ઠિસ્સ એવરૂપા નામ સમ્પત્તી’’તિ સબ્બં ગેહસમ્પત્તિં આરોચેત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. સેટ્ઠિ તેસં વચનં સુત્વા તુટ્ઠમાનસો ‘‘ઇદાનિ પબ્બજિતું લભિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પબ્બજિતુકામોમ્હિ, દેવા’’તિ આહ. સાધુ, મહાસેટ્ઠિ, પબ્બજાહીતિ. સો ગેહં ગન્ત્વા પુત્તે પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણદણ્ડં વજિરકુદ્દાલં જેટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા, ‘‘તાત, પચ્છિમગેહે સુવણ્ણપબ્બતતો સુવણ્ણપિણ્ડં ઉદ્ધરાહી’’તિ આહ. સો કુદ્દાલં આદાય ગન્ત્વા સુવણ્ણપબ્બતં પહરિ, પિટ્ઠિપાસાણે પહટકાલો વિય અહોસિ. તસ્સ હત્થતો કુદ્દાલં ગહેત્વા મજ્ઝિમપુત્તસ્સ હત્થે દત્વા પહિણિ, તસ્સપિ સુવણ્ણપબ્બતં પહરન્તસ્સ પિટ્ઠિપાસાણે પહટકાલો વિય અહોસિ. અથ નં કનિટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થે દત્વા પહિણિ, તસ્સ તં ગહેત્વા પહરન્તસ્સ કોટ્ટેત્વા રાસિકતાય મત્તિકાય પહટકાલો વિય અહોસિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘એહિ, તાત, અલં એત્તકેના’’તિ વત્વા ઇતરે દ્વે જેટ્ઠભાતિકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘અયં સુવણ્ણપબ્બતો ન તુમ્હાકં નિબ્બત્તો, મય્હઞ્ચ કનિટ્ઠસ્સ ચ નિબ્બત્તો, ઇમિના સદ્ધિં એકતો હુત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. કસ્મા પન સો તેસમેવ નિબ્બત્તતિ, કસ્મા ચ જટિલો જાતકાલે ઉદકે પાતિતોતિ? અત્તનો કતકમ્મેનેવ.

કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હિ ચેતિયે કરિયમાને એકો ખીણાસવો ચેતિયટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કસ્મા ચેતિયસ્સ ઉત્તરેન મુખં ન ઉટ્ઠહતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સુવણ્ણં નપ્પહોતી’’તિ આહંસુ. અહં અન્તોગામં પવિસિત્વા સમાદપેસ્સામિ, તુમ્હે આદરેન કમ્મં કરોથાતિ. સો એવં વત્વા નગરં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મા, તાતા, તુમ્હાકં ચેતિયસ્સ એકસ્મિં મુખે સુવણ્ણં નપ્પહોતિ, સુવણ્ણં જાનાથા’’તિ મહાજનં સમાદપેન્તો સુવણ્ણકારકુલં અગમાસિ. સુવણ્ણકારોપિ તઙ્ખણેયેવ ભરિયાય સદ્ધિં કલહં કરોન્તો નિસિન્નો હોતિ. અથ નં થેરો ‘‘ચેતિયે તુમ્હેહિ ગહિતમુખસ્સ સુવણ્ણં નપ્પહોતિ, તં જાનિતું વટ્ટતી’’તિ આહ. સો ભરિયાય કોપેન ‘‘તવ સત્થારં ઉદકે ખિપિત્વા ગચ્છા’’તિ આહ. અથ નં સા ‘‘અતિસાહસિકકમ્મં તે કતં, મમ કુદ્ધેન તે અહમેવ અક્કોસિતબ્બા વા પહરિતબ્બા વા, કસ્મા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ બુદ્ધેસુ વેરમકાસી’’તિ આહ. સુવણ્ણકારો તાવદેવ સંવેગપ્પત્તો હુત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિ. તાત, અહં તયા ન કિઞ્ચિ વુત્તો, સત્થારં ખમાપેહીતિ. કિન્તિ કત્વા ખમાપેમિ, ભન્તેતિ. સુવણ્ણપુપ્ફાનં તયો કુમ્ભે કત્વા અન્તોધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા અલ્લવત્થો અલ્લકેસો હુત્વા ખમાપેહિ, તાતાતિ.

સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વત્વા સુવણ્ણપુપ્ફાનિ કરોન્તો તીસુ પુત્તેસુ જેટ્ઠપુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘એહિ, તાત, અહં સત્થારં વેરવચનેન અવચં, તસ્મા ઇમાનિ પુપ્ફાનિ કત્વા ધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા ખમાપેસ્સામિ, ત્વમ્પિ ખો મે સહાયો હોહી’’તિ આહ. સો ‘‘ન ત્વં મયા વેરવચનં વદાપિતો, ત્વંયેવ કરોહી’’તિ કાતું ન ઇચ્છિ. મજ્ઝિમપુત્તં પક્કોસિત્વા તથેવાહ, સોપિ તથેવ વત્વા કાતું ન ઇચ્છિ. કનિટ્ઠં પક્કોસિત્વા તથેવાહ, સો ‘‘પિતુ ઉપ્પન્નકિચ્ચં નામ પુત્તસ્સ ભારો’’તિ વત્વા પિતુસહાયો હુત્વા પુપ્ફાનિ અકાસિ. સુવણ્ણકારો વિદત્થિપ્પમાણાનં પુપ્ફાનં તયો કુમ્ભે નિટ્ઠાપેત્વા ધાતુનિધાને પક્ખિપિત્વા અલ્લવત્થો અલ્લકેસો સત્થારં ખમાપેસિ. ઇતિ સો સત્તક્ખત્તું જાતકાલે ઉદકે પાતનં લભિ. અયં પનસ્સ કોટિયં ઠિતો અત્તભાવો. ઇધાપિ તસ્સેવ નિસ્સન્દેન ઉદકે પાતિતો. યે પનસ્સ દ્વે જેટ્ઠભાતિકા પુત્તા સુવણ્ણપુપ્ફાનં કરણકાલે સહાયા ભવિતું ન ઇચ્છિંસુ, તેસં તેન કારણેન સુવણ્ણપબ્બતો ન નિબ્બત્તિ, જટિલસ્સ ચેવ કનિટ્ઠપુત્તસ્સ ચ એકતો કતભાવેન નિબ્બત્તિ. ઇતિ સો પુત્તે અનુસાસિત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. સત્થા અપરેન સમયેન પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરન્તો તસ્સ પુત્તાનં ગેહદ્વારં અગમાસિ, તે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અડ્ઢમાસં ભિક્ખાદાનં અદંસુ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અજ્જાપિ તે, આવુસો જટિલ, અસીતિહત્થે સુવણ્ણપબ્બતે ચ પુત્તેસુ ચ તણ્હા અત્થી’’તિ. ‘‘ન મે, આવુસો, એતેસુ તણ્હા વા માનો વા અત્થી’’તિ. તે ‘‘અયં જટિલત્થેરો અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ વદિંસુ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તસ્સ તેસુ તણ્હા વા માનો વા અત્થી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૪૧૬. ‘‘યોધ તણ્હં પહન્ત્વાન, અનાગારો પરિબ્બજે;

તણ્હાભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યો ઇધ લોકે છદ્વારિકં તણ્હં વા માનં વા જહિત્વા ઘરાવાસેન અનત્થિકો અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તણ્હાય ચેવ ભવસ્સ ચ પરિક્ખીણત્તા તણ્હાભવપરિક્ખીણં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

જટિલત્થેરવત્થુ તેત્તિંસતિમં.