૨૫. ભિક્ખુવગ્ગો

૧. પઞ્ચભિક્ખુવત્થુ

ચક્ખુના સંવરોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચ ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેસુ કિર એકેકો ચક્ખુદ્વારાદીસુ પઞ્ચસુ દ્વારેસુ એકેકમેવ રક્ખિ. અથેકદિવસં સન્નિપતિત્વા ‘‘અહં દુરક્ખં રક્ખામિ, અહં દુરક્ખં રક્ખામી’’તિ વિવદિત્વા ‘‘સત્થારં પુચ્છિત્વા ઇમમત્થં જાનિસ્સામા’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં ચક્ખુદ્વારાદીનિ રક્ખન્તા અત્તનો અત્તનો રક્ખનદ્વારમેવ દુરક્ખન્તિ મઞ્ઞામ, કો નુ ખો અમ્હેસુ દુરક્ખં રક્ખતી’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા એકં ભિક્ખુમ્પિ અનોસાદેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સબ્બાનિ પેતાનિ દુરક્ખાનેવ, અપિ ચ ખો પન તુમ્હે ન ઇદાનેવ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ અસંવુતા, પુબ્બેપિ અસંવુતા, અસંવુતત્તાયેવ ચ પણ્ડિતાનં ઓવાદે અવત્તિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિત્થા’’તિ વત્વા ‘‘કદા, ભન્તે’’તિ તેહિ યાચિતો અતીતે તક્કસિલજાતકસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા રક્ખસીનં વસેન રાજકુલે જીવિતક્ખયં પત્તે પત્તાભિસેકેન મહાસત્તેન સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રાજાસને નિસિન્નેન અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘વીરિયં નામેતં સત્તેહિ કત્તબ્બમેવા’’તિ ઉદાનવસેન ઉદાનિતં –

‘‘કુસલૂપદેસે ધિતિયા દળ્હાય ચ,

અનિવત્તિતત્તાભયભીરુતાય ચ;

ન રક્ખસીનં વસમાગમિમ્હસે,

સ સોત્થિભાવો મહતા ભયેન મે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૨) –

ઇમં ગાથં દસ્સેત્વા ‘‘તદાપિ તુમ્હેવ પઞ્ચ જના તક્કસિલાયં રજ્જગહણત્થાય નિક્ખન્તં મહાસત્તં આવુધહત્થા પરિવારેત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે રક્ખસીહિ ચક્ખુદ્વારાદિવસેન ઉપનીતેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ અસંવુતા પણ્ડિતસ્સ ઓવાદે અવત્તિત્વા ઓલીયન્તા રક્ખસીહિ ખાદિતા જીવિતક્ખયં પાપુણિત્થ. તેસુ પન આરમ્મણેસુ સુસંવુતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધન્તિં દેવવણ્ણિં યક્ખિનિં અનાદિયિત્વા સોત્થિના તક્કસિલં ગન્ત્વા રજ્જં પત્તો રાજા અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ સબ્બાનિ દ્વારાનિ સંવરિતબ્બાનિ. એતાનિ હિ સંવરન્તો એવ સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૬૦. ‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધુ, સાધુ સોતેન સંવરો;

ઘાનેન સંવરો સાધુ, સાધુ જિવ્હાય સંવરો.

૩૬૧. ‘‘કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ ચક્ખુનાતિ યદા હિ ભિક્ખુનો ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ, તદા ઇટ્ઠારમ્મણે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠારમ્મણે અદુસ્સન્તસ્સ અસમપેક્ખનેન મોહં અનુપ્પાદેન્તસ્સ તસ્મિં દ્વારે સંવરો થકનં પિદહનં ગુત્તિ કતા નામ હોતિ. તસ્સ સો એવરૂપો ચક્ખુના સંવરો સાધુ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ. ચક્ખુદ્વારાદીસુયેવ પન સંવરો વા અસંવરો વા નુપ્પજ્જતિ, પરતો પન જવનવીથિયં એસ લબ્ભતિ. તદા હિ અસંવરો ઉપ્પજ્જન્તો અસ્સદ્ધા અક્ખન્તિ કોસજ્જં મુટ્ઠસચ્ચં અઞ્ઞાણન્તિ અકુસલવીથિયં અયં પઞ્ચવિધો લબ્ભતિ. સંવરો ઉપ્પજ્જન્તો સદ્ધા ખન્તિ વીરિયં સતિ ઞાણન્તિ કુસલવીથિયં અયં પઞ્ચવિધો લબ્ભતિ.

કાયેન સંવરોતિ એત્થ પન પસાદકાયોપિ ચોપનકાયોપિ લબ્ભતિ. ઉભયમ્પિ પનેતં કાયદ્વારમેવ. તત્થ પસાદદ્વારે સંવરાસંવરો કથિતોવ. ચોપનદ્વારેપિ તંવત્થુકા પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનકામેસુમિચ્છાચારા. તેહિ પન સદ્ધિં અકુસલવીથિયં ઉપ્પજ્જન્તેહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, કુસલવીથિયં ઉપ્પજ્જન્તેહિ પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીહિ સંવુતં. સાધુ વાચાયાતિ એત્થાપિ ચોપનવાચાપિ વાચા. તાય સદ્ધિં ઉપ્પજ્જન્તેહિ મુસાવાદાદીહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, મુસાવાદાવેરમણિઆદીહિ સંવુતં. મનસા સંવરોતિ એત્થાપિ જવનમનતો અઞ્ઞેન મનેન સદ્ધિં અભિજ્ઝાદયો નત્થિ. મનોદ્વારે પન જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનેહિ અભિજ્ઝાદીહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, અનભિજ્ઝાદીહિ સંવુતં હોતિ. સાધુ સબ્બત્થાતિ તેસુ ચક્ખુદ્વારાદીસુ સબ્બેસુપિ સંવરો સાધુ. એત્તાવતા હિ અટ્ઠ સંવરદ્વારાનિ અટ્ઠ ચ અસંવરદ્વારાનિ કથિતાનિ. તેસુ અટ્ઠસુ અસંવરદ્વારેસુ ઠિતો ભિક્ખુ સકલવટ્ટમૂલકદુક્ખતો ન મુચ્ચતિ, સંવરદ્વારેસુ પન ઠિતો સબ્બસ્માપિ વટ્ટમૂલકદુક્ખા મુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

દેસનાવસાને તે પઞ્ચ ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. હંસઘાતકભિક્ખુવત્થુ

હત્થસંયતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં હંસઘાતકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિવાસિનો કિર દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂસુ પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદા યેભુય્યેન એકતો વિચરન્તિ. તે એકદિવસં અચિરવતિં ગન્ત્વા ન્હત્વા આતપે તપ્પમાના સારણીયકથં કથેન્તા અટ્ઠંસુ. તસ્મિં ખણે દ્વે હંસા આકાસેન ગચ્છન્તિ. અથેકો દહરભિક્ખુ સક્ખરં ગહેત્વા ‘‘એકસ્સ હંસપોતકસ્સ અક્ખિં પહરિસ્સામી’’તિ આહ, ઇતરો ‘‘ન સક્ખિસ્સામી’’તિ આહ. તિટ્ઠતુ ઇમસ્મિં પસ્સે અક્ખિ, પરપસ્સે અક્ખિં પહરિસ્સામીતિ. ઇદમ્પિ ન સક્ખિસ્સસિયેવાતિ. ‘‘તેન હિ ઉપધારેહી’’તિ દુતિયં સક્ખરં ગહેત્વા હંસસ્સ પચ્છાભાગે ખિપિ, હંસો સક્ખરસદ્દં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેસિ. અથ નં ઇતરં વટ્ટસક્ખરં ગહેત્વા પરપસ્સે અક્ખિમ્હિ પહરિત્વા ઓરિમક્ખિના નિક્ખામેસિ. હંસો વિરવન્તો પરિવત્તિત્વા તેસં પાદમૂલેયેવ પતિ. તત્થ તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ દિસ્વા, ‘‘આવુસો, બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા અનનુચ્છવિકં વો કતં પાણાતિપાતં કરોન્તેહી’’તિ વત્વા તે આદાય ગન્ત્વા તથાગતસ્સ દસ્સેસું.

સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર તયા ભિક્ખુ પાણાતિપાતો કતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ કસ્મા એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા એવમકાસિ, પોરાણકપણ્ડિતા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અગારમજ્ઝે વસમાના અપ્પમત્તકેસુપિ ઠાનેસુ કુક્કુચ્ચં કરિંસુ, ત્વં પન એવરૂપે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા કુક્કુચ્ચમત્તમ્પિ ન અકાસી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે કુરુરટ્ઠે ઇન્દપત્તનગરે ધનઞ્ચયે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞુતં પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પાનિ ઉગ્ગહેત્વા પિતરા ઉપરજ્જે પતિટ્ઠાપિતો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેન્તો કુરુધમ્મે વત્તિત્થ. કુરુધમ્મો નામ પઞ્ચસીલાનિ, તાનિ બોધિસત્તો પરિસુદ્ધાનિ કત્વા રક્ખિ. યથા ચ બોધિસત્તો, એવમસ્સ માતા અગ્ગમહેસી કનિટ્ઠભાતા ઉપરાજા પુરોહિતો બ્રાહ્મણો રજ્જુગાહકો અમચ્ચો સારથિ સેટ્ઠિ દોણમાપકો મહામત્તો દોવારિકો નગરસોભિની વણ્ણદાસીતિ એવમેતેસુ એકાદસસુ જનેસુ કુરુધમ્મં રક્ખન્તેસુ કલિઙ્ગરટ્ઠે દન્તપુરનગરે કલિઙ્ગે રજ્જં કારેન્તે તસ્મિં રટ્ઠે દેવો ન વસ્સિ. મહાસત્તસ્સ પન અઞ્જનસન્નિભો નામ મઙ્ગલહત્થી મહાપુઞ્ઞો હોતિ. રટ્ઠવાસિનો ‘‘તસ્મિં આનીતે દેવો વસ્સિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા તસ્સ હત્થિસ્સ આનયનત્થાય બ્રાહ્મણે પહિણિ. તે ગન્ત્વા મહાસત્તં હત્થિં યાચિંસુ. સત્થા તેસં યાચનકારણં દસ્સેતું આહ –

‘‘તવ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, વિદિત્વાન જનાધિપ;

વણ્ણં અઞ્જનવણ્ણેન, કલિઙ્ગસ્મિં નિમિમ્હસે’’તિ. (જા. ૧.૩.૭૬) –

ઇમં તિકનિપાતે જાતકં કથેસિ. હત્થિમ્હિ પન આનીતેપિ દેવે અવસ્સન્તે ‘‘સો રાજા કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તેનસ્સ રટ્ઠે દેવો વસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘યં સો કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તં સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા આનેથા’’તિ પુન કાલિઙ્ગો બ્રાહ્મણે ચ અમચ્ચે ચ પેસેસિ. તેસુ ગન્ત્વા યાચન્તેસુ રાજાનં આદિં કત્વા સબ્બેપિ તે અત્તનો અત્તનો સીલેસુ કિઞ્ચિ કુક્કુચ્ચમત્તં કત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધં નો સીલ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ ‘‘ન એત્તાવતા સીલભેદો હોતી’’તિ તેહિ પુનપ્પુનં યાચિતા અત્તનો અત્તનો સીલાનિ કથયિંસુ. કાલિઙ્ગો સુવણ્ણપટ્ટે લિખાપેત્વા આભતં કુરુધમ્મં દિસ્વાવ સમાદાય સાધુકં પૂરેસિ. તસ્સ રટ્ઠે દેવો પાવસ્સિ, રટ્ઠં ખેમં સુભિક્ખં અહોસિ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ગણિકા ઉપ્પલવણ્ણા, પુણ્ણો દોવારિકો તદા;

રજ્જુગાહો ચ કચ્ચાનો, દોણમાપકો ચ કોલિતો.

‘‘સારિપુત્તો તદા સેટ્ઠી, અનુરુદ્ધો ચ સારથી;

બ્રાહ્મણો કસ્સપો થેરો, ઉપરાજાનન્દપણ્ડિતો.

‘‘મહેસી રાહુલમાતા, માયાદેવી જનેત્તિકા;

કુરુરાજા બોધિસત્તો, એવં ધારેથ જાતક’’ન્તિ. –

જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘ભિક્ખુ એવં પુબ્બેપિ પણ્ડિતા અપ્પમત્તકેપિ કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને અત્તનો સીલભેદે આસઙ્કં કરિંસુ, ત્વં પન માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પાણાતિપાતં કરોન્તો અતિભારિયં કમ્મમકાસિ, ભિક્ખુના નામ હત્થેહિ પાદેહિ વાચાય ચ સંયતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૨. ‘‘હત્થસંયતો પાદસંયતો,

વાચાસંયતો સંયતુત્તમો;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો,

એકો સન્તુસિતો તમાહુ ભિક્ખુ’’ન્તિ.

તત્થ હત્થસંયતોતિ હત્થકીળાપનાદીનં વા હત્થેન પરેસં પહરણાદીનં વા અભાવેન હત્થસંયતો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. વાચાય પન મુસાવાદાદીનં અકરણતો વાચાય સંયતો. સંયતુત્તમોતિ સંયતત્તભાવો, કાયચલનસીસુક્ખિપનભમુકવિકારાદીનં અકારકોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તરતોતિ ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય કમ્મટ્ઠાનભાવનાય રતો. સમાહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો. એકો સન્તુસિતોતિ એકવિહારી હુત્વા સુટ્ઠુ તુસિતો વિપસ્સનાચારતો પટ્ઠાય અત્તનો અધિગમેન તુટ્ઠમાનસો. પુથુજ્જનકલ્યાણકઞ્હિ આદિં કત્વા સબ્બેપિ સેખા અત્તનો અધિગમેન સન્તુસ્સન્તીતિ સન્તુસિતા, અરહા પન એકન્તસન્તુસિતોવ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

હંસઘાતકભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. કોકાલિકવત્થુ

યો મુખસંયતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ‘‘અથ ખો કોકાલિકો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ સુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૧; સુ. નિ. કોકાલિકસુત્ત; અ. નિ. ૧૦.૮૯) આગતમેવ. અત્થોપિસ્સ અટ્ઠકથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

કોકાલિકે પન પદુમનિરયે ઉપ્પન્ને ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અહો કોકાલિકો ભિક્ખુ અત્તનો મુખં નિસ્સાય વિનાસં પત્તો, દ્વે અગ્ગસાવકે અક્કોસન્તસ્સેવ હિસ્સ પથવી વિવરં અદાસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ કોકાલિકો ભિક્ખુ અત્તનો મુખમેવ નિસ્સાય નટ્ઠો’’તિ વત્વા તમત્થં સોતુકામેહિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો તસ્સ પકાસનત્થં અતીતં આહરિ.

