૩૨. સુન્દરસમુદ્દત્થેરવત્થુ

યોધ કામેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુન્દરસમુદ્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો કુલપુત્તો સુન્દરસમુદ્દકુમારો નામ ચત્તાલીસકોટિવિભવે મહાકુલે નિબ્બત્તો. સો એકદિવસં પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલાદિહત્થં મહાજનં ધમ્મસ્સવનત્થાય જેતવનં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનત્થાયા’’તિ વુત્તે ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. સત્થા તસ્સ આસયં વિદિત્વા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સો ‘‘ન સક્કા અગારં અજ્ઝાવસન્તેન સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ સત્થુ ધમ્મકથં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય જાતુસ્સાહો પરિસાય પક્કન્તાય સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા ‘‘માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં તથાગતા ન પબ્બાજેન્તી’’તિ સુત્વા ગેહં ગન્ત્વા રટ્ઠપાલકુલપુત્તાદયો વિય મહન્તેન વાયામેન માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો ‘‘કિં મે ઇધ વાસેના’’તિ તતો નિક્ખમિત્વા રાજગહં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરન્તો વીતિનામેસિ.

અથેકદિવસં સાવત્થિયં તસ્સ માતાપિતરો એકસ્મિં છણદિવસે મહન્તેન સિરિસોભગ્ગેન તસ્સ સહાયકકુમારકે કીળમાને દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં પુત્તસ્સ ઇદં દુલ્લભં જાત’’ન્તિ પરિદેવિંસુ. તસ્મિં ખણે એકા ગણિકા તં કુલં ગન્ત્વા તસ્સ માતરં રોદમાનં નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘અમ્મ, કિં કારણા રોદસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પુત્તં અનુસ્સરિત્વા રોદામી’’તિ. ‘‘કહં પન સો, અમ્મા’’તિ? ‘‘ભિક્ખૂસુ પબ્બજિતો’’તિ. ‘‘કિં ઉપ્પબ્બાજેતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘વટ્ટતિ, ન પન ઇચ્છતિ, ઇતો નિક્ખમિત્વા રાજગહં ગતો’’તિ. ‘‘સચાહં તં ઉપ્પબ્બાજેય્યં, કિં મે કરેય્યાથા’’તિ? ‘‘ઇમસ્સ તે કુલસ્સ કુટુમ્બસામિનિં કરેય્યામા’’તિ. તેન હિ મે પરિબ્બયં દેથાતિ પરિબ્બયં ગહેત્વા મહન્તેન પરિવારેન રાજગહં ગન્ત્વા તસ્સ પિણ્ડાય ચરણવીથિં સલ્લક્ખેત્વા તત્થેકં નિવાસગેહં ગહેત્વા પાતોવ પણીતં આહારં પટિયાદેત્વા થેરસ્સ પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલે ભિક્ખં દત્વા કતિપાહચ્ચયેન, ‘‘ભન્તે, ઇધેવ નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કરોથા’’તિ પત્તં ગણ્હિ. સો પત્તમદાસિ.

અથ નં પણીતેન આહારેન પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધેવ પિણ્ડાય ચરિતું ફાસુક’’ન્તિ વત્વા કતિપાહં આલિન્દે નિસીદાપેત્વા ભોજેત્વા દારકે પૂવેહિ સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘એથ તુમ્હે થેરસ્સ આગતકાલે મયિ વારેન્તિયાપિ ઇધાગન્ત્વા રજં ઉટ્ઠાપેય્યાથા’’તિ આહ. તે પુનદિવસે થેરસ્સ ભોજનવેલાય તાય વારિયમાનાપિ રજં ઉટ્ઠાપેસું. સા પુનદિવસે, ‘‘ભન્તે, દારકા વારિયમાનાપિ મમ વચનં અસુણિત્વા ઇધ રજં ઉટ્ઠાપેન્તિ, અન્તોગેહે નિસીદથા’’તિ અન્તો નિસીદાપેત્વા કતિપાહં ભોજેસિ. પુન દારકે સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘તુમ્હે મયા વારિયમાનાપિ થેરસ્સ ભોજનકાલે મહાસદ્દં કરેય્યાથા’’તિ આહ. તે તથા કરિંસુ. સા પુનદિવસે, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને અતિવિય મહાસદ્દો હોતિ, દારકા મયા વારિયમાનાપિ વચનં ન ગણ્હન્તિ, ઉપરિપાસાદેયેવ નિસીદથા’’તિ વત્વા થેરેન અધિવાસિતે થેરં પુરતો કત્વા પાસાદં અભિરુહન્તી દ્વારાનિ પિદહમાનાવ પાસાદં અભિરુહિ. થેરો ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સમાનોપિ રસતણ્હાય બદ્ધો તસ્સા વચનેન સત્તભૂમિકં પાસાદં અભિરુહિ.

