૩૦. ચન્દાભત્થેરવત્થુ

ચન્દં વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચન્દાભત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા – અતીતે એકો બારાણસિવાસી વાણિજો ‘‘પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ચન્દનં આહરિસ્સામી’’તિ બહૂનિ વત્થાભરણાદીનિ ગહેત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ગામદ્વારે નિવાસં ગહેત્વા અટવિયં ગોપાલદારકે પુચ્છિ – ‘‘ઇમસ્મિં ગામે પબ્બતપાદકમ્મિકો કોચિ મનુસ્સો અત્થી’’તિ? ‘‘આમ, અત્થી’’તિ. ‘‘કો નામેસો’’તિ? ‘‘અસુકો નામા’’તિ. ‘‘ભરિયાય પનસ્સ પુત્તાનં વા કિંનામ’’ન્તિ? ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચા’’તિ. ‘‘કહં પનસ્સ ઠાને ગેહ’’ન્તિ? ‘‘અસુકટ્ઠાને નામા’’તિ. સો તેહિ દિન્નસઞ્ઞાય સુખયાનકે નિસીદિત્વા તસ્સ ગેહદ્વારં ગન્ત્વા યાના ઓરુય્હ ગેહં પવિસિત્વા ‘‘અસુકનામે’’તિ તં ઇત્થિં પક્કોસિ. સા ‘‘એકો નો ઞાતકો ભવિસ્સતી’’તિ વેગેનાગન્ત્વા આસનં પઞ્ઞાપેસિ. સો તત્થ નિસીદિત્વા નામં વત્વા ‘‘મમ સહાયો કહ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અરઞ્ઞં ગતો, સામી’’તિ. ‘‘મમ પુત્તો અસુકો નામ, મમ ધીતા અસુકા નામ કહ’’ન્તિ સબ્બેસં નામં કિત્તેન્તોવ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાનિ નેસં વત્થાભરણાનિ દદેય્યાસિ, સહાયસ્સાપિ મે અટવિતો આગતકાલે ઇદં વત્થાભરણં દદેય્યાસી’’તિ અદાસિ. સા તસ્સ ઉળારં સક્કારં કત્વા સામિકસ્સ આગતકાલે ‘‘સામિ, ઇમિના આગતકાલતો પટ્ઠાય સબ્બેસં નામં વત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દિન્ન’’ન્તિ આહ. સોપિસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં કરિ.

અથ નં સાયં સયને નિસિન્નો પુચ્છિ – ‘‘સમ્મ, પબ્બતપાદે ચરન્તેન તે કિં બહું દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ? ‘‘અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, રત્તસાખા પન મે બહૂ રુક્ખા દિટ્ઠા’’તિ. ‘‘બહૂ રુક્ખા’’તિ? ‘‘આમ, બહૂ’’તિ. તેન હિ તે અમ્હાકં દસ્સેહીતિ તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા રત્તચન્દનરુક્ખે છિન્દિત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા આગચ્છન્તો તં આહ – ‘‘સમ્મ, બારાણસિયં અસુકટ્ઠાને નામ મમ ગેહં, કાલેન કાલં મમ સન્તિકં આગચ્છેય્યાસિ, અઞ્ઞેન ચ મે પણ્ણાકારેન અત્થો નત્થિ, રત્તસાખરુક્ખે એવ આહરેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા કાલેન કાલં તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તો રત્તચન્દનમેવ આહરતિ, સોપિસ્સ બહુધનં દેતિ.

તતો અપરેન સમયેન પરિનિબ્બુતે કસ્સપદસબલે પતિટ્ઠિતે કઞ્ચનથૂપે સો પુરિસો બહું ચન્દનં આદાય બારાણસિં અગમાસિ. અથસ્સ સો સહાયકો વાણિજો બહું ચન્દનં પિસાપેત્વા પાતિં પૂરેત્વા ‘‘એહિ, સમ્મ, યાવ ભત્તં પચતિ, તાવ ચેતિયકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા આગમિસ્સામા’’તિ તં આદાય તત્થ ગન્ત્વા ચન્દનપૂજં અકાસિ. સોપિસ્સ પચ્ચન્તવાસી સહાયકો ચેતિયકુચ્છિયં ચન્દનેન ચન્દમણ્ડલં અકાસિ. એત્તકમેવસ્સ પુબ્બકમ્મં.