અતીતે હિમવન્તપદેસે એકસ્મિં સરે કચ્છપો વસતિ. દ્વે હંસપોતકા ગોચરાય ચરન્તા તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં કત્વા દળ્હવિસ્સાસિકા હુત્વા એકદિવસં કચ્છપં પુચ્છિંસુ – ‘‘સમ્મ, અમ્હાકં હિમવન્તે ચિત્તકૂટપબ્બતતલે કઞ્ચનગુહાય વસનટ્ઠાનં, રમણિયો પદેસો, ગચ્છિસ્સસિ અમ્હેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. ‘‘સમ્મ, અહં કથં ગમિસ્સામી’’તિ? ‘‘મયં તં નેસ્સામ, સચે મુખં રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘રક્ખિસ્સામિ, સમ્મા ગહેત્વા મં ગચ્છથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા એકં દણ્ડકં કચ્છપેન ડંસાપેત્વા સયં તસ્સ ઉભો કોટિયો ડંસિત્વા આકાસં પક્ખન્દિંસુ. તં તથા હંસેહિ નીયમાનં ગામદારકા દિસ્વા ‘‘દ્વે હંસા કચ્છપં દણ્ડેન હરન્તી’’તિ આહંસુ. કચ્છપો ‘‘યદિ મં સહાયકા નેન્તિ, તુમ્હાકં એત્થ કિં હોતિ દુટ્ઠચેટકા’’તિ વત્તુકામો હંસાનં સીઘવેગતાય બારાણસિનગરે રાજનિવેસનસ્સ ઉપરિભાગં સમ્પત્તકાલે દટ્ઠટ્ઠાનતો દણ્ડકં વિસ્સજ્જેત્વા આકાસઙ્ગણે પતિત્વા દ્વેધા ભિજ્જિ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા –

‘‘અવધી વત અત્તાનં, કચ્છપો બ્યાહરં ગિરં;

સુગ્ગહીતસ્મિં કટ્ઠસ્મિં, વાચાય સકિયાવધી.

‘‘એતમ્પિ દિસ્વા નરવીરિયસેટ્ઠ,

વાચં પમુઞ્ચે કુસલં નાતિવેલં;

પસ્સસિ બહુભાણેન, કચ્છપં બ્યસનં ગત’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૧૨૯-૧૩૦);

ઇમં દુકનિપાતે બહુભાણિજાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ મુખસંયતેન સમચારિના અનુદ્ધતેન નિબ્બુતચિત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૩. ‘‘યો મુખસંયતો ભિક્ખુ, મન્તભાણી અનુદ્ધતો;

અત્થં ધમ્મઞ્ચ દીપેતિ, મધુરં તસ્સ ભાસિત’’ન્તિ.

તત્થ મુખસંયતોતિ દાસચણ્ડાલાદયોપિ ‘‘ત્વં દુજ્જાતો, ત્વં દુસ્સીલો’’તિઆદીનં અવચનતાય મુખેન સંયતો. મન્તભાણીતિ મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ભણનસીલો. અનુદ્ધતોતિ નિબ્બુતચિત્તો. અત્થં ધમ્મઞ્ચ દીપેતીતિ ભાસિતત્થઞ્ચેવ દેસનાધમ્મઞ્ચ કથેતિ. મધુરન્તિ એવરૂપસ્સ ભિક્ખુનો ભાસિતં મધુરં નામ. યો પન અત્થમેવ સમ્પાદેતિ, ન પાળિં, પાળિંયેવ સમ્પાદેતિ, ન અત્થં, ઉભયં વા પન ન સમ્પાદેતિ, તસ્સ ભાસિતં મધુરં નામ ન હોતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કોકાલિકવત્થુ તતિયં.

૪. ધમ્મારામત્થેરવત્થુ

ધમ્મારામોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધમ્મારામત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થારા કિર ‘‘ઇતો મે ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતી’’તિ આરોચિતે અનેકસહસ્સા ભિક્ખૂ સત્થારં પરિવારેત્વા વિચરિંસુ. તત્થ પુથુજ્જના ભિક્ખૂ અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિંસુ, ખીણાસવાનં ધમ્મસંવેગો ઉપ્પજ્જિ. સબ્બેપિ ‘‘કિં નુ ખો કરિસ્સામા’’તિ વગ્ગબન્ધનેન વિચરન્તિ. એકો પન ધમ્મારામો નામ ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ન ઉપસઙ્કમતિ. ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો’’તિ વુચ્ચમાનો પટિવચનમ્પિ અદત્વા ‘‘સત્થા કિર ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અહઞ્ચમ્હિ અવીતરાગો, સત્થરિ ધરમાનેયેવ વાયમિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ એકકોવ વિહરન્તો સત્થારા દેસિતં ધમ્મં આવજ્જેતિ ચિન્તેતિ અનુસ્સરતિ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, ધમ્મારામસ્સ તુમ્હેસુ સિનેહમત્તમ્પિ નત્થિ, ‘સત્થા કિર પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, કિં નુ ખો કરિસ્સામા’તિ અમ્હેહિ સદ્ધિં સમ્મન્તનમત્તમ્પિ ન કરોતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં એવં કરોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? તુમ્હે કિર ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સથ, અહઞ્ચમ્હિ અવીતરાગો, તુમ્હેસુ ધરન્તેસુયેવ વાયમિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સામીતિ તુમ્હેહિ દેસિતં ધમ્મં આવજ્જામિ ચિન્તેમિ અનુસ્સરામીતિ.

સત્થા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ તસ્સ સાધુકારં દત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, અઞ્ઞેનાપિ મયિ સિનેહવન્તેન ભિક્ખુના નામ ધમ્મારામસદિસેનેવ ભવિતબ્બં. ન હિ મય્હં માલાગન્ધાદીહિ પૂજં કરોન્તા મમ પૂજં કરોન્તિ નામ, ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જન્તાયેવ પન મં પૂજેન્તિ નામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૪. ‘‘ધમ્મારામો ધમ્મરતો, ધમ્મં અનુવિચિન્તયં;

ધમ્મં અનુસ્સરં ભિક્ખુ, સદ્ધમ્મા ન પરિહાયતી’’તિ.

તત્થ નિવાસનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનાધમ્મો આરામો અસ્સાતિ ધમ્મારામો. તસ્મિંયેવ ધમ્મે રતોતિ ધમ્મરતો. તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પુનપ્પુનં વિચિન્તનતાય ધમ્મં અનુવિચિન્તયં, તં ધમ્મં આવજ્જેન્તો મનસિકરોન્તોતિ અત્થો. અનુસ્સરન્તિ તમેવ ધમ્મં અનુસ્સરન્તો. સદ્ધમ્માતિ એવરૂપો ભિક્ખુ સત્તતિંસભેદા બોધિપક્ખિયધમ્મા નવવિધલોકુત્તરધમ્મા ચ ન પરિહાયતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ધમ્મારામત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. વિપક્ખસેવકભિક્ખુવત્થુ

