૧૧. કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ

કિં તેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તો એકં વગ્ગુલિવતં કુહકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર વેસાલિનગરદ્વારે એકં કકુધરુક્ખં આરુય્હ દ્વીહિ પાદેહિ રુક્ખસાખં ગણ્હિત્વા અધોસિરો ઓલમ્બન્તો ‘‘કપિલાનં મે સતં દેથ, કહાપણે દેથ, પરિચારિકં દેથ, નો ચે દસ્સથ, ઇતો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ. તથાગતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ નગરં પવિસનકાલે ભિક્ખૂ તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા નિક્ખમનકાલેપિ નં તથેવ ઓલમ્બન્તં પસ્સિંસુ. નાગરાપિ ‘‘અયં પાતોવ પટ્ઠાય એવં ઓલમ્બન્તો પતિત્વા મરન્તો નગરં અનગરં કરેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા નગરવિનાસભીતા ‘‘યં સો યાચતિ, સબ્બં દેમા’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અદંસુ. સો ઓતરિત્વા સબ્બં ગહેત્વા અગમાસિ. ભિક્ખૂ વિહારૂપચારે તં ગાવિં વિય વિરવિત્વા ગચ્છન્તં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા ‘‘લદ્ધં તે, બ્રાહ્મણ, યથાપત્થિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, લદ્ધં મે’’તિ સુત્વા અન્તોવિહારં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સો કુહકચોરો, પુબ્બેપિ કુહકચોરોયેવ અહોસિ. ઇદાનિ પનેસ બાલજનં વઞ્ચેતિ, તદા પન પણ્ડિતે વઞ્ચેતું નાસક્ખી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતમાહરિ.

અતીતે એકં કાસિકગામં નિસ્સાય એકો કુહકતાપસો વાસં કપ્પેસિ. તં એકં કુલં પટિજગ્ગિ. દિવા ઉપ્પન્નખાદનીયભોજનીયતો અત્તનો પુત્તાનં વિય તસ્સપિ એકં કોટ્ઠાસં દેતિ, સાયં ઉપ્પન્નકોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે દેતિ. અથેકદિવસં સાયં ગોધમંસં લભિત્વા સાધુકં પચિત્વા તતો કોટ્ઠાસં ઠપેત્વા દુતિયદિવસે તસ્સ અદંસુ. તાપસો મંસં ખાદિત્વાવ રસતણ્હાય બદ્ધો ‘‘કિં મંસં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગોધમંસ’’ન્તિ સુત્વા ભિક્ખાય ચરિત્વા સપ્પિદધિકટુકભણ્ડાદીનિ ગહેત્વા પણ્ણસાલં ગન્ત્વા એકમન્તં ઠપેસિ. પણ્ણસાલાય પન અવિદૂરે એકસ્મિં વમ્મિકે ગોધરાજા વિહરતિ. સો કાલેન કાલં તાપસં વન્દિતું આગચ્છતિ. તંદિવસં પનેસ ‘‘તં વધિસ્સામી’’તિ દણ્ડં પટિચ્છાદેત્વા તસ્સ વમ્મિકસ્સ અવિદૂરે ઠાને નિદ્દાયન્તો વિય નિસીદિ. ગોધરાજા વમ્મિકતો નિક્ખમિત્વા તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તોવ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ન મે અજ્જ આચરિયસ્સ આકારો રુચ્ચતી’’તિ તતોવ નિવત્તિ. તાપસો તસ્સ નિવત્તનભાવં ઞત્વા તસ્સ મારણત્થાય દણ્ડં ખિપિ, દણ્ડો વિરજ્ઝિત્વા ગતો. ગોધરાજાપિ ધમ્મિકં પવિસિત્વા તતો સીસં નીહરિત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો તાપસં આહ –

‘‘સમણં તં મઞ્ઞમાનો, ઉપગચ્છિમસઞ્ઞતં;

સો મં દણ્ડેન પાહાસિ, યથા અસમણો તથા.

‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;

અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૭-૯૮);

અથ નં તાપસો અત્તનો સન્તકેન પલોભેતું એવમાહ –

‘‘એહિ ગોધ નિવત્તસ્સુ, ભુઞ્જ સાલીનમોદનં;

તેલં લોણઞ્ચ મે અત્થિ, પહૂતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૯);

તં સુત્વા ગોધરાજા ‘‘યથા યથા ત્વં કથેસિ, તથા તથા મે પલાયિતુકામતાવ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એસ ભિય્યો પવેક્ખામિ, વમ્મિકં સતપોરિસં;

તેલં લોણઞ્ચ કિત્તેસિ, અહિતં મય્હ પિપ્ફલી’’તિ. (જા. ૧.૪.૧૦૦);

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘અહં એત્તકં કાલં તયિ સમણસઞ્ઞં અકાસિં, ઇદાનિ પન તે મં પહરિતુકામતાય દણ્ડો ખિત્તો, તસ્સ ખિત્તકાલેયેવ અસમણો જાતો. કિં તાદિસસ્સ દુપ્પઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ જટાહિ, કિં સખુરેન અજિનચમ્મેન. અબ્ભન્તરઞ્હિ તે ગહનં, કેવલં બાહિરમેવ પરિમજ્જસી’’તિ આહ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા ‘‘તદા એસ કુહકો તાપસો અહોસિ, ગોધરાજા પન અહમેવા’’તિ વત્વા જાતકં સમોધાનેત્વા તદા ગોધપણ્ડિતેન તસ્સ નિગ્ગહિતકારણં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૯૪. ‘‘કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, કિં તે અજિનસાટિયા;

અબ્ભન્તરં તે ગહનં, બાહિરં પરિમજ્જસી’’તિ. (જા. ૧.૪.૯૮);

તત્થ કિં તે જટાહીતિ અમ્ભો દુપ્પઞ્ઞ તવ બદ્ધાહિપિ ઇમાહિ જટાહિ સખુરાય નિવત્થાયપિ ઇમાય અજિનચમ્મસાટિકાય ચ કિમત્થોતિ. અબ્ભન્તરન્તિ અબ્ભન્તરઞ્હિ તે રાગાદિકિલેસગહનં, કેવલં હત્થિલણ્ડં અસ્સલણ્ડં વિય મટ્ઠં બાહિરં પરિમજ્જસીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કુહકબ્રાહ્મણવત્થુ એકાદસમં.