સો તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં તત્થ ખેપેત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નાભિમણ્ડલતો ચન્દમણ્ડલસદિસા પભા ઉટ્ઠહિ, તેનસ્સ ચન્દાભોત્વેવ નામં કરિંસુ. ચેતિયે કિરસ્સ ચન્દમણ્ડલકરણનિસ્સન્દો એસ. બ્રાહ્મણા ચિન્તયિંસુ – ‘‘સક્કા અમ્હેહિ ઇમં ગહેત્વા લોકં ખાદિતુ’’ન્તિ. તં યાને નિસીદાપેત્વા ‘‘યો ઇમસ્સ સરીરં હત્થેન પરામસતિ, સો એવરૂપં નામ ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં લભતી’’તિ વત્વા વિચરિંસુ. સતં વા સહસ્સં વા દદમાના એવ તસ્સ સરીરં હત્થેન ફુસિતું લભન્તિ. તે એવં અનુવિચરન્તા સાવત્થિં અનુપ્પત્તા નગરસ્સ ચ વિહારસ્સ ચ અન્તરા નિવાસં ગણ્હિંસુ. સાવત્થિયમ્પિ પઞ્ચકોટિમત્તા અરિયસાવકા પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલવત્થભેસજ્જાદિહત્થા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છન્તિ. બ્રાહ્મણા તે દિસ્વા ‘‘કહં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થુ સન્તિકં ધમ્મસ્સવનાયાતિ. એથ તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સથ, અમ્હાકં ચન્દાભસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ આનુભાવસદિસો આનુભાવો નત્થિ. એતસ્સ હિ સરીરં ફુસન્તા ઇદં નામ લભન્તિ, એથ પસ્સથ નન્તિ. તુમ્હાકં ચન્દાભસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કો આનુભાવો નામ, અમ્હાકં સત્થાયેવ મહાનુભાવોતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા ‘‘વિહારં ગન્ત્વા ચન્દાભસ્સ વા અમ્હાકં વા સત્થુ આનુભાવં જાનિસ્સામા’’તિ તં ગહેત્વા વિહારં અગમંસુ.

સત્થા તસ્મિં અત્તનો સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તેયેવ ચન્દાભાય અન્તરધાનં અકાસિ. સો સત્થુ સન્તિકે અઙ્ગારપચ્છિયં કાકો વિય અહોસિ. અથ નં એકમન્તં નયિંસુ, આભા પટિપાકતિકા અહોસિ. પુન સત્થુ સન્તિકં આનયિંસુ, આભા તથેવ અન્તરધાયિ. એવં તિક્ખત્તું ગન્ત્વા અન્તરધાયમાનં આભં દિસ્વા ચન્દાભો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં આભાય અન્તરધાનમન્તં જાનાતિ મઞ્ઞે’’તિ. સો સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો આભાય અન્તરધાનમન્તં જાનાથા’’તિ? આમ, જાનામીતિ. તેન હિ મે દેથાતિ. ન સક્કા અપબ્બજિતસ્સ દાતુન્તિ. સો બ્રાહ્મણે આહ – ‘‘એતસ્મિં મન્તે ગહિતે અહં સકલજમ્બુદીપે જેટ્ઠકો ભવિસ્સામિ, તુમ્હે એત્થેવ હોથ, અહં પબ્બજિત્વા કતિપાહેનેવ મન્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. સો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા ઉપસમ્પજ્જિ. અથસ્સ દ્વત્તિંસાકારં આચિક્ખિ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. ઇદં મન્તસ્સ પરિકમ્મં સજ્ઝાયિતું વટ્ટતીતિ. બ્રાહ્મણાપિ અન્તરન્તરા આગન્ત્વા ‘‘ગહિતો તે મન્તો’’તિ પુચ્છન્તિ. ન તાવ ગણ્હામીતિ. સો કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા બ્રાહ્મણેહિ આગન્ત્વા પુચ્છિતકાલે ‘‘યાથ તુમ્હે, ઇદાનાહં અનાગમનધમ્મો જાતો’’તિ આહ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘અયં, ભન્તે, અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ખીણાસવો ઇદાનિ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો ચન્દાભો, ભૂતમેવેસ કથેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૧૩. ‘‘ચન્દંવ વિમલં સુદ્ધં, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

નન્દીભવપરિક્ખીણં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

તત્થ વિમલન્તિ અબ્ભાદિમલરહિતં. સુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. વિપ્પસન્નન્તિ પસન્નચિત્તં. અનાવિલન્તિ કિલેસાવિલત્તરહિતં. નન્દીભવપરિક્ખીણન્તિ તીસુ ભવેસુ પરિક્ખીણતણ્હં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચન્દાભત્થેરવત્થુ તિંસતિમં.