સલાભન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં વિપક્ખસેવકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિરેકો દેવદત્તપક્ખિકો ભિક્ખુ સહાયો અહોસિ. સો તં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કુહિં ગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ પિણ્ડાય ચરિતુ’’ન્તિ. ‘‘લદ્ધો તે પિણ્ડપાતો’’તિ? ‘‘આમ, લદ્ધો’’તિ. ‘‘ઇધ અમ્હાકં મહાલાભસક્કારો, કતિપાહં ઇધેવ હોહી’’તિ. સો તસ્સ વચનેન કતિપાહં તત્થ વસિત્વા સકટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘અયં, ભન્તે, દેવદત્તસ્સ ઉપ્પન્નલાભસક્કારં પરિભુઞ્જતિ, દેવદત્તસ્સ પક્ખિકો એસો’’તિ તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં એવમકાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, અહં તત્થ એકં દહરં નિસ્સાય કતિપાહં વસિં, ન ચ પન દેવદત્તસ્સ લદ્ધિં રોચેમી’’તિ. અથ નં ભગવા ‘‘કિઞ્ચાપિ ત્વં લદ્ધિં ન રોચેસિ, દિટ્ઠદિટ્ઠકાનંયેવ પન લદ્ધિં રોચેન્તો વિય વિચરસિ. ન ત્વં ઇદાનેવ એવં કરોસિ, પુબ્બેપિ એવરૂપોયેવા’’તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ તાવ, ભન્તે, અમ્હેહિ સામં દિટ્ઠો, પુબ્બે પનેસ કેસં લદ્ધિં રોચેન્તો વિય વિચરિ, આચિક્ખથ નો’’તિ ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘પુરાણચોરાન વચો નિસમ્મ,

મહિળામુખો પોથયમન્વચારી;

સુસઞ્ઞતાનઞ્હિ વચો નિસમ્મ,

ગજુત્તમો સબ્બગુણેસુ અટ્ઠા’’તિ. (જા. ૧.૧.૨૬) –

ઇમં મહિળામુખજાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ સકલાભેનેવ સન્તુટ્ઠેન ભવિતબ્બં, પરલાભં પત્થેતું ન વટ્ટતિ. પરલાભં પત્થેન્તસ્સ હિ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલેસુ એકધમ્મોપિ નુપ્પજ્જતિ, સકલાભસન્તુટ્ઠસ્સેવ પન ઝાનાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૬૫. ‘‘સલાભં નાતિમઞ્ઞેય્ય, નાઞ્ઞેસં પિહયં ચરે;

અઞ્ઞેસં પિહયં ભિક્ખુ, સમાધિં નાધિગચ્છતિ.

૩૬૬. ‘‘અપ્પલાભોપિ ચે ભિક્ખુ, સલાભં નાતિમઞ્ઞતિ;

તં વે દેવા પસંસન્તિ, સુદ્ધાજીવિં અતન્દિત’’ન્તિ.

તત્થ સલાભન્તિ અત્તનો ઉપ્પજ્જનકલાભં. સપદાનચારઞ્હિ પરિવજ્જેત્વા અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તો સલાભં અતિમઞ્ઞતિ હીળેતિ જિગુચ્છતિ નામ. તસ્મા એવં અકરણેન સલાભં નાતિમઞ્ઞેય્ય. અઞ્ઞેસં પિહયન્તિ અઞ્ઞેસં લાભં પત્થેન્તો ન ચરેય્યાતિ અત્થો. સમાધિં નાધિગચ્છતીતિ અઞ્ઞેસઞ્હિ લાભં પિહયન્તો તેસં ચીવરાદિકરણે ઉસ્સુક્કં આપન્નો ભિક્ખુ અપ્પનાસમાધિં વા ઉપચારસમાધિં વા નાધિગચ્છતિ. સલાભં નાતિમઞ્ઞતીતિ અપ્પલાભોપિ સમાનો ઉચ્ચનીચકુલે પટિપાટિયા સપદાનં ચરન્તો ભિક્ખુ સલાભં નાતિમઞ્ઞતિ નામ. તં વેતિ તં એવરૂપં ભિક્ખું સારજીવિતતાય સુદ્ધાજીવિં જઙ્ઘબલં નિસ્સાય જીવિતકપ્પનેન અકુસીતતાય અતન્દિતં દેવા પસંસન્તિ થોમેન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

વિપક્ખસેવકભિક્ખુવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પઞ્ચગ્ગદાયકબ્રાહ્મણવત્થુ

સબ્બસોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચગ્ગદાયકં નામ બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર સસ્સે ખેત્તે ઠિતકાલેયેવ ખેત્તગ્ગં નામ દેતિ, ખલકાલે ખલગ્ગં નામ દેતિ, ખલભણ્ડકાલે ખલભણ્ડગ્ગં નામ દેતિ, ઉક્ખલિકકાલે કુમ્ભગ્ગં નામ દેતિ, પાતિયં વડ્ઢિતકાલે પાતગ્ગં નામ દેતીતિ ઇમાનિ પઞ્ચ અગ્ગદાનાનિ દેતિ, સમ્પત્તસ્સ અદત્વા નામ ન ભુઞ્જતિ. તેનસ્સ પઞ્ચગ્ગદાયકોત્વેવ નામં અહોસિ. સત્થા તસ્સ ચ બ્રાહ્મણિયા ચસ્સ તિણ્ણં ફલાનં ઉપનિસ્સયં દિસ્વા બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનવેલાયં ગન્ત્વા દ્વારે અટ્ઠાસિ. સોપિ દ્વારપમુખે અન્તોગેહાભિમુખો નિસીદિત્વા ભુઞ્જતિ, સત્થારં દ્વારે ઠિતં ન પસ્સતિ. બ્રાહ્મણી પન તં પરિવિસમાના સત્થારં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પઞ્ચસુ ઠાનેસુ અગ્ગં દત્વા ભુઞ્જતિ, ઇદાનિ ચ સમણો ગોતમો આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતો. સચે બ્રાહ્મણો એતં દિસ્વા અત્તનો ભત્તં હરિત્વા દસ્સતિ, પુનપાહં પચિતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ. સા ‘‘એવં અયં સમણં ગોતમં ન પસ્સિસ્સતી’’તિ સત્થુ પિટ્ઠિં દત્વા તસ્સ પચ્છતો તં પટિચ્છાદેન્તી ઓનમિત્વા પુણ્ણચન્દં પાણિના પટિચ્છાદેન્તી વિય અટ્ઠાસિ. તથા ઠિતા એવ ચ પન ‘‘ગતો નુ ખો નો’’તિ સત્થારં અડ્ઢક્ખિકેન ઓલોકેસિ. સત્થા તત્થેવ અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણસ્સ પન સવનભયેન ‘‘અતિચ્છથા’’તિ ન વદેતિ, ઓસક્કિત્વા પન સણિકમેવ ‘‘અતિચ્છથા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ન ગમિસ્સામી’’તિ સીસં ચાલેસિ. લોકગરુના બુદ્ધેન ‘‘ન ગમિસ્સામી’’તિ સીસે ચાલિતે સા સન્ધારેતું અસક્કોન્તી મહાહસિતં હસિ. તસ્મિં ખણે સત્થા ગેહાભિમુખં ઓભાસં મુઞ્ચિ. બ્રાહ્મણોપિ પિટ્ઠિં દત્વા નિસિન્નોયેવ બ્રાહ્મણિયા હસિતસદ્દં સુત્વા છબ્બણ્ણાનઞ્ચ રસ્મીનં ઓભાસં ઓલોકેત્વા સત્થારં અદ્દસ. બુદ્ધા હિ નામ ગામે વા અરઞ્ઞે વા હેતુસમ્પન્નાનં અત્તાનં અદસ્સેત્વા ન પક્કમન્તિ. બ્રાહ્મણોપિ સત્થારં દિસ્વા, ‘‘ભોતિ નાસિતોમ્હિ તયા, રાજપુત્તં આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતં મય્હં અનાચિક્ખન્તિયા ભારિયં તે કમ્મં કત’’ન્તિ વત્વા અડ્ઢભુત્તં ભોજનપાતિં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભો ગોતમ, અહં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ અગ્ગં દત્વાવ ભુઞ્જામિ, ઇતો ચ મે મજ્ઝે ભિન્દિત્વા એકોવ ભત્તકોટ્ઠાસો ભુત્તો, એકો કોટ્ઠાસો અવસિટ્ઠો, પટિગ્ગણ્હિસ્સસિ મે ઇદં ભત્ત’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ન મે તવ ઉચ્છિટ્ઠભત્તેન અત્થો’’તિ અવત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, અગ્ગમ્પિ મય્હમેવ અનુચ્છવિકં, મજ્ઝે ભિન્દિત્વા અડ્ઢભુત્તભત્તમ્પિ, ચરિમકભત્તપિણ્ડોપિ મય્હમેવ અનુચ્છવિકો. મયઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, પરદત્તૂપજીવિપેતસદિસા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યદગ્ગતો મજ્ઝતો સેસતો વા,