સા થેરં નિસીદાપેત્વા ‘‘ચત્તાલીસાય ખલુ, સમ્મ, પુણ્ણમુખ ઠાનેહિ ઇત્થી પુરિસં અચ્ચાવદતિ વિજમ્ભતિ વિનમતિ ગિલસતિ વિલજ્જતિ નખેન નખં ઘટ્ટેતિ, પાદેન પાદં અક્કમતિ, કટ્ઠેન પથવિં વિલિખતિ, દારકં ઉલ્લઙ્ઘેતિ ઓલઙ્ઘેતિ, કીળતિ કીળાપેતિ, ચુમ્બતિ ચુમ્બાપેતિ, ભુઞ્જતિ ભુઞ્જાપેતિ, દદાતિ આયાચતિ, કતમનુકરોતિ, ઉચ્ચં ભાસતિ, નીચં ભાસતિ, અવિચ્ચં ભાસતિ, વિવિચ્ચં ભાસતિ, નચ્ચેન ગીતેન વાદિતેન રોદિતેન વિલસિતેન વિભૂસિતેન જગ્ઘતિ, પેક્ખતિ, કટિં ચાલેતિ, ગુય્હભણ્ડકં ચાલેતિ, ઊરું વિવરતિ, ઊરું પિદહતિ, થનં દસ્સેતિ, કચ્છં દસ્સેતિ, નાભિં દસ્સેતિ, અક્ખિં નિખણતિ, ભમુકં ઉક્ખિપતિ, ઓટ્ઠં પલિખતિ, જિવ્હં નિલ્લાલેતિ, દુસ્સં મુઞ્ચતિ, દુસ્સં બન્ધતિ, સિરસં મુઞ્ચતિ, સિરસં બન્ધતી’’તિ (જા. ૨.૨૧.૩૦૦) એવં આગતં ઇત્થિકુત્તં ઇત્થિલીલં દસ્સેત્વા તસ્સ પુરતો ઠિતા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અલત્તકકતા પાદા, પાદુકારુય્હ વેસિયા;

તુવમ્પિ દહરો મમ, અહમ્પિ દહરા તવ;

ઉભોપિ પબ્બજિસ્સામ, જિણ્ણા દણ્ડપરાયણા’’તિ. (થેરગા. ૪૫૯, ૪૬૨);

થેરસ્સ ‘‘અહો વત મે ભારિયં અનુપધારેત્વા કતકમ્મ’’ન્તિ મહાસંવેગો ઉદપાદિ. તસ્મિં ખણે સત્થા પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્થકે જેતવને નિસિન્નોવ તં કારણં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કો નુ ખો હેતુ, કો પચ્ચયો સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ. આનન્દ, રાજગહનગરે સત્તભૂમિકપાસાદતલે સુન્દરસમુદ્દસ્સ ચ ભિક્ખુનો ગણિકાય ચ સઙ્ગામો વત્તતીતિ. કસ્સ નુ ખો, ભન્તે, જયો ભવિસ્સતિ, કસ્સ પરાજયોતિ? સત્થા, ‘‘આનન્દ, સુન્દરસમુદ્દસ્સ જયો ભવિસ્સતિ, ગણિકાય પરાજયો’’તિ થેરસ્સ જયં પકાસેત્વા તત્થ નિસિન્નકોવ ઓભાસં ફરિત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઉભોપિ કામે નિરપેક્ખો પજહા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૧૫. ‘‘યોધ કામે પહન્ત્વાન, અનાગારો પરિબ્બજે;

કામભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યો પુગ્ગલો ઇધ લોકે ઉભોપિ કામે હિત્વા અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તં પરિક્ખીણકામઞ્ચેવ પરિક્ખીણભવઞ્ચ અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો થેરો અરહત્તં પત્વા ઇદ્ધિબલેન વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા કણ્ણિકામણ્ડલં વિનિવિજ્ઝિત્વા સત્થુ સરીરં થોમેન્તોયેવ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિ. ધમ્મસભાયમ્પિ કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યં રસં નિસ્સાય મનં નટ્ઠો સુન્દરસમુદ્દત્થેરો, સત્થા પનસ્સ અવસ્સયો જાતો’’તિ. સત્થા તં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં એતસ્સ રસતણ્હાય બદ્ધમનસ્સ અવસ્સયો જાતોયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો તસ્સત્થસ્સ પકાસનત્થં અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ન કિરત્થિ રસેહિ પાપિયો,

આવાસેહિ વા સન્થવેહિ વા;

વાતમિગં ગહનનિસ્સિતં,

વસમાનેસિ રસેહિ સઞ્જયો’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૪) –

એકકનિપાતે ઇમં વાતમિગજાતકં વિત્થારેત્વા ‘‘તદા સુન્દરસમુદ્દો વાતમિગો અહોસિ, ઇમં પન ગાથં વત્વા તસ્સ વિસ્સજ્જાપેતા રઞ્ઞો મહામચ્ચો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેસીતિ.

સુન્દરસમુદ્દત્થેરવત્થુ બત્તિંસતિમં.