૩. કોકાલિકવત્થુ

યો મુખસંયતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘અથ ખો કોકાલિકો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ સુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૧; સુ. નિ. કોકાલિકસુત્ત; અ. નિ. ૧૦.૮૯) આગતમેવ. અત્થોપિસ્સ અટ્ઠકથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

કોકાલિકે પન પદુમનિરયે ઉપ્પન્ને ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અહો કોકાલિકો ભિક્ખુ અત્તનો મુખં નિસ્સાય વિનાસં પત્તો, દ્વે અગ્ગસાવકે અક્કોસન્તસ્સેવ હિસ્સ પથવી વિવરં અદાસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ કોકાલિકો ભિક્ખુ અત્તનો મુખમેવ નિસ્સાય નટ્ઠો’’તિ વત્વા તમત્થં સોતુકામેહિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો તસ્સ પકાસનત્થં અતીતં આહરિ.

અતીતે હિમવન્તપદેસે એકસ્મિં સરે કચ્છપો વસતિ. દ્વે હંસપોતકા ગોચરાય ચરન્તા તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં કત્વા દળ્હવિસ્સાસિકા હુત્વા એકદિવસં કચ્છપં પુચ્છિંસુ – ‘‘સમ્મ, અમ્હાકં હિમવન્તે ચિત્તકૂટપબ્બતતલે કઞ્ચનગુહાય વસનટ્ઠાનં, રમણિયો પદેસો, ગચ્છિસ્સસિ અમ્હેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. ‘‘સમ્મ, અહં કથં ગમિસ્સામી’’તિ? ‘‘મયં તં નેસ્સામ, સચે મુખં રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘રક્ખિસ્સામિ, સમ્મા ગહેત્વા મં ગચ્છથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા એકં દણ્ડકં કચ્છપેન ડંસાપેત્વા સયં તસ્સ ઉભો કોટિયો ડંસિત્વા આકાસં પક્ખન્દિંસુ. તં તથા હંસેહિ નીયમાનં ગામદારકા દિસ્વા ‘‘દ્વે હંસા કચ્છપં દણ્ડેન હરન્તી’’તિ આહંસુ. કચ્છપો ‘‘યદિ મં સહાયકા નેન્તિ, તુમ્હાકં એત્થ કિં હોતિ દુટ્ઠચેટકા’’તિ વત્તુકામો હંસાનં સીઘવેગતાય બારાણસિનગરે રાજનિવેસનસ્સ ઉપરિભાગં સમ્પત્તકાલે દટ્ઠટ્ઠાનતો દણ્ડકં વિસ્સજ્જેત્વા આકાસઙ્ગણે પતિત્વા દ્વેધા ભિજ્જિ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા –

‘‘અવધી વત અત્તાનં, કચ્છપો બ્યાહરં ગિરં;

સુગ્ગહીતસ્મિં કટ્ઠસ્મિં, વાચાય સકિયાવધી.

‘‘એતમ્પિ દિસ્વા નરવીરિયસેટ્ઠ,

વાચં પમુઞ્ચે કુસલં નાતિવેલં;

પસ્સસિ બહુભાણેન, કચ્છપં બ્યસનં ગત’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૧૨૯-૧૩૦);

ઇમં દુકનિપાતે બહુભાણિજાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ મુખસંયતેન સમચારિના અનુદ્ધતેન નિબ્બુતચિત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૩. ‘‘યો મુખસંયતો ભિક્ખુ, મન્તભાણી અનુદ્ધતો;

અત્થં ધમ્મઞ્ચ દીપેતિ, મધુરં તસ્સ ભાસિત’’ન્તિ.

તત્થ મુખસંયતોતિ દાસચણ્ડાલાદયોપિ ‘‘ત્વં દુજ્જાતો, ત્વં દુસ્સીલો’’તિઆદીનં અવચનતાય મુખેન સંયતો. મન્તભાણીતિ મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ભણનસીલો. અનુદ્ધતોતિ નિબ્બુતચિત્તો. અત્થં ધમ્મઞ્ચ દીપેતીતિ ભાસિતત્થઞ્ચેવ દેસનાધમ્મઞ્ચ કથેતિ. મધુરન્તિ એવરૂપસ્સ ભિક્ખુનો ભાસિતં મધુરં નામ. યો પન અત્થમેવ સમ્પાદેતિ, ન પાળિં, પાળિંયેવ સમ્પાદેતિ, ન અત્થં, ઉભયં વા પન ન સમ્પાદેતિ, તસ્સ ભાસિતં મધુરં નામ ન હોતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કોકાલિકવત્થુ તતિયં.