પિણ્ડં લભેથ પરદત્તૂપજીવી;

નાલં થુતું નોપિ નિપચ્ચવાદી,

તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તી’’તિ. (સુ. નિ. ૨૧૯);

બ્રાહ્મણો તં સુત્વાવ પસન્નચિત્તો હુત્વા ‘‘અહો અચ્છરિયં, દીપસામિકો નામ રાજપુત્તો ‘ન મે તવ ઉચ્છિટ્ઠભત્તેન અત્થો’તિ અવત્વા એવં વક્ખતી’’તિ દ્વારે ઠિતકોવ સત્થારં પઞ્હં પુચ્છિ – ‘‘ભો ગોતમ, તુમ્હે અત્તનો સાવકે ભિક્ખૂતિ વદથ, કિત્તાવતા ભિક્ખુ નામ હોતી’’તિ. સત્થા ‘‘કથંરૂપા નુ ખો ઇમસ્સ ધમ્મદેસના સપ્પાયા’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમે દ્વેપિ જના કસ્સપબુદ્ધકાલે ‘નામરૂપ’ન્તિ વદન્તાનં કથં સુણિંસુ, નામરૂપં અવિસ્સજ્જિત્વાવ નેસં ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતી’’તિ, ‘‘બ્રાહ્મણ, નામે ચ રૂપે ચ અરજ્જન્તો અસજ્જન્તો અસોચન્તો ભિક્ખુ નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૭. ‘‘સબ્બસો નામરૂપસ્મિં, યસ્સ નત્થિ મમાયિતં;

અસતા ચ ન સોચતિ, સ વે ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ સબ્બસોતિ સબ્બસ્મિમ્પિ વેદનાદીનં ચતુન્નં, રૂપક્ખન્ધસ્સ ચાતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વસેન પવત્તે નામરૂપે. મમાયિતન્તિ યસ્સ અહન્તિ વા મમન્તિ વા ગાહો નત્થિ. અસતા ચ ન સોચતીતિ તસ્મિઞ્ચ નામરૂપે ખયવયં પત્તે ‘‘મમ રૂપં ખીણં…પે… મમ વિઞ્ઞાણં ખીણ’’ન્તિ ન સોચતિ ન વિહઞ્ઞતિ, ‘‘ખયવયધમ્મં મે ખીણ’’ન્તિ પસ્સતિ. સ વેતિ સો એવરૂપો વિજ્જમાનેપિ નામરૂપે મમાયિતરહિતોપિ અસતાપિ તેન અસોચન્તો ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ઉભોપિ જયમ્પતિકા અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચગ્ગદાયકબ્રાહ્મણવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ

મેત્તાવિહારીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે આયસ્મન્તે મહાકચ્ચાને અવન્તિજનપદે કુરરઘરં નિસ્સાય પવત્તપબ્બતે વિહરન્તે સોણો નામ કોટિકણ્ણો ઉપાસકો થેરસ્સ ધમ્મકથાય પસીદિત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતુકામો થેરેન ‘‘દુક્કરં ખો, સોણ, યાવજીવં એકભત્તં એકસેય્યં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વત્વા દ્વે વારે પટિક્ખિત્તોપિ પબ્બજ્જાય અતિવિય ઉસ્સાહજાતો તતિયવારે થેરં યાચિત્વા પબ્બજિત્વા અપ્પભિક્ખુકત્તા દક્ખિણાપથે તિણ્ણં વસ્સાનં અચ્ચયેન લદ્ધૂપસમ્પદો સત્થારં સમ્મુખા દટ્ઠુકામો હુત્વા ઉપજ્ઝાયં આપુચ્છિત્વા તેન દિન્નં સાસનં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો સત્થારા એકગન્ધકુટિયંયેવ અનુઞ્ઞાતસેનાસનો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે વીથિનામેત્વા રત્તિભાગે ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા અત્તનો પત્તસેનાસને તં રત્તિભાગં વીતિનામેત્વા પચ્ચૂસસમયે સત્થારા અજ્ઝિટ્ઠો સોળસ અટ્ઠકવગ્ગિકાનિ (સુ. નિ. ૭૭૨ આદયો) સબ્બાનેવ સરભઞ્ઞેન અભણિ. અથસ્સ ભગવા સરભઞ્ઞપરિયોસાને અબ્ભાનુમોદેન્તો – ‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખૂ’’તિ સાધુકારં અદાસિ. સત્થારા દિન્નસાધુકારં સુત્વા ભૂમટ્ઠકદેવા નાગા સુપણ્ણાતિ એવં યાવ બ્રહ્મલોકા એકસાધુકારમેવ અહોસિ.

તસ્મિં ખણે જેતવનતો વીસયોજનસતમત્થકે કુરરઘરનગરે થેરસ્સ માતુ મહાઉપાસિકાય ગેહે અધિવત્થા દેવતાપિ મહન્તેન સદ્દેન સાધુકારમદાસિ. અથ નં ઉપાસિકા આહ – ‘‘કો એસ સાધુકારં દેતી’’તિ? અહં, ભગિનીતિ. કોસિ ત્વન્તિ? તવ ગેહે અધિવત્થા, દેવતાતિ. ત્વં ઇતો પુબ્બે મય્હં સાધુકારં અદત્વા અજ્જ કસ્મા દેસીતિ? નાહં તુય્હં સાધુકારં દમ્મીતિ. અથ કસ્સ તે સાધુકારો દિન્નોતિ? તવ પુત્તસ્સ કોટિકણ્ણસ્સ સોણત્થેરસ્સાતિ. કિં મે પુત્તેન કતન્તિ? પુત્તો તે અજ્જ સત્થારા સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા ધમ્મં દેસેસિ, સત્થા તવ પુત્તસ્સ ધમ્મં સુત્વા પસન્નો સાધુકારમદાસિ. તેનસ્સ મયાપિ સાધુકારો દિન્નો. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ હિ સાધુકારં સમ્પટિચ્છિત્વા ભૂમટ્ઠકદેવે આદિં કત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા એકસાધુકારમેવ જાતન્તિ. કિં પન, સામિ, મમ પુત્તેન સત્થુ ધમ્મો કથિતો, સત્થારા મમ પુત્તસ્સ કથિતોતિ? તવ પુત્તેન સત્થુ કથિતોતિ. એવં દેવતાય કથેન્તિયાવ ઉપાસિકાય પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરં ફરિ.

અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘સચે મે પુત્તો સત્થારા સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા સત્થુ ધમ્મં કથેતું સક્ખિ, મય્હમ્પિ કથેતું સક્ખિસ્સતિયેવ. પુત્તસ્સ આગતકાલે ધમ્મસ્સવનં કારેત્વા ધમ્મકથં સુણિસ્સામી’’તિ. સોણત્થેરોપિ ખો સત્થારા સાધુકારે દિન્ને ‘‘અયં મે ઉપજ્ઝાયેન દિન્નસાસનં આરોચેતું કાલો’’તિ ભગવન્તં પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદં આદિં કત્વા (મહાવ. ૨૫૯) પઞ્ચ વરે યાચિત્વા કતિપાહં સત્થુ સન્તિકેયેવ વસિત્વા ‘‘ઉપજ્ઝાયં પસ્સિસ્સામી’’તિ સત્થારં આપુચ્છિત્વા જેતવના નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

થેરો પુનદિવસે તં આદાય પિણ્ડાય ચરન્તો માતુ ઉપાસિકાય ગેહદ્વારં અગમાસિ. સાપિ પુત્તં દિસ્વા તુટ્ઠમાનસા વન્દિત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા પુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, તાત, સત્થારા સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા સત્થુ ધમ્મકથં કથેસી’’તિ. ‘‘ઉપાસિકે, તુય્હં કેન ઇદં કથિત’’ન્તિ? ‘‘તાત, ઇમસ્મિં ગેહે અધિવત્થા દેવતા મહન્તેન સદ્દેન સાધુકારં દત્વા મયા ‘કો એસો’તિ વુત્તે ‘અહ’ન્તિ વત્વા એવઞ્ચ એવઞ્ચ કથેસિ. તં સુત્વા મય્હં એતદહોસિ – ‘સચે મે પુત્તો સત્થુ ધમ્મકથં કથેસિ, મય્હમ્પિ કથેતું સક્ખિસ્સતી’તિ. અથ નં આહ – ‘તાત, યતો તયા સત્થુ સમ્મુખા ધમ્મો કથિતો, મય્હમ્પિ કથેતું સક્ખિસ્સસિ એવ. અસુકદિવસે નામ ધમ્મસ્સવનં કારેત્વા તવ ધમ્મં સુણિસ્સામિ, તાતા’’’તિ. સો અધિવાસેસિ. ઉપાસિકા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા પૂજં કત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે ધમ્મકથં સુણિસ્સામી’’તિ એકમેવ દાસિં ગેહરક્ખિકં ઠપેત્વા સબ્બં પરિજનં આદાય અન્તોનગરે ધમ્મસ્સવનત્થાય કારિતે મણ્ડપે અલઙ્કતધમ્માસનં અભિરુય્હ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પુત્તસ્સ ધમ્મકથં સોતું અગમાસિ.

તસ્મિં પન કાલે નવસતા ચોરા તસ્સા ઉપાસિકાય ગેહે ઓતારં ઓલોકેન્તા વિચરન્તિ. તસ્સા પન ગેહં સત્તહિ પાકારેહિ પરિક્ખિત્તં સત્તદ્વારકોટ્ઠકયુત્તં, તત્થ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ચણ્ડસુનખે બન્ધિત્વા ઠપયિંસુ. અન્તોગેહે છદનસ્સ ઉદકપાતટ્ઠાને પન પરિખં ખણિત્વા તિપુના પૂરયિંસુ. તં દિવા આતપેન વિલીનં પક્કુથિતં વિય તિટ્ઠતિ, રત્તિં કઠિનં કક્ખળં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તસ્સાનન્તરા મહન્તાનિ અયસઙ્ઘાટકાનિ નિરન્તરં ભૂમિયં ઓદહિંસુ. ઇતિ ઇમઞ્ચારક્ખં ઉપાસિકાય ચ અન્તોગેહે ઠિતભાવં પટિચ્ચ તે ચોરા ઓકાસં અલભન્તા તં દિવસં તસ્સા ગતભાવં ઞત્વા ઉમઙ્ગં ભિન્દિત્વા તિપુપરિખાય ચ અયસઙ્ઘાટકાનઞ્ચ હેટ્ઠાભાગેનેવ ગેહં પવિસિત્વા ચોરજેટ્ઠકં તસ્સા સન્તિકં પહિણિંસુ ‘‘સચે સા અમ્હાકં ઇધ પવિટ્ઠભાવં સુત્વા નિવત્તિત્વા ગેહાભિમુખી આગચ્છતિ, અસિના નં પહરિત્વા મારેથા’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સન્તિકે અટ્ઠાસિ.

ચોરાપિ અન્તોગેહે દીપં જાલેત્વા કહાપણગબ્ભદ્વારં વિવરિંસુ. સા દાસી ચોરે દિસ્વા ઉપાસિકાય સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અય્યે, બહૂ ચોરા ગેહં પવિસિત્વા કહાપણગબ્ભદ્વારં વિવરિંસૂ’’તિ આરોચેસિ. ‘‘ચોરા અત્તના દિટ્ઠકહાપણે હરન્તુ, અહં મમ પુત્તસ્સ ધમ્મકથં સુણામિ, મા મે ધમ્મસ્સ અન્તરાયં કરિ, ગેહં ગચ્છા’’તિ તં પહિણિ. ચોરાપિ કહાપણગબ્ભં તુચ્છં કત્વા રજતગબ્ભં વિવરિંસુ. સા પુનપિ ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. ઉપાસિકાપિ ‘‘ચોરા અત્તના ઇચ્છિતં હરન્તુ, મા મે અન્તરાયં કરી’’તિ પુન તં પહિણિ. ચોરા રજતગબ્ભમ્પિ તુચ્છં કત્વા સુવણ્ણગબ્ભં વિવરિંસુ. સા પુનપિ ગન્ત્વા ઉપાસિકાય તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં ઉપાસિકા આમન્તેત્વા, ‘‘ભોતિ જે ત્વં અનેકવારં મમ સન્તિકં આગતા, ‘ચોરા યથારુચિતં હરન્તુ, અહં મમ પુત્તસ્સ ધમ્મકથં સુણામિ, મા મે અન્તરાયં કરી’તિ મયા વુત્તાપિ મમ કથં અનાદિયિત્વા પુનપ્પુનં આગચ્છસિયેવ. સચે ઇદાનિ ત્વં આગચ્છિસ્સસિ, જાનિસ્સામિ તે કત્તબ્બં, ગેહમેવ ગચ્છા’’તિ પહિણિ.

ચોરજેટ્ઠકો તસ્સા કથં સુત્વા ‘‘એવરૂપાય ઇત્થિયા સન્તકં હરન્તાનં અસનિ પતિત્વા મત્થકં ભિન્દેય્યા’’તિ ચોરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સીઘં ઉપાસિકાય સન્તકં પટિપાકતિકં કરોથા’’તિ આહ. તે કહાપણેહિ કહાપણગબ્ભં, રજતસુવણ્ણેહિ રજતસુવણ્ણગબ્ભે પુન પૂરયિંસુ. ધમ્મતા કિરેસા, યં ધમ્મો ધમ્મચારિનં રક્ખતિ. તેનેવાહ –

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં,

ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતિ;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે,

ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ. (થેરગા. ૩૦૩; જા. ૧.૧૦.૧૦૨);

ચોરાપિ ગન્ત્વા ધમ્મસ્સવનટ્ઠાને અટ્ઠંસુ. થેરોપિ ધમ્મં કથેત્વા વિભાતાય રત્તિયા આસના ઓતરિ. તસ્મિં ખણે ચોરજેટ્ઠકો ઉપાસિકાય પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમાહિ મે, અય્યે’’તિ આહ. ‘‘કિં ઇદં, તાતા’’તિ? ‘‘અહઞ્હિ તુમ્હેસુ આઘાતં કત્વા તુમ્હે મારેતુકામો અટ્ઠાસિ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તે, તાત, ખમામી’’તિ. સેસચોરાપિ તથેવ વત્વા, ‘‘તાતા, ખમામી’’તિ વુત્તે આહંસુ – ‘‘અય્યે, સચે નો ખમથ, પુત્તસ્સ વો સન્તિકે અમ્હાકં પબ્બજ્જં દાપેથા’’તિ. સા પુત્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘તાત, ઇમે ચોરા મમ ગુણેસુ તુમ્હાકઞ્ચ ધમ્મકથાય પસન્ના પબ્બજ્જં યાચન્તિ, પબ્બાજેથ ને’’તિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તેહિ નિવત્થવત્થાનં દસાનિ છિન્દાપેત્વા તમ્બમત્તિકાય રજાપેત્વા તે પબ્બાજેત્વા સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. ઉપસમ્પન્નકાલે ચ નેસં એકેકસ્સ વિસું વિસું કમ્મટ્ઠાનમદાસિ. તે નવસતા ભિક્ખૂ વિસું વિસું નવસતકમ્મટ્ઠાનાનિ ગહેત્વા એકં પબ્બતં અભિરુય્હ તસ્સ તસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાય નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કરિંસુ.

સત્થા વીસયોજનસતમત્થકે જેતવનમહાવિહારે નિસિન્નોવ તે ભિક્ખૂ ઓલોકેત્વા તેસં ચરિયવસેન ધમ્મદેસનં વવત્થાપેત્વા ઓભાસં ફરિત્વા સમ્મુખે નિસીદિત્વા કથેન્તો વિય ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૬૮. ‘‘મેત્તાવિહારી યો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખં.

૩૬૯. ‘‘સિઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં નાવં, સિત્તા તે લહુમેસ્સતિ;

છેત્વા રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ, તતો નિબ્બાનમેહિસિ.

૩૭૦. ‘‘પઞ્ચ છિન્દે પઞ્ચ જહે, પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયે;

પઞ્ચસઙ્ગાતિગો ભિક્ખુ, ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ.

૩૭૧. ‘‘ઝાય ભિક્ખુ મા પમાદો,

મા તે કામગુણે રમેસ્સુ ચિત્તં;

મા લોહગુળં ગિલી પમત્તો,

મા કન્દી દુક્ખમિદન્તિ દય્હમાનો.

૩૭૨. ‘‘નત્થિ ઝાનં અપઞ્ઞસ્સ, પઞ્ઞા નત્થિ અઝાયતો;

યમ્હિ ઝાનઞ્ચ પઞ્ઞા ચ, સ વે નિબ્બાનસન્તિકે.

૩૭૩. ‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

૩૭૪. ‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં.

૩૭૫. ‘‘તત્રાયમાદિ ભવતિ, ઇધ પઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો;

ઇન્દ્રિયગુત્તિ સન્તુટ્ઠિ, પાતિમોક્ખે ચ સંવરો.

૩૭૬. ‘‘મિત્તે ભજસ્સુ કલ્યાણે, સુદ્ધાજીવે અતન્દિતે;

પટિસન્થારવુત્યસ્સ, આચારકુસલો સિયા;

તતો પામોજ્જબહુલો, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ.

તત્થ મેત્તાવિહારીતિ મેત્તાકમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તોપિ મેત્તાવસેન તિકચતુક્કજ્ઝાને નિબ્બત્તેત્વા ઠિતોપિ મેત્તાવિહારીયેવ નામ. પસન્નોતિ યો પન બુદ્ધસાસને પસન્નો હોતિ, પસાદં રોચેતિયેવાતિ અત્થો. પદં સન્તન્તિ નિબ્બાનસ્સેતં નામં. એવરૂપો હિ ભિક્ખુ સન્તં કોટ્ઠાસં સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપસન્તતાય સઙ્ખારૂપસમં, પરમસુખતાય સુખન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં અધિગચ્છતિ, વિન્દતિયેવાતિ અત્થો.

સિઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં નાવન્તિ ભિક્ખુ ઇમં અત્તભાવસઙ્ખાતં નાવં મિચ્છાવિતક્કોદકં છડ્ડેન્તો સિઞ્ચ. સિત્તા તે લહુમેસ્સતીતિ યથા હિ મહાસમુદ્દે ઉદકસ્સેવ ભરિતા નાવા છિદ્દાનિ પિદહિત્વા ઉદકસ્સ સિત્તતાય સિત્તા સલ્લહુકા હુત્વા મહાસમુદ્દે અનોસીદિત્વા સીઘં સુપટ્ટનં ગચ્છતિ, એવં તવાપિ અયં મિચ્છાવિતક્કોદકભરિતા અત્તભાવનાવા ચક્ખુદ્વારાદિછિદ્દાનિ સંવરેન પિદહિત્વા ઉપ્પન્નસ્સ મિચ્છાવિતક્કોદકસ્સ સિત્તતાય સિત્તા સલ્લહુકા સંસારવટ્ટે અનોસીદિત્વા સીઘં નિબ્બાનં ગમિસ્સતિ. છેત્વાતિ રાગદોસબન્ધનાનિ છિન્દ. એતાનિ હિ છિન્દિત્વા અરહત્તપ્પત્તો તતો અપરભાગે અનુપાદિસેસનિબ્બાનમેવ એહિસિ, ગમિસ્સસીતિ અત્થો.

પઞ્ચ છિન્દેતિ હેટ્ઠાઅપાયસમ્પાપકાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પાદે બદ્ધરજ્જું પુરિસો સત્થેન વિય હેટ્ઠામગ્ગત્તયેન છિન્દેય્ય. પઞ્ચ જહેતિ ઉપરિદેવલોકસમ્પાપકાનિ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પુરિસો ગીવાય બદ્ધરજ્જુકં વિય અરહત્તમગ્ગેન જહેય્ય પજહેય્ય, છિન્દેય્યાતિ અત્થો. પઞ્ચ ચુત્તરિ ભાવયેતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં પહાનત્થાય સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉત્તરિ ભાવેય્ય. પઞ્ચસઙ્ગાતિગોતિ એવં સન્તે પઞ્ચન્નં રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિસઙ્ગાનં અતિક્કમનેન પઞ્ચસઙ્ગાતિગો ભિક્ખુ ઓઘતિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ, ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણોયેવાતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

ઝાય ભિક્ખૂતિ ભિક્ખુ ત્વં દ્વિન્નં ઝાનાનં વસેન ઝાય ચેવ, કાયકમ્માદીસુ ચ અપ્પમત્તવિહારિતાય મા પમજ્જિ. રમેસ્સૂતિ પઞ્ચવિધે ચ કામગુણે તે ચિત્તં મા રમેસ્સુ. મા લોહગુળન્તિ સતિવોસ્સગ્ગલક્ખણેન હિ પમાદેન પમત્તા નિરયે તત્તં લોહગુળં ગિલન્તિ, તેન તં વદામિ ‘‘મા પમત્તો હુત્વા લોહગુળં ગિલિ, મા નિરયે ડય્હમાનો ‘દુક્ખમિદ’ન્તિ કન્દી’’તિ અત્થો.

નત્થિ ઝાનન્તિ ઝાનુપ્પાદિકાય વાયામપઞ્ઞાય અપઞ્ઞસ્સ ઝાનં નામ નત્થિ. પઞ્ઞા નત્થીતિ અઝાયન્તસ્સ ‘‘સમાહિતો ભિક્ખુ યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતી’’તિ વુત્તલક્ખણા પઞ્ઞા નત્થિ. યમ્હિ ઝાનઞ્ચ પઞ્ઞા ચાતિ યમ્હિ પુગ્ગલે ઇદં ઉભયમ્પિ અત્થિ, સો નિબ્બાનસ્સ સન્તિકે ઠિતોયેવાતિ અત્થો.

સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સાતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિવિત્તોકાસે કમ્મટ્ઠાનં અવિજહિત્વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન નિસિન્નસ્સ. સન્તચિત્તસ્સાતિ નિબ્બુતચિત્તસ્સ. સમ્માતિ હેતુના કારણેન ધમ્મં વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાસઙ્ખાતા અમાનુસી રતિ અટ્ઠસમાપત્તિસઙ્ખાતા દિબ્બાપિ રતિ હોતિ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

યતો યતો સમ્મસતીતિ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ કમ્મં કરોન્તો યેન યેનાકારેન, પુરેભત્તાદીસુ વા કાલેસુ યસ્મિં યસ્મિં અત્તના અભિરુચિતે કાલે, અભિરુચિતે વા કમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તો સમ્મસતિ. ઉદયબ્બયન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પઞ્ચવીસતિયા લક્ખણેહિ ઉદયં, પઞ્ચવીસતિયા એવ ચ લક્ખણેહિ વયં. પીતિપામોજ્જન્તિ એવં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં સમ્મસન્તો ધમ્મપીતિં ધમ્મપામોજ્જઞ્ચ લભતિ. અમતન્તિ તં સપ્પચ્ચયે નામરૂપે પાકટે હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તે ઉપ્પન્નં પીતિપામોજ્જં અમતનિબ્બાનસમ્પાપકત્તા વિજાનતં પણ્ડિતાનં અમતમેવાતિ અત્થો.

તત્રાયમાદિ ભવતીતિ તત્ર અયં આદિ, ઇદં પુબ્બટ્ઠાનં હોતિ. ઇધ પઞ્ઞસ્સાતિ ઇમસ્મિં સાસને પણ્ડિતભિક્ખુનો. ઇદાનિ ‘‘તં આદી’’તિ વુત્તં પુબ્બટ્ઠાનં દસ્સેન્તો ઇન્દ્રિયગુત્તીતિઆદિમાહ. ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્હિ પુબ્બટ્ઠાનં નામ. તત્થ ઇન્દ્રિયગુત્તીતિ ઇન્દ્રિયસંવરો. સન્તુટ્ઠીતિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો. તેન આજીવપારિસુદ્ધિ ચેવ પચ્ચયસન્નિસ્સિતઞ્ચ સીલં કથિતં. પાતિમોક્ખેતિ પાતિમોક્ખસઙ્ખાતે જેટ્ઠકસીલે પરિપૂરકારિતા કથિતા.

મિત્તે ભજસ્સુ કલ્યાણેતિ વિસ્સટ્ઠકમ્મન્તે અપતિરૂપસહાયે વજ્જેત્વા સાધુજીવિતાય સુદ્ધાજીવે જઙ્ઘબલં નિસ્સાય જીવિકકપ્પનાય અકુસીતે અતન્દિતે કલ્યાણમિત્તે ભજસ્સુ, સેવસ્સૂતિ અત્થો. પટિસન્થારવુત્યસ્સાતિ આમિસપટિસન્થારેન ચ ધમ્મપટિસન્થારેન ચ સમ્પન્નવુત્તિતાય પટિસન્થારવુત્તિ અસ્સ, પટિસન્થારસ્સ કારકા ભવેય્યાતિ અત્થો. આચારકુસલોતિ સીલમ્પિ આચારો, વત્તપટિવત્તમ્પિ આચારો. તત્થ કુસલો સિયા, છેકો ભવેય્યાતિ અત્થો. તતો પામોજ્જબહુલોતિ તતો પટિસન્થારવુત્તિતો ચ આચારકોસલ્લતો ચ ઉપ્પન્નેન ધમ્મપામોજ્જેન પામોજ્જબહુલો હુત્વા તં સકલસ્સાપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સતીતિ અત્થો.

એવં સત્થારા દેસિતાસુ ઇમાસુ ગાથાસુ એકમેકિસ્સાય ગાથાય પરિયોસાને એકમેકં ભિક્ખુસતં નિસિન્નનિસિન્નટ્ઠાનેયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ આકાસેનેવ વીસયોજનસતિકં કન્તારં અતિક્કમિત્વા તથાગતસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં વણ્ણેન્તા થોમેન્તા પાદે વન્દિંસૂતિ.

સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ સત્તમં.

૮. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

વસ્સિકા વિય પુપ્ફાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કરોન્તા પાતોવ પુપ્ફિતાનિ વસ્સિકપુપ્ફાનિ સાયં વણ્ટતો મુચ્ચન્તાનિ દિસ્વા ‘‘પુપ્ફાનં વણ્ટેહિ મુચ્ચનતો મયં પઠમતરં રાગાદીહિ મુચ્ચિસ્સામા’’તિ વાયમિંસુ. સત્થા તે ભિક્ખૂ ઓલોકેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ વણ્ટતો મુચ્ચનપુપ્ફેન વિય દુક્ખતો મુચ્ચિતું વાયમિતબ્બમેવા’’તિ વત્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ આલોકં ફરિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૭૭. ‘‘વસ્સિકા વિય પુપ્ફાનિ, મદ્દવાનિ પમુઞ્ચતિ;

એવં રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ, વિપ્પમુઞ્ચેથ ભિક્ખવો’’તિ.

તત્થ વસ્સિકાતિ સુમના. મદ્દવાનીતિ મિલાતાનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વસ્સિકા હિય્યો પુપ્ફિતપુપ્ફાનિ પુનદિવસે પુરાણભૂતાનિ મુઞ્ચતિ, વણ્ટતો વિસ્સજ્જેતિ, એવં તુમ્હેપિ રાગાદયો દોસે વિપ્પમુઞ્ચેથાતિ.

દેસનાવસાને સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સન્તકાયત્થેરવત્થુ

સન્તકાયોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સન્તકાયત્થેરં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર હત્થપાદકુક્કુચ્ચં નામ નાહોસિ, કાયવિજમ્ભનરહિતો સન્તઅત્તભાવોવ અહોસિ. સો કિર સીહયોનિતો આગતો થેરો. સીહા કિર એકદિવસં ગોચરં ગહેત્વા રજતસુવણ્ણમણિપવાળગુહાનં અઞ્ઞતરં પવિસિત્વા મનોસિલાતલે હરિતાલચુણ્ણેસુ સત્તાહં નિપજ્જિત્વા સત્તમે દિવસે ઉટ્ઠાય નિપન્નટ્ઠાનં ઓલોકેત્વા સચે નઙ્ગુટ્ઠસ્સ વા કણ્ણાનં વા હત્થપાદાનં વા ચલિતત્તા મનોસિલાહરિતાલચુણ્ણાનં વિપ્પકિણ્ણતં પસ્સન્તિ, ‘‘ન તે ઇદં જાતિયા વા ગોત્તસ્સ વા પતિરૂપ’’ન્તિ પુન સત્તાહં નિરાહારા નિપજ્જન્તિ, ચુણ્ણાનં પન વિપ્પકિણ્ણભાવે અસતિ ‘‘ઇદં તે જાતિગોત્તાનં અનુચ્છવિક’’ન્તિ આસયા નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભિત્વા દિસા અનુવિલોકેત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમન્તિ. એવરૂપાય સીહયોનિયા આગતો અયં ભિક્ખુ. તસ્સ કાયસમાચારં દિસ્વા ભિક્ખૂ સત્થુ આરોચેસું – ‘‘ન નો, ભન્તે, સન્તકાયત્થેરસદિસો ભિક્ખુ દિટ્ઠપુબ્બો. ઇમસ્સ હિ નિસિન્નટ્ઠાને હત્થચલનં વા પાદચલનં વા કાયવિજમ્ભિતા વા નત્થી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ સન્તકાયત્થેરેન વિય કાયાદીહિ ઉપસન્તેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –